باعانى باسىندىرۋعا بولمايدى
ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى تاعى قولعا الماق
الىپساتارلاردىڭ ارانى تاعى اشىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى وتكەن ءتورت ايدىڭ ىشىندە بىلتىرعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىمەن سالىستىرعاندا, ينفلياتسيا كولەمى 3,6 پايىزعا ءوستى. بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىندەگى بۇل كورسەتكىش 2,8 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. ينفلياتسيانىڭ وسىنشا كوتەرىلۋىنە ءبىرىنشى كەزەكتە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنىڭ ۇلەس سالماعى ءساۋىر ايىندا 52 پايىزدى قۇرادى. 2009 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىندە بۇل كورسەتكىش 35 پايىز بولعان.
حالىق اراسىندا “جۇت كەزىندە قارعا-قۇزعىندار تويىنادى” دەگەن ءسوز بار. وسى قاعيدانى ىشكى رىنوكتا قالىپتاسقان احۋالدى ءوز پايداسىنا جاراتىپ, حالىق ۇستىنەن قالتاسىن قالىڭداتاتىن بيزنەسمەنسىماقتارعا قاراتىپ ايتۋعا بولادى. بارشاعا بەلگىلى, تورتكۇل دۇنيەنى تىعىرىققا تىرەپ, الەمنىڭ دامىعان ەكونوميكالارىنىڭ ءوزىن تىزەرلەتكەن جاھاندىق قارجى داعدارىسى بىزگە دە جەتكەن سوناۋ 2007 جىلى ىشكى رىنوكتا قالىپتاسقان تاپشىلىقتى پايدالانىپ, الىپساتارلار ەلىمىزدەگى قاپتاعان قارا بازارلاردا باعانى شەكتەن تىس ءوسىرىپ جىبەرگەن بولاتىن. سوندا ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ەل ۇكىمەتى باعانى اۋىزدىقتاۋعا بەل شەشە كىرىستى. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس جاساعان مەملەكەتتىك كوميسسيا قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاردا قالىپتاسقان كۇردەلى احۋالعا قاراماستان, قىسقا مەرزىمدە جاعدايدى قالپىنا كەلتىرىپ, ارانى اشىلعان ساۋداگەرلەردىڭ تابەتىن تەجەگەن ەدى.
ۇكىمەت باسشىسى وسى اپتادا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدوموستۆولاردىڭ, جەر-جەرلەردەگى اكىمدىكتەردىڭ بۇل ماسەلەدە تىزگىندى بوساتىپ العانىن پايدالانىپ, باقىلاۋسىز قالعان بازارلار مەن قاپتاعان ساۋدا ورتالىقتارىنداعى الىپسا-تارلار تاعى دا تويىمسىز قۇلقىننىڭ جەتەگىمەن جۇگەنسىز كەتىپ بارادى. تۇرعىندارعا اۋاداي قاجەت الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ باعاسىن نەگىزسىز قىمباتتاتىپ جىبەرگەن. ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىمەن سالىستىرعاندا, بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتىڭ باعاسى 16,5 پايىزعا, قانت 9 پايىزعا, ەت جانە ەت ونىمدەرى 5,5 پايىزعا, جۇمىرتقا 5,3 پايىزعا, ءسۇت ونىمدەرى 4 پايىزعا قىمباتتاعان. قالتاسى قالىڭدار عانا جەيتىن جەرىك استىڭ باعاسىن ەمەس, قاراپايىم حالىق كوپ تۇتىناتىن بۇل ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ باعاسىن وسىنشا قىمباتتاتۋدا گاپ بار. سەبەبى, ساۋداگەرلەر قارا حالىقتىڭ قالتاسىن تاقىرلاۋدىڭ ارقاسىندا عانا ەسەلەنگەن پايداعا كەنەلەتىنىن جەتە ءتۇسىنىپ العان. وعان الەۋمەتتىك ەمەس ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلاردىڭ باعاسى وسى مەرزىمدە بار بولعانى 1,6 پايىز عانا كوتەرىلگەنى ايعاق بولسا كەرەك.
