ەلوردا تورىنەن ىرگە تەپكەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ات سالىسۋىمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «الەۋمەتتىك ماڭىزدى ادەبيەت» باعدارلاماسى بويىنشا جارىق كورگەن بىرنەشە كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى.
اتالعان مەكەمە باسشىسى بەلگىلى عالىم سۇلتان-حان اققۇل ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى «الاش» قوزعالىسى مەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ مۇرالارى تاقىرىبىندا سوڭعى جىلدارى وتىزعا جۋىق كىتاپتى ومىرگە اكەلسە, بۇگىنگى تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان تۋىندىلار: نەمىس عالىمى ماكس كۋچينسكيدىڭ ەڭبەگى «دالا مەن ادام», اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ «تۇركى القاسى», سۇلتان-حان اققۇل ۇلىنىڭ «دىنمۇحامەد قوناەۆ: ءاليحان بوكەيحان – التى الاشتىڭ ءپىرى, رۋحاني كوسەمى» اتتى زەرتتەۋ ماقالالارى جانە «جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى» جيناعى قاتارلى كىتاپتار ەكەن.
ماڭىزدى جيىندى اشىپ, تۇساۋى كەسىلگەن قۇندى مۇرالار جايلى تانىستىرىلىم جاساعان بەلگىلى عالىم ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ پايىمىنشا, بۇل تۋىندىلار قاي جاعىنان الساق تا, ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس. اسىرەسە 1925 جىلى گەرمانيانىڭ لەيپتسيگ قالاسىندا Steppe und mensch («دالا مەن ادام») دەگەن اتپەن جارىق كورگەن ماكس ح.كۋچينسكيدىڭ قازاق دالاسى جايلى ەڭبەگى ەرەكشە. بۇل تۋىندىدا وتكەن عاسىر باسىنداعى حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى, ەتنوگرافياسى, سونىمەن قاتار اتالعان تۇلعانىڭ الاش قايراتكەرلەرىمەن ءمۇد- دەلەستىگى جايلى باياندالادى. كىتاپ تاجىريبەلى اۋدارماشىلار ا.بىجكەنوۆا مەن ج.جاقىپتىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا, قازاقشا جانە ورىسشا, وعان تۇپنۇسقاداعى نەمىسشەسى قوسىلىپ ءۇش تىلدە جارىق كورىپتى.
وسى ورايدا بۇگىنگى تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان شىعارمانىڭ اۆتورى ماكس ح.كۋچينسكي دەگەن كىم؟ قولىمىزداعى دەرەككە ۇڭىلسەك, بۇل كىسى 1890 جىلى تۋعان دەيدى. ماماندىعى – دارىگەر. ول 1923 جىلى لەنينگرادتا وتكەن ەپيدەميولوگتەردىڭ حالىقارالىق كونگرەسىنە قاتىسۋعا كەلىپ, وسى ساپارىندا رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن جاتا-جاستانا تانىسادى. ناتيجەسىندە, ءسىبىر جانە قازاق دالاسىن ارالاۋعا مۇمكىندىك الادى. العاش ومبى ماڭىنداعى قازاقتاردى كورىپ, بۇل حالىقتىڭ ءومىر سالتىمەن تەرەڭ تانىسۋعا نيەت ەتەدى. ەكىنشى جاقتان, وعان نەمىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىن كەرەكۋلىك ەۆگەني سوروكين دەگەن ازامات قازاق دالاسىمەن تانىسۋدى قارقارالى ۋەزىنەن باستاعان ءجون دەپ باعىت سىلتەيدى.
ءسويتىپ, نەمىس دارىگەرى ساياحاتقا شىعادى. ونىڭ بۇل ساپارىنا ءسىبىر ۆەتەريانارلىق-زووتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە وقىپ جاتقان قازاق جىگىتى قوشكە كەمەڭگەروۆ پەن لاتىش ازاماتى گۋستاۆ لەلەپ بىرگە ەرىپ جۇرەدى. الاش ارىسى قوشكە كەمەڭگەروۆ وسى ساپارى جايىندا سەمەيدە شىعىپ تۇرعان «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ 1924 جىلعى 15 تامىز كۇنگى سانىنا «جول اسەرى» اتتى كولەمدى وچەرك جازىپ, گەرمانيادان كەلگەن بەرلين ۋنيۆەرسيەتىنىڭ پروفەسسورى دوكتور كۋچينسكيمەن بىرگە سەمەي ۋەزىنە قاراستى: بۇعىلى, شىڭعىس, مەڭدەش بولىستارىن, قارقارالى ۋەزىنە قاراعان اعاندى, ابرالى, كەنت, اقسارى, داستار, اقبوتا بولىستارىن بىرگە ارالاعانىن جازىپ: «پروفەسسوردىڭ ماقساتى – قازاق اراسىنداعى اۋرۋ تۇرلەرىن, قانداي دەرتتىڭ كوبىرەك تاراۋى, تازالىق شارتتارىن تەكسەرۋ جانە دە قازاق ەلىنىڭ جالپى تۇرمىسىمەن تانىسۋ ەكەن», دەيدى.
