وسى ءبىر اياۋلى تۇلعانى كورگەن سايىن مەنىڭ جادىما جاڭعىرىپ جاس كەزدەگى, جالىنىمىز مولداۋ كەزدەگى, مادەنيەت دەيتىن ۇلتتىڭ رۋحاني ءورىسى مەن وركەنيەتىن بايقاتاتىن ەرەكشە جىلدارعا, قالىپتاسۋ داۋىرىمىزگە ساپار شەككەندەي اسەردە قالام.
جەكسەنبەك ەركىنبەك ۇلىمەن العاش 1972 جىلى تانىستىم, بۇرىن سىرتتاي بىلەتىنمىن. جالپى, جۋرناليست دەيتىن قاۋىم جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, جاڭالىققا, جاقسىلىققا ەلەڭدەپ, ءار باعىتتاعى, ءاسىرەسە عىلىم, ونەر, مادەنيەت سالاسىنداعى ءوز كاسىبىنە ادال, جانى جايساڭ, جۇرەگى تازا ازاماتتارمەن تەزىرەك تانىسۋعا قۇشتار بولادى. ءبىز دە جيىرما بەستىڭ اۋىلىنا جاڭا-جاڭا ات بايلاعان بوزالاڭ شاقتا جەكەڭمەن تانىسۋ جولىندا وسىنداي سەزىمدى باستان وتكەرگەنبىز. اياۋلى اعا قازاق راديوسىندا باس رەداكتور رەتىندە مۋزىكالىق رەداكتسيانى باسقاراتىن. ودان كەيىن جەكەڭدى ەلىمىزدىڭ يدەولوگيا مايدانىنداعى ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر كۇتىپ تۇردى. جيىرما جىلدان اسا مادەنيەت مينيسترلىگىندە باسشىلىق قىزمەتتەردە, سونىڭ ون ءبىر جىلىندا تابانداتىپ وتىرىپ مينيستر لاۋازىمىندا بولدى.
جەكەڭ مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تۇرعان تۇستا مەن رەپەرتۋارلىق-رەداكتسيالىق كوللەگياعا رەداكتور بولىپ قىزمەتكە ورنالاستىم. شاقىرعان كىسى سافۋان اعا شايمەردەنوۆ. شاقىرتقان ادام مينيستر مۇسەكەڭ — ءمۇسىلىم بازارباەۆ ەدى. جۇمىسقا الۋ تارتىبىمەن رەپەرتۋارلىق-رەداكتسيالىق كوللەگيانىڭ باس رەداكتورى سافەكەڭنەن سوڭ, اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن جەكەڭنىڭ قابىلداۋىنا باردىم.
– ءيا, نۇرلان, جۇمىستىڭ جاعدايىمەن تانىستىڭ با؟ حابارىڭ بار ما؟
– تانىسىپ ۇلگەرمەدىم… حابارىم بار…
– تانىس. جۇمىس ىستەگەن ادامنىڭ الدى قاشاندا اشىق بولادى. جولى بولادى.
– راحمەت, اعا…
– كۇردەلى ءبولىم. داۋى كوپ جەر. تازا ءجۇر. قاعازدارعا ۇقىپتى بول. پروتوكولدارىڭدى ۋاقتىلى تولتىرىپ وتىر, — دەدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى. – ءجيى-ءجيى تەاترعا بارىپ تۇر. جاڭا پرەمەرالاردى جىبەرمە. پىكىر ايتۋعا ۇيرەن. جۇمىسقا ۋاقىتىمەن كەلىپ, ۋاقىتىمەن كەتۋگە قالىپتاس. مينيسترلىكتە رەداكتسياداعىداي ەركىندىك بولا بەرمەيدى. قالعانىن ءىس كورسەتەدى, شىراعىم. ال جولىڭ بولسىن! — دەدى قولىمدى قىسىپ. سول تۇستا ءمۇسىلىم بازارباەۆ پەن جەكەڭنىڭ وتە ءبىر جاراستى, ءبىر-بىرىنە يىق تىرەپ, سەنىم بيىگىندە ءجۇرىپ قىزمەت ىستەگەندەرىنىڭ كۋاسى بولىپ ەدىم.
ۇلت مادەنيەتىنە ءوز تاراپتارىنان ارقيلى ۇلەس قوسقان وسىنداي ايتۋلى اعالاردىڭ القاۋىنان سوڭ جانە مويىنعا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتەردەن كەيىن ساداقتاي ءيىلىپ, ادىرناداي تارتىلۋعا تۋرا كەلدى.
