ءبىلىم سالاسىنا ءجيى جاسالعان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى وتاندىق وقۋ-اعارتۋ جۇيەسىنەن ناقتى كورىنىس تاۋىپ وتىرعانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. دەگەنمەن, ورتا مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيى ماقتانارلىقتاي ەمەس ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ەل ءىشى دە, سىرت كوز دە بۇعان قاتىستى سىن ايتىپ, ءمىن تاعاتىنى شىندىق.
اسىرەسە, ايماقتارداعى مەكتەپتەردىڭ اراسىندا, وندا دا اۋىل مەن قالاداعى ءبىلىم وشاقتارىنداعى باسەكەنىڭ الا-قۇلا ەكەنىن مويىنداماسقا امال جوق. وكىنىشكە قاراي, ءدال وسى سىن الماتى وبلىسىنا دا ءتان بولىپ تۇر. ويتكەنى 2020-2021 وقۋ جىلىنىڭ ساپا كورسەتكىشى بويىنشا وڭىردەگى سالىستىرمالى جاعداي 5,6 پايىزعا الاشاقتىق كورسەتكەن ەكەن. ياعني وتكەن وقۋ جىلىندا قالا مەكتەپتەرىندەگى وقۋ ۇلگەرىمى 66,9 پايىزدى قۇراسا, اۋىلداعى ءبىلىم وشاقتارىندا 61,3 پايىزعا ارەڭ ىلىككەن. ماماندار بۇل تەڭسىزدىكتىڭ ءبىر ۇشىن پاندەميا جاعدايىنداعى قاشىقتان ءبىلىم الۋ ۇدەرىسىنەن ىزدەۋدە. سەبەبى, ونلاين وقۋ كەزىندە اۋىل بالالارىنىڭ ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋى ۇلكەن ماسەلەگە اينالعان بولاتىن. ال قالا اۋماعىندا مۇنداي ماسەلە تۋىنداعان جوق-تى. دەمەك, مامانداردىڭ سوزىندە جان بار سياقتى. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ ەكى توقسانى كورسەتكەن سالىستىرمالى جاعداي دا بۇعان دالەل بولىپ وتىر.
وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاڭىل سۇلەيمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, وتكەن ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توقساننىڭ ناتيجەسى بويىنشا ايماقتاعى اۋىل مەكتەپتەرى 63,4 پايىز ساپاعا قول جەتكىزسە, قالا مەكتەپتەرىنىڭ ۇلگەرىمى 62 پايىزدى عانا قۇراعان.
– بۇل جولى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسى جوعارعى كورسەتكىشكە يە بولدى. وسى ناتيجەلەرگە قاراپ, وقۋشىنىڭ ءبىلىمى ناقتى باعالانبايدى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. ءبىز ارعى جىلداعى جاعدايدى سالىستىرا كەلە, كارانتيندىك شەكتەۋ شارالارى كەزىندە اۋىل مەكتەپتەرى شتاتتىق رەجىمدە وقىسا, قالا مەكتەپتەرى بالا سانىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى قاشىقتان ءبىلىم الدى دەپ پايىمدادىق. ال بيىلعى وقۋ جىلىنداعى ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى شتاتتىق رەجىمدە وقىدى. بىراق الشاقتىق جاڭاعىداي. ءبىلىم ساپاسىن وبلىستىق كورسەتكىشتەن تومەن كورسەتكەن اۋداندار قاتارىندا قاراساي, كوكسۋ, ەسكەلدى, تالعار, بالقاش اۋداندارى مەن تالدىقورعان, تەكەلى, قاپشاعاي قالالارى بار. وكىنىشتىسى, بۇل وڭىرلەردە «التىن بەلگى» يەگەرلەرىنىڭ ءبىلىمى مونيتورينگتىك PISA زەرتتەۋلەرى كەزىندە دالەلدەنبەي قالعان. جوعارى ءبىلىم ساپاسىن كورسەتكەن مەكتەپتەردىڭ «التىن بەلگى» يەگەرلەرىنىڭ ۇبت كورسەتكىشى تومەن بولۋىنىڭ سەبەبىن انىقتاۋىمىز كەرەك, – دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ج.سۇلەيمەنوۆا.