تيىن ساۋعان ساۋداگەرلەردەن قۋلىق اسپايتىنىن مىنا ءبىر مىسالدان-اق كورۋگە بولادى. وتكەن ءساۋىر ايىندا جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا كارتوپ باعاسى كۇرت كوتەرىلىپ, تيىسىنشە 38 جانە 19 پايىزعا قىمباتتاعان. ماسەلەنىڭ استارىندا قىرعىزستاندا قالىپتاسقان احۋال جاتقانىن جۇرت كەيىن ءتۇسىندى. اتالمىش وبلىستار تۇتىناتىن كارتوپتىڭ باسىم بولىگى كورشى قىرعىز ەلىنەن جەتكىزىلىپ كەلگەن كورىنەدى. سوڭعى ايلاردا بۇل ەلدە ورىن العان ب ۇلىككە بايلانىستى شەكارانىڭ جابىلۋىنان كارتوپ تاسىمالى كۇرت توقتاتىلعان. كوكتەن سۇراعانىن جەردەن بەرگەن سوڭ ساۋداگەر اتاۋلىعا نە تۇرىس؟! كارتوپ باعاسىن ءبىر كۇندە اسپانداتتى دا جىبەردى.
وندىرۋشىدەن تىكەلەي – تۇتىنۋشىعا دەپ, ۇرانداتقانىمىزعا دا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ياعني, اۋىل ەڭبەككەرلەرى وزدەرى وسىرگەن ونىمدەرىن تىكەلەي تۇتىنۋشىعا جەتكىزىپ, ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ يگىلىگىن كورسە دەگەن يگى ماقساتتان تۋعان باستاما عوي بۇل. سول ءۇشىن بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىنە اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ وزدەرى وندىرگەن تاۋارلارىن وزدەرى ساتاتىن كوممۋنالدىق بازارلار جۇيەسىن كەڭەيتۋ تاپسىرىلعان ەدى. امال نە, باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس. بۇكىل ەلىمىز بويىنشا بار بولعانى 70 قانا كوممۋنالدىق بازار اشىلعان. جابايى نارىقتىڭ سالدارىنان “جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقشا” قاپتاعان دەلدالدار ۇستەمدىگىنىڭ مۇرتى قيسايار ەمەس. ەلىمىزدە وندىرىلگەن تاۋارلاردىڭ دا, شەتتەن يمپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ دا بىردە-ءبىرى جەڭ ۇشىنان جالعاسقان دەلدالدارسىز ساۋدا سورەلەرىنە جەتپەيدى. ماسەلەن, قىتايدان يمپورتتالاتىن قىزاناق ۇرىمشىدەن وتكەندە 80 تەڭگە بولسا, استانا قالاسىنا جەتكەندە 350 تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى.
قازاقستاندا وندىرىلەتىن بارلىق سيىر ەتىنىڭ 30 پايىزى شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. وكىنىشكە قاراي, بيىلعى كوكتەمدە بولعان تابيعات اپاتىنان بۇل وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى وراسان زارداپ شەگىپ, مال باسى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. بۇل اپاتتىڭ سالدارىنان بولاتىن قيىندىق كەسىرى ءالى الدا. شىعىنعا ۇشىراعان مال باسىن تولتىرۋعا ۋاقىت كەرەك. يمان مەن ساۋاپتان جۇرداي بولعان الىپساتارلار اپاتتىڭ اۋىرتپالىعىن دەرەۋ ءوز پايداسىنا شەشىپ, بازارلارداعى سيىر ەتىنىڭ باعاسىن 800 تەڭگەدەن اسىرىپ جىبەردى.