اسىلى, جەكسەنبەك ەركىنبەك ۇلى – نەگىزگى ماماندىعى رەتىندە قاسيەتتى قارا دومبىرانى كاسىپ ەتكەنىمەن, بۇكىل بولمىسى, جاراتىلىسى دومبىرادان باستالاتىن ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىن, ولاردىڭ سىرىن, سىمباتىن يگەرىپ قانا قويماي, جالپىعالامدىق كلاسسيكالىق مۋزىكا الەمىن زەرتتەۋ بيىگىنە دەيىن كوتەرىلگەن تۇلعا. ارعى-بەرگى كەزەڭدەردە مادەنيەت سالاسىن باسقارعان تالاي مارقاسقا مىقتىلارىمىز بولعان. مادەنيەتى مىقتى ەلدىڭ ءتاربيەسى, ونەگەسى, يماندىلىعى, رۋحى بەرىك, ۇرپاعى تازا بولاتىنىن سول ءبىر باسىمىز بوداندا جۇرگەن جىلداردا كەزەكتى رەت دالەلدەپ بەرگەن سان مىقتىلارىمىزدىڭ بەل ورتاسىندا جەكەڭ دە بار. مەنىڭ پايىمداۋىمدا, ول كىسى لاۋازىم ءبيىگىنە جاي عانا, جاداعاي كەيىپتە كوتەرىلىپ قويماي, ونەردى ىشىنەن تانۋ ارقىلى جانە سول ونەردىڭ ءبىر سالاسىن تولىق مەڭگەرگەن مامان رەتىندە عانا ەمەس, بارلىق سالانىڭ ىشكى قۇبىلىستارىنا ساراپتاما جاساۋشى قايراتكەر رەتىندە بەل شەشىپ ارالاسقان, ونەردىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىنداعى ەرسىلى-قارسىلى قۇپيا اعىستارىنىڭ ءيىرىمىن سەزىنە بىلگەن باسشى بولدى. “لاۋازىمدى قىزمەتتەمىن” دەپ كەۋدە كەرىپ, اتقوسشىلارىن جىبەرىپ, ەلىمىزدىڭ مادەني كەڭىستىگىندەگى ورىن الىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعالارعا ەمەن ەسىكتىڭ ارعى جاعىنان ساراپتاما جاسامايتىن. ءوز كوزىمەن كورىپ, كوڭىلىن سەندىرىپ بارىپ باعا بەرەتىن.
ويى شيراق, ءسوزى قۋناق, قاشان كورسەڭ جۇزىنەن كىسىلىكتىڭ نۇرى مەن شۋاعى شاشىراپ تۇراتىن وسى ءبىر مىنەزگە باي, جايدارى جاننىڭ جانىندا جۇرگەن جىلدارى ءبىز جوعارىداعى ويىمىزدىڭ سان رەت كۋاسى بولدىق.
تەاترلارداعى جاڭا پرەمەرالاردىڭ, ءىرى كونتسەرتتىك جوبالاردىڭ, جاڭا كورمەلەردىڭ تورىندە ءوزى وتىرىپ, جالىندى, جىگەرلى, كەسىمدى پىكىرلەرىن ءوزى ايتاتىن. مادەنيەت سالاسىنداعى كوپتەگەن جاس تالانتتاردى, جاڭا ەسىمدەردى قاناتتاندىرىپ, ولاردىڭ جۇلدىزىنىڭ بيىك بولۋىنا, ۇلتتىق ونەردىڭ كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋىنە وراسان ەڭبەك ەتكەن, ىقپال جاساعان قايراتكەر. قىسقاسى, تەاتر, مۋزىكا, جيۆوپيس دەيتىن سۇلۋلىق پەن مۋزانىڭ عاجايىپ الەمىنە جەتەلەيتىن ونەر شارالارىنىڭ بىردە-بىرىنەن قالمايتىن, جاقسىسىنا بالاشا قۋانىپ, ويدان شىقپاعانىنا ورتايىڭقىراپ, وي-پىكىرىن جاسىرماي, بۇكپەي ايتىپ وتىراتىن وسىناۋ مىنەزى تازا, ەلگەزەك ادامدى ءار كورگەن سايىن ءوز باسىم تاۋبەسى مەن قاناعاتى باسىم كەشەگى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ادال ايلارىمەن, جايدارى كۇندەردىڭ كوزىندەي كورەتىنىمىز دە سوندىقتان بولار... شاماسى, مۇنداي كۇيدى مەن عانا ەمەس, ءوز تاعدىرىن ونەرگە بالاپ, تەاتر, ادەبيەت, مۋزىكا دەيتىن تۋمىسى بولەك الەمگە ءوتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى جىلدارىندا ارالاسقان ازاماتتاردىڭ ءبىرازى باسىنان كەشەتىن بولۋى كەرەك.