تاعى ءبىر دەرەك كوزى ماكس كۋچينسكيدى قازاق جەرىن زەرتتەۋگە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ شاقىرعان دەيدى. بۇعان دالەل, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ارحيۆىندە ساقتالعان 1925 جىلى 23 ماۋسىمدا بوكەيحانوۆتىڭ بايتۇرسىنوۆقا جازعان حاتى. وسى جازباسىندا الەكەڭ: «نەمىس پروفەسسورى تامىز بەن قىركۇيەك ايلارىندا ىرعىز بەن تورعايعا بارىپ, سول جاقتان قىزىلورداعا سوعاتىن بولىپ ۋادە بەرىپ, بەرلين قالاسىنا كەتتى. مەن ودان قوستانايدان باستاۋىن ءوتىندىم. ول بۇعان كەلىستى. «ەگەر وسى وڭىرگە بارساڭىز احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ۇشتاستىرۋعا ءتيىسسىز. ول كىسى سىزگە سەرىك بولادى» دەدىم تاعى دا» دەيدى (تاڭدامالى (قۇراستىرعان س.ا.ءجۇسىپ). 1995 جىل. 456-ب.).
قىسقاسى, قازاق جەرىن ارالاۋعا شىققان ماكس كۋچينسكي اۋەلى سەمەيگە ات باسىن تىرەپ, ونداعى وبلىستىق ورىس گەوگرافيا قوعامى مۇشەلەرىمەن تانىسادى. وسى ساپارىندا, ول دالالىقتار ءۇشىن قىمىزدىڭ پايداسىن جانە تۇمسا كەلبەتى بۇزىلماعان ءتول تابيعاتتىڭ ادامعا اسەرى جايلى زەرتتەپ: «بۇرىن قازاقپەن ەشقانداي تانىستىعىم جوق ەدى. گەرمانيادا ەڭ ماڭىزدى جاعراپيا زەيدل دەگەندىكى. سوندا قازاق تۋرالى ەكى-اق جول بار. قازاق كوشپەلى, مەكەنى كيىز ءۇي, باققانى مال دەگەن. ەندى بايقاپ قاراسام, قازاق تۋرالى ەكى جول ەمەس, الدەنەشە توم كىتاپ جازۋعا بولادى ەكەن. مال باققان ەل ءانشى بولادى دەگەن پىكىردى مەن كورگەن قازاق ەلى ايقىن دالەلدەيدى. قازاقتىڭ كەيبىر اندەرى ۆەنگرياداعى ماديارلار انىنە ۇقساس. قازاق ءوڭ جاعىنان ءبىر اتادان وربىمەگەن. ويتكەنى كەيبىر قازاق وڭدەس ادامدار گەرمانيا, يتاليا, جاپونيا, ورتالىق امەريكادا كەزدەسەدى» دەپ جازادى.
جالپى, بۇل جەردە نەمىس دارىگەر-ساياحاتشىسىنا قازاق ءومىرىن تانىستىرۋعا الاش قايراتكەرلەرى مۇددەلى بولعانى بايقالادى. سەبەبى ماعجان اقىن «ۇيقى باسقان قاباعىن, باستىرا كيگەن تىماعىن, جالقاۋلىقتى جار كورگەن, جۇرگەن ەسكى زاڭىمەن, الدىنداعى مالىمەن, بىرگە جۋساپ, بىرگە ورگەن, الاش دەگەن ەلىم بار» دەگەنىندەي, بۇيىعى جۇرتتىڭ ەلەۋسىز قالعان مادەنيەتىن ەۋروپالىقتارعا تانىستىرعاندى ءجون كورگەن ءتارىزدى.
