ەلەكتر قۋاتى مەن سۋدى قالاي ۇنەمدەي الامىز؟..

وسى سۇراقتىڭ توڭىرەگىنەن جاۋاپ ىزدەگەن تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ وبلىسقا جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ كەتتى. ءتىپتى, وسى تاقىرىپتاعى تۋىنداعان ماسەلەنىڭ مانىسىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ەكىباستۇزداعى گرەس-1 ەلەكتر ستانساسىنا دا ارنايى باردى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, ونىڭ پايدالانۋ شىعىندارىن تومەندەتۋ جانە قور ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى  ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلەلەر جايلى ەلباسى جولداۋىندا ايتىلىپ, وسىعان ساي تاپسىرمالار جۇكتەلگەنى بەلگىلى. وبلىس تۇرعىندارى ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاريفتەرى وسكەن سايىن “مۇرجالارى سورايعان ستانسالار ءدال قاسىمىزدا  بولا تۇرا, تۇتىنۋ قۇنى قىمباتتاي بەرەتىنى قا­لاي؟” دەگەندى تاڭ­دانىسپەن سۇراپ جاتا­دى. ال, بۇعان جاۋاپ رەتىندە مو­نوپوليا­لاردى رەتتەۋ  اگەنتتىگىنىڭ  جەر­گىلىكتى جەردەگى مامان­دارى دا قاراپ قالمايدى, ولار  ء“وندى­رۋ­شىلەردىڭ دە  جاعدايىمەن سانا­سىڭىز­دار” دەيدى. ستانسالارداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ەسكىر­گەن­دەرىن, ولاردى جاڭا زامان تەحنو­لوگياسىنا كوشىرۋدىڭ قانشاما قاراجات كەرەك ەتەتىن­دىگىن العا تارتىپ كەلدى. جىلۋ باعاسىنىڭ ءوسۋى جونىندە ءسوز بولعاندا, بيىلعى قاقاعان قىستىڭ الداعى جىلدارعا ساباق بولارى تاعى  بار. قايتا, ايازدى قىستان قىسىلماي ايتەۋىر امان-ەسەن شىقتىق. ستانسالار ەشبىر اپاتقا قالماي قالىپتى جۇمىس ىستەدى. ال, قازاق ايتقان­داي, سۋدىڭ دا سۇراۋى بار دەگەن سوزگە دە ءمان بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. ۇنەمدەۋ, تۇتىنۋ باعاسى, تۇتى­نۋشى, ءوندىرۋشى, باعانى باقى­لاۋ, جاريالىلىق دەگەن ۇعىمدار ءبىر بۇگىن عانا اسپاننان سالبىراپ تۇسە قالعان ۇعىمدار ەمەس. بۇرىن ءبارى تەگىن سەكىلدى كورىنگەنىمەن ءبىز ونى تاپشىلىق پەن قىمباتشى­لىق كەلگەن كەزدە, مونوپوليست قو­جايىندار بيلىك جاساي باستاعان كەزدە عانا ۇعىنعانداي بولدىق. بۇل كۇندەرى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى زاڭعا بايلا­نىستى ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ستانسالار با­عانى ۇكىمەت بەلگىلەگەن ءمول­شەردەن اسىرماۋى قاجەت دەلىنەدى. ياعني, ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋشى ستانسالار ۇكىمەت بەكىت­كەن تاريفتەرگە ساي الداعى جەتى جىل بويى باعانى ۇزدىكسىز كوتەرىپ وتىرۋ قۇقىعىن  الدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدە ۇزاق مەرزىمدى تاريفتىك ساياسات جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ءار كاسىپورىن ەلەكتر قۋاتىنا باعانى ەندى وزدەرى تاعايىنداۋعا قۇقىلى.  