ونەردىڭ ايرىقشا ءورىس جايىپ, ەرەكشە سيپات الا باستاعان كەزەڭىندە “جىلىمىق“ تۇساۋىن كەسكەن وي مەن پاراساتتىڭ, ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ ارىنى مىقتى, ۇلت ونەرى مەن ادەبيەتىن, ۇلت عىلىمى مەن مادەنيەتىن بيىككە كوتەرەتىن جەلكىلدەپ وسكەن قۇراقتاي دارىنى كوپ سول ءبىر رومانتيكاسى مول كەزەڭدە اتقارىلعان ءىس پەن جاڭالىقتاردىڭ ءبىرازىنىڭ باسى-قاسىندا بۇگىندە دەربەس زەينەتكەرلىككە شىققان ەل اعاسى, وسى قادىرلى جەكەڭ — جەكسەمبەك ەركىمبەكوۆ جۇرەتىن. كوبىمىزدىڭ ءومىر مەن ونەر جولىمىزدى دۇرىس تاڭداپ, وڭ باعىت الۋىنا سەبەپكەر بولعان ادام دا وسى جەكەڭ دەسەم, قاتەلەسە قويمايمىن. الدىنا كەلگەن ادامىن قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ, قولىنان كەلگەنشە كومەگىن كورسەتىپ, اقىل-كەڭەسىن ايامايتىن اعانى كىم جەك كورسىن؟! جەكەڭ, مەنىڭ جوبالاۋىمدا, وسىنداي كەڭ پەيىلىمەن, اقجارقىن مىنەزىمەن ەلگە ەرەكشە ۇناعان سيرەك مينيستر, سەزىمتال باسشى, جىگەرلى ۇيىمداستىرۋشى, ءوز ىسىنە بەرىك قارىمدى قايراتكەر.
تاريحقا اينالىپ بارا جاتقان كەشەگى وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى مادەني كەڭىستىكتەگى وزگەرىس اتاۋلىنىڭ بىردە كوشىن باستاپ, ەندى بىردە ۇزەڭگى-باۋىن تۇگەندەگەن زامانداس اعامەن تانىس بولعانىما, مىنە, قىرىق جىلعا جاقىنداپتى. قىرىق جىل ءبىر ادامنىڭ وڭى-سولىن تانىپ, ارعى-بەرگىنى تولىق باعامدار ۋاقىت, قاجەت تۇسىندا ەلدىك ماسەلەلەرگە ارالاسار شاق. “جاقسىنىڭ جاقسىسىن ايت, نۇرى تاسىسىن“ دەيدى اتامىز قازاق. وسى مەرزىم ىشىندە مەن جەكەڭدى الىستان دا, جاقىننان دا كوردىم. مەن ول كىسىنىڭ كۇيىپ-جانىپ ءوزىن دە, وزگەلەردى دە اياماي جۇمىس جاساتقان, جۇمىس جاساعان جىلدارىنىڭ كۋاسى بولدىم. قۋانسا, ءىستىڭ جولعا تۇسكەنى ءۇشىن قۋانىپ, رەنجىسە, ءىستىڭ جۇرمەگەنى ءۇشىن رەنجىگەنىنىڭ دە سان كۋاسى بولعان اداممىن. جەكەڭنىڭ ءىلياس وماروۆ سىندى عۇلاما كىسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ۇلكەن مەكتەپتەن وتكەن, كىناز ءبىتىمدى قالپىمەن ەلىنە ۇناعان قارىمدى قايراتكەر, ۇلكەن ادەبيەتشى ءمۇسىلىم بازارباەۆپەن, ۇلتىم دەسە وتقا تۇسۋگە ءازىر تۇراتىن جومارت جۇرەكتى وزبەكالى ءجانىبەكوۆپەن, ايگىلى ۇلت مۋزىكاسى مەن ونەرىن كەڭ ورىسكە الىپ شىققان حالقىنا قادىرلى ەركەعالي راحماديەۆپەن, ۇلكەن ساياساتكەر, بىلىكتى باسشى, ەلىن شەكسىز سۇيگەن ميحايل ەسەناليەۆپەن, قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆپەن, يدەولوگيامىزدىڭ بەدەلدى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى, ساڭلاق ساياساتكەر, بۇگىنگى سەناتور قۋانىش سۇلتانوۆپەن ۇزەڭگىلەسە, قاتار ءجۇرىپ, مادەنيەت ايدىنىندا, ونەر ورىندە ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن جەكسەمبەك ەركىمبەكوۆتىڭ ومىرلىك جولى — كەشەگى قابىرعاسى قاتايعان بۋىن ءۇشىن دە, بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاقتارى ءۇشىن دە, ونەگەلى جول ەكەنى داۋسىز. جوعارىدا اتى اتالعان الاش بولمىستى ازاماتتاردىڭ ءبارىمەن ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەدى. بۇل تۋرالى جەكەڭدى بىلەتىن, جەكەڭنىڭ ءىسكەرلىگىن جاقسى سەزىنەتىن ءاربىر ونەر ادامى, مادەنيەت قايراتكەرلەرى اعىنان جارىلىپ ايتارىنا ەش كۇمانىم جوق. اعانىڭ ارلىلىعىن, ازاماتتىعىن, كىسىلىگىن, ىسكەرلىگىن كورگەن مەن دە سولاردىڭ ساناتىنانمىن.