قانتتىڭ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا دەلدالداردىڭ تيگىزىپ وتىرعان كەرى ىقپالى مول. سونىمەن بىرگە, قانت باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋىنە الەمدىك رىنوكتا قانت جاسايتىن شيكىزات باعاسىنىڭ ءوسىپ كەتۋى دە اسەرىن تيگىزبەي قالعان جوق. سونىڭ سالدارىنان 2009 جىلعى ساۋىرمەن سالىستىرعاندا, بيىلعى ساۋىردە قانت باعاسى 40 پايىز قىمباتتاعان.
تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟ سەيسەنبى كۇنى وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا باسىنىپ بارا جاتقان باعا ماسەلەسىن رەتتەۋدىڭ جولدارى بارىنشا كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇل رەتتە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ۇسىنىسىمەن داعدارىس كەزىندە, ياعني 2007-2008 جىلدارى باعانى رەتتەۋ ماقساتىندا قولدانىلعان تاجىريبەلەردى قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونىمەن بىرگە, بۇل ورايدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىندا جاتقان “ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى تۋرالى” زاڭنىڭ دا زور ىقپالى بولاتىندىعى اتاپ كورسەتىلدى. زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا ۇكىمەت الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بولشەك ساۋدادا كۇرت قىمباتتاعان جاعدايدا, 45 كۇنگە دەيىن باعانىڭ مۇمكىن بولاتىن جوعارى شەگىن بەلگىلەۋ جونىندە وكىلەتتىك الماق. بۇل الىپساتارلاردىڭ شەكتەن شىعۋىن تەجەيتىن تەتىك بولار ەدى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى (اكك) قۇرىلىپ, ولارعا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى دەگەن ۇلكەن ءۇمىت جۇكتەلگەن بولاتىن. سونىمەن بىرگە, ولارعا جەرگىلىكتى جەرلەردە كوكونىس ءونىمدەرىن ساقتاۋ جانە جەتكىزۋ ورتالىقتارىن اشۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مىندەتتەرى تاپسىرىلعان. وكىنىشكە قاراي, بارلىق وبلىستا قۇرىلعان اكك-لەر بۇل سەنىم ۇدەسىنەن شىعا المادى. بۇگىندە ولاردىڭ اتى بار, بىراق وسى جىلدار ىشىندە اتقارعان ىستەرى جوقتىڭ قاسى. سولاي بولا تۇرسا دا, بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن اكك-لەردىڭ دايىنداۋ-قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ ءۇشىن 5,6 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. بۇل قوماقتى قارجى وڭىرلەردە كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىن, كوكونىس تاسيتىن جۇك رەفريجەراتورلار پاركىن قالىپتاستىرۋعا جۇمسالۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ كوكونىس قويمالارىنا دەگەن سۇرانىسى 684,2 مىڭ توننانى قۇرايدى. قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان كوكونىس ونىمدەرىن ساقتايتىن قويمالاردىڭ سىيىمدىلىعى 382 مىڭ توننادان اسپايدى. سوندىقتان ۇكىمەت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما نەگىزىندە وڭىرلەردە كوكونىس ساقتاۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇيەسىن كەڭەيتۋدى بەلگىلەپ وتىر.
قانت باعاسىن رەتتەۋ ءۇشىن دە ۇكىمەت قولىندا ءتيىمدى تەتىكتەر بار. وتىرىستا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا اتاپ كورسەتكەندەي, مەملەكەتىمىزدىڭ ماتەريالدىق قورىندا وسىدان ەكى جىل بۇرىن تومەن باعامەن ساتىپ الىنعان قانتتىڭ مول كولەمى ساقتالعان. ەلىمىز بويىنشا قانتتىڭ باعاسىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قورداعى وسى تاۋاردى ءتيىمدى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلۋدا.
ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىندا شەكسىز ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ, ء“اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا” كورمەي جۇرگەن دەلدالداردىڭ جۇگەنسىز ارەكەتىنە توسقاۋىل قوياتىن ۋاقىت تا جەتتى. ول ءۇشىن شەتتەن يمپورتتالاتىن جانە وزىمىزدە وندىرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ تۇتىنۋشىعا تىكەلەي جەتۋىن باقىلاۋعا الۋ كەرەك. بۇل وبلىس اكىمدىكتەرى مەن تولىپ جاتقان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەس مىندەتى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىندا ءوسىپ كەتكەن ينفلياتسيا دەڭگەيىنە رەتتەلەتىن تابيعي مونوپوليستەر تاريفتەرىنىڭ كوتەرىلۋى دە زور ىقپال ەتتى. جالپى ينفلياتسيا دەڭگەيىندەگى ولاردىڭ ۇلەس سالماعى 26,7 پايىزعا جەتىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, جىل باسىنان بەرى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاريفى 12,5 پايىز, سۋىق سۋ 10,6 پايىز ارتقان.
قازىرگى ۋاقىتتا كۇندەلىكتى ءومىردى ەلەكتر جارىعىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. جارتى ساعات جارىق وشسە, تىرشىلىك تە تۇرالاپ قالاتىندىعىن كورىپ ءجۇرمىز. وسىنى تۇسىنگەن قۋات كوزدەرىن تاراتۋ سالاسىنداعى مونوپوليستەر تاريفتەرىن ءوسىرۋ ماقساتىندا ويلارىنا كەلگەندەرىن جاسايدى. ولاردىڭ بۇل كەلەڭسىز قادامىن ءتيىستى اتقارۋشى ورگاندارداعى, پارلامەنتتەگى كەيبىر لوببيستتەر دە اقتاعىسى كەلەدى. ولار ەلىمىزدەگى ەلەكتر جۇيەلەرىنىڭ ەسكىرگەندىگىن, كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ توزعاندىعىن جەلەۋ ەتىپ, ءتاريفتى ارتتىرۋدى اقتاماق بولادى. ءتىپتى, كەيبىر شەنەۋنىكتەر شەتەلدەردەگى ەلەكتر ەنەرگياسى ءتاريفىن العا تارتىپ, ماسەلەن, گەرمانيادا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 1 كۆت/ساعاتى 30 ەۋروتسەنتتەن جوعارى, ال ەۋروپالىق ورتاشا باعا 15-18 ەۋروتسەنت دەڭگەيىندە دەپ بىلگىشسىنەدى. ال سول شەنەۋنىكتەر ەۋروپالىقتاردىڭ جالاقىسىنىڭ دارەجەسىمەن ءبىزدىڭ قاراپايىم ەڭبەككەرلەر الاتىن جالاقى دەڭگەيىن بىلە مە ەكەن؟ ماسەلە, مۇندا دا ەمەس. مونوپوليستەردىڭ توزىعى جەتكەن ەلەكتر جەلىلەرىن, تاراتۋ قۇبىرلارىن ءتاريفتى قانشا قىمباتتاتسا دا تولىق الماستىرا المايتىندىعى انىق. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى جىلۋ, جارىق جانە سۋ جۇيەلەرىنىڭ مەكەمەلەرىن جەكەشەلەندىرىپ العان ينۆەستورلاردىڭ وسى سالالاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدا ەشقانداي قادام جاساماي وتىرعاندىعىن, وسىلاي بارا بەرەتىن بولسا بۇل ستراتەگيالىق مەكەمەلەردى قايتادان مەملەكەت قۇزىرىنا الۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ولار ەسكىرگەن ينفراقۇرىلىمدى تاريف ەسەبىنەن ەمەس, بانكتەردەن نەسيە الىپ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى جاڭعىرتۋى قاجەت. ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ جانە تاراتۋ ورىندارى, جىلۋ ورتالىقتارى, سۋ تاراتۋ مەكەمەلەرى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق كاسىپورىندارى قاتارىنا جاتادى. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ماڭىزدى كاسىپورىنداردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ كەرەك. ويتكەنى, حالىق مۇددەسىن كوزدەيتىن مۇنداي ءىرى مەكەمەلەردى جاڭعىرتۋ تەك مەملەكەت قولىنان عانا كەلەدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.