2020-2021 وقۋ جىلىندا وبلىستا 17 761 تۇلەك مەكتەپتى ءتامامداسا, ونىڭ ىشىندە 1 389 وقۋشى «التىن بەلگى» يەگەرى اتانعان. بۇل ارعى جىلمەن سالىستىرعاندا 282 وقۋشىنىڭ ۇزدىك اتانعانىن بىلدىرەدى. الايدا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ كەزىندە 100-دەن جوعارى بالل جيناعان «التىن بەلگى» يەگەرلەرىنىڭ ۇلەسى 56,7 پايىزدى عانا قۇراعان. كەيبىر اۋدان مەكتەپتەرىندە ۇزدىك وقۋشىلاردىڭ سىناق تاپسىرۋ كەزىندە جاپپاي تومەن باعا العانى دا تىركەلگەن. مىسالعا, ۇيعىر اۋدانىنداعى 64 «التىن بەلگى» يەسى اتانعان تۇلەكتىڭ 53-ءى ءوز بىلىمدەرىن دالەلدەي الماپتى.
– قورىتىندى اتتەستاتتاۋ كەزىندە «التىن بەلگى» ۇمىتكەرلەرىنىڭ جازباشا ەمتيحان جۇمىستارى ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان تەكسەرىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ىلە اۋدانىنان – 1, كەربۇلاق اۋدانىنان 1 وقۋشىنىڭ باعاسى تومەندەتىلىپ, وقۋشىلار «التىن بەلگى» الا المادى. سونىمەن قاتار وتكەن وقۋ جىلىندا تۇلەكتەردىڭ ەسسە جازۋعا داعدىلانباعانى دا بايقالدى, – دەيدى ج.سۇلەيمەنوۆا.
جالپى, ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور تەك وقۋ ۇلگەرىمى عانا ەمەس ەكەنى انىق. وعان مىسال رەتىندە وقۋشىلارعا الاڭسىز ءبىلىم الۋعا جاسالعان جاعدايدىڭ تومەندىگىن جانە ۇيىمداستىرۋ مەن تاربيە ىسىندەگى كەمشىلىكتەردى دە جاتقىزۋعا بولادى. ماسەلەن, 2020 جىلى PaperLab قوعامدىق قورى ايماقتار بويىنشا ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيىن انىقتايتىن زەرتتەۋ جاساعان بولاتىن. بۇل جۇمىس جالعىز ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, ورتالىق ازيا بويىنشا جۇرگىزىلەتىن كورىنەدى.
«ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋ تەڭسىزدىگىنىڭ يندەكسى» دەگەن ايدىك اتاۋى بار زەرتتەۋ بارىسىندا بىرنەشە باعىت قامتىلعان-دى. ونىڭ ىشىنەن ءبىزدى قىزىقتىرعانى «وقىتۋ جاعدايى» يندەكسى بويىنشا شىعارىلعان ناتيجە بولدى. ويتكەنى ءدال وسى باعىت بويىنشا الماتى وبلىسىنداعى جاعدايدىڭ تومەندىگى ايتىلىپتى. ال وسى «وقىتۋ جاعدايى» كريتەريى نەگىزىنەن ءۇش كورسەتكىش بويىنشا انىقتالادى. ونىڭ ىشىندە ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرەتىن اپاتتى جاعدايداعى جانە دارەتحاناسى سىرتتا ورنالاسقان مەكتەپتەردىڭ ۇلەسى سياقتى كورسەتكىشتەر بويىنشا جەتىسۋداعى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس ەكەنى ايتىلادى. جانە بۇل دەرەكتەر شىندىققا جاناسادى. ويتكەنى الماتى وبلىسىندا ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرىپ وتىرعان مەكتەپ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. قازىر ءوڭىردىڭ 40-قا جۋىق مەكتەبىندە ورىن تاپشىلىعى بار. بۇل ماسەلەنى بىرەر جىل بۇرىن وبلىسقا ساپارمەن كەلگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا وتكىر سىنعا الىپ, ايماقتىڭ سول كەزدەگى اكىمى اماندىق باتالوۆقا ماسەلەنى شەشۋدىڭ ۇتىمدى جولدارىن تابۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وكىنىشىكە قاراي, ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ ماسەلەسى ا.