سونداي-اق, جەكەڭنىڭ تاعى ءبىر دەگدار قاسيەتىن بولە-جارا ايتقىم كەلەدى. ول – قايراتكەر تۇلعانىڭ كادر تاڭداۋداعى, كادرلارعا باعا بەرۋ جونىندەگى كورەگەندىگى. وسى كىسىنىڭ اعالىق ىقپالىمەن, باسشىلىق قىزمەتتەگى قايراتىمەن قانشاما ازاماتتار ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە جولداما الدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, حالىقارالىق دەڭگەيدە ءتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ كەلە جاتقان, بۇگىنگى مەملەكەتتىك حاتشى-سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ تىكەلەي وسى جەكەڭنىڭ ۇستازدىق تاربيەسىن كورگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى. بۇدان بولەك ۇلت مادەنيەتىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلە جاتقان بەلگىلى تەاتر سىنشىسى, ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان, پروفەسسور اشىربەك سىعاەۆ, ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ باسشىسى ورىنباسار يساحوۆ سىندى كوپتەگەن ازاماتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا جەكەڭنىڭ جاساعان ىقپالى از ەمەس. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ويتكەنى, جەكەڭ وزىنە دەيىنگى ۇستازداردىڭ الدىن كوردى. ءداستۇرلى ونەر سالاسىندا ۇلى تۇلعالار احمەت جۇبانوۆتىڭ, قالقا جاپسارباەۆتىڭ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ, قانابەك بايسەيىتوۆتەردىڭ ونەگەلەرىن تىڭدادى, ۇلتتىق ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتە ءجۇرىپ, سول اعالاردىڭ ءتالىم-تاربيەسىن بويىنا سىڭىرە ءبىلدى. داڭقتى, داۋىلپاز كومپوزيتور, ءوزىنىڭ زامانداس اعاسى نۇرعيسا تىلەنديەۆپەن قاتار ءجۇردى, سىر شەرتىستى, ولمەس تۋىندىلارىن ومىرگە قالاي كەلگەنىنىڭ كۋاسى بولدى. سونداي جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان وزعان تۇلپارلارمەن سىرلاسا, سىيلاسا ءجۇرىپ, جەكسەنبەك ەركىنبەك ۇلى ونەردىڭ قاي سالاسىنا بولماسىن بەلسەنە كىرىسىپ, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋىنە ايانباي تەر توككەن, ونەرىمىزدىڭ وركەن جايۋىنا بارىنشا ارالاسقان قايراتكەر تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى. الدىنا كەلگەن جاستارعا ونەردە وڭ باعىت سىلتەي بىلگەن, اعالىق قامقورلىعىنان ەشقاشان اينىماعان, جاڭىلماعان ۇستاز. ونىڭ ءومىر مەكتەبى ونەرگە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ادال جاننىڭ باسىپ وتكەن جولى.
