قازاق حالقى سان قيلى سىناقتان ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – رەپرەسسيا. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندە ورىن العان قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى 135 مىڭ قازاق زيالىcى قۋدالانىپ, ولاردىڭ 22 مىڭى اتىلىپتى. وسى اتالعاندار اراسىندا قازاقتىڭ قايسار قىزى شونانوۆا (قاراتاەۆا) شاحزادا ارونقىزى اپامىز بولىپتى.
باتىسقازاقستاندىق الاشتانۋشى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆانىڭ جازۋىنا قاراعاندا, شاحزادا اپامىز 1903 جىلى قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم اۋدانىندا تۋعان. اكەسى ارون – ابىلقايىر حاننىڭ شوبەرەسى قاراتاي سۇلتاننىڭ بالاسى. ياعني بۇل ادام – بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, زاڭگەر, پاتشالىق رەسەيدىڭ دۋما دەپۋتاتى بولعان باقىتجان قاراتاەۆتىڭ تۋعان ءىنىسى. ال شاحزادا اپامىزدىڭ جارى – الاش ارىسى تەلجان شونانوۆ بولسا, اناسى قازاق قىزدارى اراسىنان شىققان العاشقى اعارتۋشى-ۇستاز جاڭگىر حاننىڭ نەمەرەسى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا. جۋرناليست بايان سارسەنبينانىڭ پايىمى بويىنشا, قازاقتىڭ قايراتكەر قىزدارى الما ورازباەۆا, ءرازيا مەڭدەشوۆا, ءامينا مامەتوۆالار (مانشۇك مامەتوۆانىڭ اناسى) وسى حۇسني-جامال اپامىزدىڭ شاكىرتتەرى ەكەن.
بۇل جەردە ايتىپ وتەرلىك وقيعا – 2001 جىلى اقتوبە وبلىسى مارتوك اۋدانىندا قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەسترىن العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى قامبار مەدەتوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ ءوتىلدى. وسى شاراعا الماتىدا تۇراتىن قامبار اتامىزدىڭ تۋعان ءىنىسى تاسبولاتتىڭ جارى جاسى توقساننان اسقان ايسۇلۋ سۇلتانعاليەۆانى شاقىردىق. وسى كىسى جازىقسىز اتىلعان شاحزادا اپامىزدىڭ جاقىن ءسىڭىلىسى ەكەن.
ايسۇلۋ اپامىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اپاسى شاحزادا ءبىلىمدى, قايسار ادام بولىپتى. كەڭەس وكىمەتى ورناعان جىلدارى مارتوك اۋداندىق سوتتا ءىس جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەت اتقارىپتى. 1920-1930 جىلدارى تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دارىگەرلىك فاكۋلتەتىندە, ودان كەيىن الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇرىپ «قاناۋشى تاپتىڭ تۇقىمى» دەگەن جەلەۋمەن وقۋىن جالعاستىرا الماپتى. 1933 جىلى الاش قايراتكەرى, اعارتۋشى, عالىم, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى تەلجان شونانوۆقا تۇرمىسقا شىققان. بۇلاردا بالا بولماعاندىقتان جاقىپ ەسىمدى ۇلدى باۋىرىنا سالعان كورىنەدى. سوعىستان كەيىن جاقىپ شونانوۆ رەسەيگە كەتكەن. سول كۇيى حابارسىز. ءسويتىپ 1936 جىلى شاحزادا اپامىز قازمۋ-دىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەنىمەن, ونى اياقتاي الماپتى. ويتكەنى جارى تەلجان شونانوۆ 1937 جىلعى 19 شىلدەدە «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن تۇتقىندالادى. ارتىنشا ءوزى قاماۋعا الىنىپ, 1938 جىلى 9 ناۋرىز كۇنى اتىلعان ەكەن.
وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر دەرەك 2009 جىلى وبلىستىق «اقتوبە» گازەتىنە زەرتتەۋشى ابۋعالي جالدىباەۆتىڭ «تەلجان مەن شاحزادا» اتتى جازباسى جاريالاندى. وسى ماقالادا قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى حالىق جاۋلارىن اتقان ادامنىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان دەرەك بار. كىسى اتۋشىنىڭ ايتۋىنشا, «حالىق جاۋلارىن» ءتۇن ىشىندە نكۆد عيماراتىنىڭ تەرەڭ قازىلعان جەرتولەلەرىنە اپارىپ, سول جەردە اتقان. ودان كەيىن ولىكتەردى جابىق اسكەري ماشينالارعا تيەپ, قالا ماڭىنداعى ءالى اۋىلىنا اپارىپ كومگەن. اۋىل تۇرعىندارىن «اسا قاۋىپتى ىندەتتەن ولگەن جىلقىلار كومىلىپ جاتىر جولاماڭدار» دەپ قورقىتىپ قويعان. «ولىك تيەگەن ماشينانى شۇڭقىرعا تىرەپ مۇردەلەردى لاقتىرا باستاعاندا, كەنەتتەن ولاردىڭ ءبىرى ءتىرىلىپ, ايدالاعا قاشا جونەلدى. بۇل ايەل ادام ەدى. جەندەتتەردىڭ ءبىرى ونى سول ارادا اتىپ قۇلاتتى» دەپتى جەندەت.
ال جوعارىداعى ماقالا اۆتورى بولسا, وسى قاشقان ادام شاحزادا شونانوۆا دەپ جورامالداپتى. ويتكەنى الماتى تۇرمەسىندە بۇل كىسىدەن باسقا اتىلعان ايەل زاتى بولماعان دەيدى. بۇل راس بولسا, قازاقتىڭ قايسار قىزى ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن كۇرەسكەن كورىنەدى.
جاقسات قارلىعاشوۆ,
ولكەتانۋشى