ءتاريفتىڭ جاڭا تۇرلەرى ومىرگە ەندى. مەملەكەت وسى جاڭا ءتاسىلدى ەندىرۋ ارقىلى  ستانسا­لاردى جابدىقتاۋ مەن جاڭ­عىرتۋدى ۇستەمە تا­ريفتەردەن تۇسكەن پايدا ارقىلى ينۆەستيتسيالىق جوبا­لارعا جۇمساۋعا مىندەتتەپ وتىر. الايدا اتالعان كاسىپورىندار بولىنگەن قاراجاتتى قانشالىقتى ءتيىمدى, ماقساتتى جۇمساۋدا؟.. اقشا قايدا كەتىپ جاتىر؟... وسىدان كەپ ءتۇرلى سۇراقتاردىڭ تۋىن­دايتىنى ءسوزسىز. ەكىباستۇزدا بولعان  اگەنتتىك باسشىسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ پەن وبلىس اكىمى با­قىتجان ساعىنتاەۆ  جيىن­عا قاتىس­قان كاسىپورىن باسشىلارى­نان قاراپايىم حالىق ءۇشىن وسىن­داي  ءتۇسى­نىكسىز سۇراقتار  تۋىن­داماس ءۇشىن اشىقتىق, جا­ريالىلىق جولىمەن جۇمىس جاساۋلارىن تالاپ ەتتى. تاريف باعالارى بيلىكتىڭ باقى­لاۋىندا تۇرعانىن, قاراپايىم حالىق­تىڭ  تالاپ-تىلەگىمەن دە ساناسۋ كەرەك­تىگىن ەسكەرتتى. جالپى بەكىتىلگەن شارت بويىنشا بارلىق ستانسالار 13 توپقا جىكتەلدى, وسىعان سايكەس ارقايسىسىنىڭ جەكە تاريفتەرى بەلگىلەندى. ءبىرىنشى توپقا ەنگەن ەكىباستۇز گرەس-1, گرەس-2 جانە اقسۋ گرەس-ءىنىڭ تاريفتەرى وتكەن جىلى-3,6 تەڭگە كۆت/ساع مولشەرىندە بولسا, بيىل ونىڭ كولەمى 4,66 تەڭگە كۆت./ ساعاتتى قۇراپ وتىر. ال, ءۇشىنشى توپقا ەنگەن وبلىس ورتالىعىنداعى  №2, №3 جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن تاريفتەر ساعاتىنا 4,3 جانە 4,94 تەڭگە بولىپ بەكىتىلدى.  كاسىپ­ورىن­داردىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالا­رىنىڭ ىشىندە  مىسالى, “پاۆلو­دار­ەنەرگو” اق وتكەن جىلى 3,257 ملرد. تەڭگەگە ينۆەس­تيتسيالىق كەلىسىم جاسادى. رە­سەيدەن قۇرال-جابدىقتار, گەنەرا­تور الىنادى. بيىل ەكىباستۇز گرەس-1 ستانسا­سىنىڭ №5-ءشى ەنەرگوبلوگىندا  قالدىقتى جىلى­نا 14 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەلەكتر سۇزگىسىن ورناتۋ جوسپار­لانۋدا. ودان كەيىن قولدانىسقا №8 بلوك بەرىلەدى. وسى كەزدە ستانسانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ قۋات­تىلىعى 500 مۆت-عا ارتادى. بۇل جۇمىس­تاردىڭ بارلىعى دا شەكتى تاريفتەر جۇيەسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. اگەنتتىكتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ ءبىرى ەنەر­گيانى ۇنەمدەۋ, وسى ماقساتپەن ەلىمىزدە  ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاۋلىك كەزەڭدەرى بويىنشا جانە تۇتى­نۋشىلاردىڭ تۇتىنۋ شاما­سىنا قاراي بەلگىلەنگەن تاريفتەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. ديففە­رەن­تسيالدى تاريفكە كوشۋ جايىندا  تاعى دا ناقتى اي­تىل­دى  مونو­پولياعا قارسى  اگەنتتىك ءجۇر­گىز­گەن موني­تورينگ ناتيجەسىندە  تۇر­عىن­دار وسى تاريفكە كوشۋدىڭ  قا­جەتتىگىن وزدەرى ايقىنداپ بەرىپتى. جاڭا ديففە­رەنتسيالدى ءتاريفتىڭ  ەنگىزىلۋىنە وراي ەلىمىزدىڭ  ءىرى قالالارىندا بىلتىر 1 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى ۇنەمدەلگەن كورىنە­دى. ءتيىم­دى­لىگى بار ەكەنى بايقالدى. الەمدىك  ءتاجىري­بەدە دە بۇل جۇيەنى ءىرى ورتالىقتاردا  قولدانۋ كوزدەلەدى. ال, ءبىزدىڭ وبلىس بولسا, العاشقى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ, ديففەرەن­تسيالدى تاريف­تىڭ بولۋىن قولداپ, قولدانۋعا كوشتى. بۇرىن  بارلىق  تۇتىنۋشى بىردەي دەگەن تۇسىنىك بولدى. قازىرگى قولدانىسقا ەنىپ وتىرعان جاڭا ءتاريفتىڭ ەرەكشەلىگى – پايدالانعان ەنەرگيانى جىل مەزگىلىنە جانە تاۋلىك مەرزىمىنە بايلا­نىستى ەسەپتەيدى. ياعني, جازدا, قىستا تۇندە جانە كۇندىز