جەكەڭنىڭ ءوزى ايتپاقشى, ءىس ۇستىندە بۇل كىسىمەن تالاي كەزدەستىك. كوپ نارسەگە ۇيرەندىك. داۋلى پەسالار مەن داۋلى سپەكتاكلدەردىڭ تۇسىنداعى ءپرينتسيپتى ماسەلەلەردە “باسشىمىن” دەپ ورىنسىز شىرەنگەن جەكەڭدى كورگەن ەمەسپىن. سودان با, “باعىنىشتى ەدىك قوي” دەپ پىكىر ىركۋدى ءبىز دە كوپ بىلە قويعان جوقپىز… تىڭداي ءبىلۋدىڭ ۇلكەن ونەر ەكەنىن مەن العاش وسى جەكەڭنەن سەزىندىم. جانە كەيبىر ماسەلەلەردى اشىق پىكىرتالاسقا سالا وتىرىپ, ءىستىڭ بايىبىنا بارعاندى ءجون سانايتىن. ءوزى پىكىرىن وتكىزە بىلەتىن جانە وزگەنىڭ پىكىرىن تىڭداۋعا ەركىنبەك ۇلىنىڭ ەرىك-جىگەرى جەتىپ ارتىلاتىن. ساحنا ونەرىنە بايلانىستى ماماندارىنىڭ پىكىرىنە قاتتى دەن قوياتىن. “جىگىتتەر, ونەردىڭ تاعدىرىنا جاۋاپ بەرەتىن جەردە وتىرسىڭدار. پىكىر تازا بولسىن. ادال بولسىن. ادىلەتتى بولسىن. تالداۋ كاسىبي بولسىن!” دەگەندى اركەز نىعارلاپ ايتاتىن. “ونەردىڭ وبالىنا قالۋعا بولمايدى. وبالىنا قالعان ادام وڭبايدى” – دەگەندى دە مەن ەڭ العاش وسى كىسىنىڭ اۋزىنان ەستىگەم.
جيىرما بەس پەن وتىزدىڭ اراسىنداعى وردا بۇزار كەزدىڭ بۋى مازا بەرمەي, كۇنى-ءتۇنى وي مەن ارماننىڭ جەتەگىندە جۇرگەن ورىمدەي جاسپىز. باسىمىزدان سىن اسىرمايتىن “سەن تۇر, مەن ايتايىندار” كىلەڭ… گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە تەاتر, ونەر تۋرالى ماقالالارى ءجيى-ءجيى جاريالانىپ, العاشقى پەسالارى ساحنا بەتىن كورىپ قالعان ورالحان بوكەەۆ, ساعات اشىمباەۆ, اشىربەك سىعاي, باققوجا مۇقاي, دۋلات يسابەكوۆ, روللان سەيسەنباەۆ, ادىلبەك تاۋاساروۆ, سماعۇل ەلۋباي, يرانبەك ورازباەۆ, سۇلتانالى بالعاباي ۇلى سەكىلدى جۇيرىكتەردىڭ دراماتۋرگيا جانرى مەن تەاتر سىنىندا العاش قالام سىلتەپ, ونەر الامانىنا جاڭادان ارالاسا باستاعان تۇسى. ءازىربايجان ءمامبەتوۆ سپەكتاكلدەرىنىڭ دۇركىرەپ, بايتەن وماروۆ, رايىمبەك سەيتمەتوۆ, ەسمۇحان وباەۆ, مامان بايسەركەنوۆ, جاقىپ وماروۆ, قادىر جەتپىسباەۆ, ەرسايىن ءتاپەنوۆ, حۇسەيىن تەمىروۆ, نۇرقانات جاقىپباەۆ, جانات حادجيەۆ, بولات اتاباەۆ, اۋباكىر راحيموۆ سەكىلدى رەجيسسەرلەر ەسىمىنىڭ اۋىزدان-اۋىزعا كوشىپ جۇرگەن شاعى. دراماتۋرگيادا ءابدىلدا ءتاجىباەۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ, شاحمەت قۇسايىنوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, سافۋان ءشايمەردەنوۆ, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, سادىقبەك ادامبەكوۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ, اكىم تارازي, قاليحان ىسقاقوۆ, ورازبەك بودىقوۆ پەسالارى تەاترلار رەپەرتۋارىنىڭ كوركىنە اينالعان كەز. قازاق وپەراسى مەن بالەتى, حورەوگرافياسى مەن ەستراداسى جاسارىپ, جاڭعىرىپ, ەل قۇلاعى ەلەڭدەپ تۇرعان كەزەڭ… قىسقاسى, كوكتەمگى قۇلپىرعان جاۋقازىنداي ءدۇر ەتىپ كوتەرىلگەن ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ وزگەشە رەڭ الىپ, تىنىسى كەڭ اشىلعان, رۋحانياتىمىزدىڭ باعى ورلەگەن وسىنداي ءبىر كەزەڭدە جەكسەمبەك ەركىمبەكوۆ مادەنيەت مينيسترلىگىن باسقاردى. ول جاڭا ءۇردىستەردىڭ كوشىن تۇزەپ, كەرۋەنىن باستاعان ساناۋلىلارىمىزدىڭ ءبىرى بولدى. ول رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ ونەر مەن ادەبيەتكە دەگەن ايرىقشا كوزقاراسىن مادەنيەت پەن ونەردىڭ پايداسىنا ۇتىمدى پايدالانا بىلەر باسشى ەكەنىن دالەلدەدى. جەكەڭ ون جىل ورىنباسار, ون ءبىر جىل مينيستر بولعان كەزىندە مادەنيەتىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەر قوماقتى جۇمىستار جاسادى. ونەر باسقارۋدىڭ ادەمى ءۇردىسىن قالىپتاستىردى. ارىپتەس ءىنىلەرىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. قاتارىنا سىيلى, ابىرويلى, بەدەلدى بولدى.