باتالوۆتان ق.بوزىمباەۆقا مۇرا بولىپ قالدى. جالپى, بۇل ماسەلە 2025 جىلعا دەيىن شەشىمىن تابۋى ءتيىس. الايدا ناقتى جاعدايعا قاراساق, قازىر جاعداي تىپتەن كۇردەلەنە تۇسكەن سياقتى. ويتكەنى ايماقتاعى دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ وڭ كورسەتكىشى مەن ىشكى ميگراتسيانىڭ وراسان ۇلەسى مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ اياقتالىپ, وقۋشىلاردىڭ ورىنمەن قامتىلۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. مىسالى, وبلىستا جىل سايىن 47-50 مىڭنىڭ ارالىعىندا ءبىرىنشى سىنىپقا بارۋشى بالالار شىعادى. بۇل ءۇردىس الماتى قالاسى ماڭىندا تىپتەن باسىم. سونداي-اق مەكتەپتەردى عيمارات ىشىندەگى دارەتحانامەن قامتۋ ءىسى دە وبلىستا سىلبىر ءجۇرىپ جاتىر. دەرەك بويىنشا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 70 پايىزدان ءسال اسقان كورىنەدى.
وكىنىشكە قاراي, وبلىستىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ۇيىمداستىرۋ مەن تاربيە ءىسى دە اقساپ تۇر. ونىڭ ءبىر دالەلىن وسى سالاداعى جەمقورلىققا قاتىستى انىقتالعان ىستەردەن بايقاۋعا بولادى. بۇعان دەيىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, پروكۋراتۋرا جانە جەمقورلىققا قارسى قىزمەتىنىڭ بىرلەسكەن توبى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى مايگۇل وماروۆانى جانە وسى باسقارمانىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى باقىت قابدولدانوۆا مەن ايماقتىق ءبىلىم سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالار عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اراپبي مەڭلىباەۆتى قاماۋعا العان بولاتىن. ال ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنتاعى ءالى كۇنگە دەيىن بوس تۇر.
تاعى ءبىر وكىنىشتى جاعداي, وبلىستا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد جاعدايى جيىلەپ كەتتى. بىلتىر 23 وقۋشى وزىنە-ءوزى قول جۇمساعان. ونىڭ التاۋى ورىمدەي قىز بولسا, ون جەتىسى وندىردەي ۇل ەكەن. سونداي-اق 2021 جىلى كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى 182 قىلمىستىق ءىس تىركەلىپ, مەكتەپ جاسىنداعىلاردىڭ بۇزاقىلىعى بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 9,3 پايىزعا وسكەنى انىقتالىپ وتىر. مۇنان بولەك, وبلىستاعى بارلىق ءبىلىم شاڭىراعىنىڭ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا جۇرگىزىلگەن مونيتورينگتىڭ ناتيجەسى دە كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس. ناتيجەسىندە, ءبىراز مەكتەپتە بەينەكامەرانىڭ جۇمىس ىستەمەيتىندىگى جانە دارەتحانالاردىڭ تالاپقا ساي ەمەستىگى انىقتالعان. سونداي-اق سانيتارلىق تازالىق ورىندارىنا اۋانى الماستىرۋ, جەلدەتكىش, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قۇرىلعىلارى قويىلماعان. اسحانالاردا ءمازىر دايىنداۋدا ءسۇت, ىرىمشىك, سۇزبە, جەمىس, بال ونىمدەرى پايدالانىلماي, ونىڭ ورنىنا دەنساۋلىققا زيان كەتچۋپ, مارگارين, شۇجىق سياقتى تىيىم سالىنعان تاعامدار قولدانىلعان ەكەن.
الماتى وبلىسى