تولەماقى ءارتۇرلى بولادى. ەڭ ارزانى تۇندە پايدالاناتىن قۋات كوزى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, ديف­فەرەنتسيالدى ءتاريفتى پايدالانۋ بارلىق تۇتى­نۋشىلارعا بىردەي مىندەتتى ەمەس. ال, جوعارىداعى ايتىلعان كاسىپ­ورىندار ءۇشىن بۇل – تالاپ. ءۇشىن-شىدەن, جاڭا تاريف قارا­پايىم ادامدارعا ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. بۇل ءۇشىن كوپ ارنالى ەسەپتەگىش قۇ­رالدارىن تۇتىنۋشى ءوز قاراجاتىنا ورناتۋى قاجەت. سونىمەن ديففە­رەنتسيالدى تاريف دەگەنىمىز ۇكى­مەت­تىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەۋگە باعى­ت­تا­عان شارالا­رىنىڭ ءبىرى. ادەتتە كەش­كىلىك ۋا­قىتتا ءبارىمىز ەنەرگيانى كوپ پايدالانامىز, ال, جاڭا تاريف بويىنشا كەشقۇرىم پايدالا­نىلعان قۋات كوزىنىڭ اقىسى دا جوعارى. ودان كەيىنگىسى – كادىمگى قارا سۋدى ۇنەمدەۋ ماسەلەسى. سۋ ماماندارى ەلىمىزدە سۋ قورى ازايۋدا دەپ دابىل قاعۋدا. شۇمەكتەن اعىپ تۇراتىن سۋ بىزدە ارزان تۇرادى, قۇنى جوق. اعىل-تەگىل پايدالانا­تىندار ءالى دە بار. دەگەنمەن دە, بىزدەر وسىدان  بەس-التى جىل بۇرىن بارلىق كور­شىلەر پاتەرلەرىمىزگە ەسەپتەگىش قۇرالدار ورناتتىق. ءتيىمدى مە, ءتيىمدى. ءبىر ايدا مىسالى ءبىز ىستىق سۋ مەن سۋىق سۋىڭ بار   320 تەڭگە تولەيمىز, كەيدە تومەن, كەيدە جوعارى بەس-ون تيىن قوسىلىپ كەلەدى. سۋ باعاسى ارزان دەگەننەن شىعادى.  ەسەپتەگىش قۇرالدار تۇرعان سوڭ, سۋدى ۇنەمدەۋگە, بەتالدى پايدالانباۋعا ۇيرەندىك. كەلگەن قوناقتار دا  “ەسەپتەگىش قۇرالدارىڭ بار ما ەدى؟” دەپ ارتىق-اۋىس پايدالانباۋدى ەس­كەرىپ جاتادى. ەلەكتر قۋاتىن ەسەپتەيتىن مەزگىلدىك جانە تاۋلىكتىك ەلەكتروندى ەسەپتەگىشتەر ورناتتىق. ءتيىمدى مە, ءتيىمدى. بۇل جاڭالىقتىڭ ءمانىسىن, قىر-سىرىن تۇسىنبەي جۇرگەن  پاتەر يەلەرى ءالى دە از ەمەس. جاڭالىققا ۇركە قارايدى. بۇرىن ءبارى دە تىپ-تىنىش ەدى عوي دەيدى. ەسەپتەگىش قۇرالداردى وزدەرى كەلىپ نەگە ورناتىپ بەرمەيدى دەگەن ەسكى كوزقاراس باسىم. اگەنتتىك توراعاسى نۇرلان الدا­بەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپا ەلدەرىندە كەرىسىنشە سۋ باعاسى قىمبات, سولاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, سۋعا دەگەن ءتاريفتى كۇرت وسىرەتىن بولساق, سوندا عانا, حالىق ءتۇسىنىپ, ۇنەمشىلدىككە بارادى. ال, ەكىنشىسى,  تۇتىنۋ مولشەرىنە  قا­راي سارالانعان تاريف ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز وسى ەكىنشى ءتا­سىلدى  تاڭداپ وتىرمىز. جا­قىندا بۇل ادىسكە دە دايىندىق جۇمىستارى  باستالادى. ال, جىل سوڭىنا قاراي تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ سالاسى بويىنشا زاڭناما تالاپتارىنا  ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ساي ەلىمىز­دەگى بارلىق تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى ينۆەستيتسيالىق تاريفكە كوش­پەكشى. بۇل ەلەكتر  قۋاتىن تۇتىنۋ­شىلار ءۇشىن ءتاريفتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋعا, اكتيۆتەردى دەر كەزىندە مودەرني­زا­تسيالاۋعا, ينۆەس­تيتسيا­لار تارتۋدىڭ ەسە­بىنەن قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا  جول اشا­دى. فاريدا بىقاي, پاۆلودار.