بۇگىندە تۇرلاۋلى تاريحقا اينالىپ بارا جاتقان وتكەن عاسىردىڭ قويىن-قولتىعىن قيال قۇسىمەن كەزگەن سايىن جۇرەكتىڭ شىمىرلاعانىن, كوڭىلدىڭ تولقىعانىن, ويدىڭ قوزعالعانىن جاسىرعىم كەلمەيدى. وتكەن دەۋگە اۋىز بارىپ, كوڭىل قيمايتىن جىلدار تاساسىنان تانىس-بەيتانىس جۇزدەر كورىنەدى. قاسيەتىنەن اينالايىن الاتاۋدان سوققان ساف سامالعا باۋ-باقشالارى مەن كەڭ كوشەلەرى كوكىرەگىن كەرە, قۇشاعىن اشقان الماتى كوگىنەن الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ جۇرەككە جىلى اندەرى الما-كەزەك توگىلىپ, الدە ءبىر سۇلۋ ناقىش اسپاننان ساۋلاپ جاتقانداي بولادى…
ايرىقشا دەسە, دەگەندەي كەزەڭ ەدى عوي. بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىسا تۇساۋىن كەسىپ, ۇلت كەڭىستىگىن وزدەرىنىڭ سونى ءبىتىمدى كەسكىن-كەلبەتتەرىمەن, وزگەشە ءتۇر-سيپاتتارىمەن, ءورىستى ماعىنا-مازمۇندارىمەن بايىتا تۇسكەن “گۇلدەر” ءان-بي ءانسامبلى, بۇگىندە بەلگىلى ونەر ساڭلاعىنا اينالعان بولات ايۋحانوۆتىڭ “الماتىنىڭ جاس بالەتىنىڭ” ومىرگە كەلۋى, قازاق ۇلتتىق ەستراداسىنىڭ التىن ءداۋىرىن جاساعان داڭقتى “دوس-مۇقاسان” ءانسامبلىنىڭ قالىپتاسۋى, كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ ولشەۋسىز بيىككە كوتەرىلۋى, ونداعان قازاق تەاترلارىنىڭ قاتارىنىڭ تولىعۋى, قازاق رەجيسسۋراسىندا جاڭا ەسىمدەردىڭ پايدا بولۋى, قازاقتىڭ ۇلتتىق تسيركى, بۇدان دا وزگە سانداعان ونەر وردالارىنىڭ ومىرگە كەلۋى ءدال وسى كەزەڭنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى ەمەس پە؟! ۇلى كومپوزيتورىمىز نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ باسقارۋىمەن قۇرىلعان “وتىرار سازى” ۇلت اسپاپتار وركەسترى دە وسى جەتپىسىنشى جىلدار ءىشىندە تىڭداۋشىسىن العاش تامسانتقانىن قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟!. قازاق ءان ونەرىنىڭ شەكسىزدىگىن ۇلكەن ساحنالارعا الىپ شىققان الىبەك دىنىشەۆ, ءبيشى رامازان باپوۆ, ۇلتتىق ءان ونەرىمىزدىڭ جاڭا تىنىسىن اشقان جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ, قاجىبەك بەكبوسىنوۆ, تاعدىرلى ءانشى امانگەلدى سەمبين, قازاق كۇي ونەرىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتكەن قارشىعا احمەدياروۆ, ءشامىل ءابىلتاي سىندى بىرەگەي تالانتتاردىڭ قاناتتارى قاتايعان شاق تا سول جەتپىسىنشى جىلداردىڭ قولتىعىندا بولاتىن. قازىرگى قازاق ەستراداسى مەن كلاسسيكالىق مۋزىكامىزدىڭ, بابى بولەك بالەت ونەرىنىڭ ابىروي-بەدەلىن الەم الدىندا كوتەرىپ جۇرگەن جۇلدىزدارىمىزدىڭ دەنى وسى كەزەڭنىڭ ءتول پەرزەنتتەرى. سولاردىڭ ىشىنەن جەكەڭنىڭ قامقورلىعىن كورمەگەنى, باتاسىن الىپ, ىقىلاسىنا بولەنبەگەنى, ءاي, قايدام, جوق شىعار؟!.
كەشەگى كەڭەس وداعى تۇسىندا ونەر سالاسىنا قاتىستى تىڭ يدەيالاردى, تولعاعى جەتپەي تۇرعان ماسەلەلەردى مادەنيەتتىڭ باسىندا وتىرعان باسشىلار جوعارىعا ءدالەلىمەن, دايەگىمەن, نانىمىمەن, سەنىمىمەن جەتكىزە السا كوزدەگەن ماسەلە ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتاتىن. ويتكەنى, بار تۇيتكىل مۇنارالى ءماسكەۋگە بارىپ تىرەلەتىن. ال وسىنداي كۇرمەۋى قيىن جاعدايلاردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن ەل تىزگىنىن ۇستاعان ۇلى تۇلعا ءدىنمۇحامەد قوناەۆ, مادەنيەتتىڭ قۇلاعىندا وتىرعان ىلەكەڭدەر, مۇسەكەڭدەر, جەكەڭدەر, ونىڭ الدىنداعى اعالارىمىز, كەيىنگى زامانداستارىمىز وسىنداي ميسسيانى ۇلت الدىندا, ۇرپاق الدىندا ابىرويمەن اتقارا بىلگەنى وتكەننىڭ اقيقاتى.
جەتىسۋدىڭ شۇرايلى ءتورى — قاراتال وڭىرىندە ءونىپ-ءوسىپ, ۇلت ونەرىنىڭ ورىندە كوگەرىپ-كوكتەگەن, جۇدىرىقتاي جۇرەگىنە قازاق ەسىمدى حالىقتىڭ بار رۋحاني كەلبەتىن تۇتاس قالپى قوندىرا بىلگەن, وركەستردىڭ قاتارداعى كاسىبي دومبىراشىسىنان — ۇستاز, حورەوگرافيا ۋچيليششەسىنىڭ ديرەكتورى, قازاق راديوسىندا مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, ءان-بي ءانسامبلىنىڭ ديرەكتورى, ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە مادەنيەت سەكتورىنىڭ جەتەكشىسى, اباي اتىنداعى اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى, مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى باس باسقارمانىڭ باستىعى, مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, مادەنيەت مينيسترىنە دەيىن كوتەرىلگەن, “ەسكىنىڭ سوڭى, جاڭانىڭ باسى” بولا ءجۇرىپ كوپ ءىس تىندىرعان, ەلىنە قىزمەت ەتكەن ادامنىڭ سابىرلى قالىبىن تانىتار سارا جولى, مىنە, وسىنداي.
ءومىردىڭ كۇنگەيلى-تەرىسكەيلى, ءورلى-قيلى بەلەستەرىندە ۇلتقا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, وتىنىڭ باسىنىڭ جىلۋىن ءبىر ساتتە باسەڭسىتپەگەن كەڭجۇرەك, مەيىرىمدى جاراتىلىس يەسى جەكەڭنىڭ وتباسىنان تاربيە مەن تاعلىمى مول جىلىلىقتى اركەز اڭعارۋعا بولادى. ءاليما جەڭگەمىز ەكەۋىنىڭ جۇپتارى جازىلماي جاراسىپ جۇرگەنىنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت! ناعىز زيالى جانداردا عانا كەزدەسەتىن وسىنداي ىزگى ماحابباتقا قۇرىلعان قارىم-قاتىناس كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولاتىنىن ىلعي سەزىنىپ كەلەمىز. بەلگىلى كومپوزيتور, كومپوزيتورلار وداعىن بىرەر جىل باسقارعان سەرىك جەكسەمبەك ۇلى ەسىمدى ازاماتتى تاربيەلەپ ءوسىرىپ, قاناتتاندىرىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋ دەڭگەيىنە الىپ شىعۋدىڭ ءوزى – ۇشقان ۇيانىڭ تاربيەسىنىڭ كەڭدىگىن, كەڭىستىگىن كورسەتسە كەرەك. اعانىڭ ۇرپاعىن, نەمەرەلەرىن ۇلتتىق رۋحتا, قازاقى داستۇردە تاربيەلەۋى دە بۇگىنگى ات ۇستىندە جۇرگەن كەيبىر ازاماتتارىمىزدى ويعا قالدىرۋعا كەرەك-اق...
قۇندىلىقتاردىڭ ورىن اۋىسىپ جاتقان كەزەڭىنە تابان تىرەدىك. زامانا اعىسى, جاھاندانۋ قالىپتاستىرعان ۇردىستەر ادام بالاسىن ءتۇرلى تاڭداۋلاردىڭ ۇيىعىنا سالىپ قويعانى ۋاقىت بەدەرىنەن ايقىن كورىنەدى. مىنەزدەر, بولمىستار, ىشكى باعامداۋلار, سىرتقى كەلبەتتەر, تۇلعالىق كەيىپتەر, باعالاۋلار, ءتىپتى قارىم-قاتىناستار وزگەرىپ جاتقانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. مەنىڭ پايىمىمدا, باتىسىڭ – شىعىسقا, تۇستىگىڭ – تەرىسكەيگە اينالىپ, الاساپىران بولىپ, كەيبىر شاقتا جەكەلەگەن تۇلعانىڭ ءجاندۇنيەسىندە شارپىسىپ جاتقان ءتۇرلى پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستەردەن الىپ شىعاتىن ءۇش قاسيەت بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن. ول – ەڭ ءبىرىنشى, قورشاعان ورتاڭا, ءوز قوعامىڭا دەگەن ادالدىق, ەكىنشى, سول قوعامعا پايدا اكەلەر كاسىبي دەڭگەيىڭ مەن بىلىگىڭ, ءبىلىمىڭ, ءۇشىنشى, بويىڭداعى وسى قاسيەتتەرگە تىرەك بولار ەڭ باستىسى – تاباندىلىق! سان بەلەستەردەن سابىرىن جولداس ەتىپ ادەمى ءوتىپ كەلە جاتقان مەن بىلەتىن جەكەڭنىڭ بويىندا وسى قاسيەتتەر ەشۋاقىتتا قالعىعان ەمەس. كەز-كەلگەن ورتادا, كەرەك پە, ءوزىنىڭ بيىگىنە شىعىپ ءبىلىمدىلىگىمەن ەلدىڭ پىسىن باسا الادى, كەرەك پە, بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا, قالىپتى مادەنيەتتىلىكتىڭ ءورىسىنەن كورىنىپ كەلەدى. كوپتەگەن تالانتتارعا قامقور بولعان, ۇلتتىق مادەنيەتكە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن جەكەڭ ءالى كۇنگە دەيىن قازاق ونەرىنىڭ باعىت-باعدارىن باعامداپ, تارازىلاپ وتىرادى. كەز-كەلگەن جاڭا پرەمەرالاردا, ۇلكەندى-كىشىلى ونەر يەلەرىنىڭ كونتسەرتتىك شارالارىندا, ايتۋلى تۇلعالاردىڭ مەرەتويلارىنىڭ تورىندە جۇرەدى.
بۇل ءومىردى ونەر ارقىلى تانۋعا, مىنا قۇبىلعان دۇنيەنىڭ تىلسىم سىرلارىن ونەر كوزىمەن كورىپ, باعالاۋعا داعدىلانعان ادامنىڭ تاعدىرى. بۇل — تورگە تالاسپايتىن, ءورگە اسىقپايتىن, بىرەۋ تۋرالى سىرتىنان بوتەن ءسوز ايتپايتىن, كىشىلىگىنەن كىسىلىك اڭعارىلىپ تۇراتىن, ويى قالاي بيىك بولسا, جانى دا سولاي تازا, جۇرەگى قالاي كەڭ بولسا, جاراتىلىسى دا سولاي كىرشىكسىز جاننىڭ تاعدىرى. ادال ادامنىڭ, كۇرەسكەر جاننىڭ, ۇلت ونەرىنە وراسان ەڭبەك سىڭىرگەن كىسىلىك يەسىنىڭ, حالقىنىڭ قۇرمەتىنە يە بولعان قايراتكەر تۇلعانىڭ تاعدىرى!
بۇگىندە سول بەكزات بولمىسىمەن ءومىرىن ونەرگە ەسەپسىز ارناپ كەلە جاتقان ادال, اقجۇرەك جانعا ءسۇيسىنىپ وتىرىپ: “ابىروي دەيتىن ولجاڭىز قاشاندا ورتايماسىن, اعا!“ دەگىم كەلەدى.
نۇرلان ورازالين,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.