مىسالى, جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ نەمىس عالىم-دارىگەرى ماكس كۋچينسكيدى قازاقتىڭ كوپتى بىلەتىن كونەكوزى شاكارىم قاجىمەن تانىستىرادى. پروفەسسور شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ اۋىلىندا بولىپ, قازاقتاردىڭ ايت مەيرامىن اتاپ ءوتۋ راسىمىنە كۋا بولادى. وسى وقيعانىڭ ىشىندە بىرگە بولعان قاجىنىڭ بالاسى احات شاكارىم ۇلى 1992 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 11-سانىندا جارىق كورگەن «مەنىڭ اكەم, حالىق ۇلى – شاكارىم» اتتى كولەمدى جازباسىندا: «1920 جىلدار شاماسىندا ماكس كۋشينسكي (اۆتوردىڭ جازباسىن وزگەرتپەدىك – ب.ق) دەگەن پروفەسسور, ۇلتى نەمىس, ءبىزدىڭ وكىمەتتەن رۇقسات الىپ, قازاق ءىشىن ارالاۋعا شىققان. نەگىزگى ماماندىعى دارىگەرلىك. ماكستىڭ قاسىنا موسكۆادان ەكى ادام قوسقان. ءبىرى – وقىعان قازاق ازاماتى, دارىگەرلىك جوعارعى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن قوشكە كەمەڭگەروۆ, ءبىرى – نەمىس ءتىلىن بىلەتىن ورىس ازاماتى. بۇلار الدىمەن مۇحتاردىڭ اۋىلىنا كەلگەن. مۇحتاردى قاستارىنا ەرتىپ الادى. نەمىس عالىمى كۋشينسكي: «قازاقتىڭ كوپتى كورگەن ادامىمەن اڭگىمەلەسسەم», دەيدى. مۇحتار وعان شاكارىم جايىن تۇسىندىرەدى. ءسۇيتىپ, وسى توپ ەل جايلاۋعا شىعىپ, ءبىزدىڭ اۋىل «تومارلى بۇلاق» دەگەن قونىستا وتىرعاندا كەلەدى.
كۋشينسكي اكەيدەن – قازاقتىڭ ەسكى مادەنيەتتەرىن, قانداي عالىمدارمەن تانىسقانىن, قاي عالىمداردىڭ شىعارمالارىن وقىعانىن سۇراپ, فيلوسوفيالىق ويلار جايىندا كوپ اڭگىمەلەسىپ, پىكىر الىستى. ءدال وسى كەزدە قۇربان ايتى بولدى. كۋشينسكيدى ءبىر جورعا اتقا مىنگىزىپ, مۇحتار, قوشكە, ءبارىمىز ايتشىلادىق. بايگە, كوكپار, تارتىس, بالۋان سياقتى ۇلت ويىندارى بولدى. كۋشينسكي قاتتى قۋانىپ, ويىنداردى, سۋرەتكە تارتىپ الدى. ءبارىمىز جارىستىق, بۇلاققا, وزەنگە شومىلدىق. قوناقتار راحاتتانىپ قالىستى. مۇحتارعا كوپ-كوپ العىستار جاۋدىردى. قازاقتىڭ ايتتا قىرىق ۇيگە كىرىپ, ءدام اۋىز تيەتىن ءداستۇرى بار دەپ, ءۇي-ۇيگە كىرىپ, ءدام اۋىز ءتيىپ, قىمىز ىشتىك. قايتا كەلىپ, كۋشينسكي اكەيمەن جانە اڭگىمەگە كىرىستى.
كۋشينسكي كەتەردە اكەيدىڭ قولىن قاتتى قىسىپ: «مەن سىزگە جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەنىمە ءوزىمدى باقىتتىمىن دەپ سانايمىن! ءسىزدى ساحارانىڭ ويشىل عالىمى دەپ سانايمىن! اماندىق بولسا, ەلگە بارعان سوڭ, ساحارا تىنىسى تۋرالى شىعارما جازامىن دەگەن ويىم بار. جول تارتسا, تاعى كەلەرمىن. مەن قازاقشا ۇيرەنەيىن, ءسىز نەمىسشە ۇيرەنىڭىز. قايتا كەلگەندە, ءتىلماشسىز, اۋىزبا-اۋىز سويلەسەتىن بولايىق!» دەپ كۇلدى. «بارشالارىڭىزعا, حالىقتارىڭىزعا شىن جۇرەكتەن ىرزامىن! كورىسكەنشە ساۋ, امان بولىڭىز!» دەپ كۋشينسكي ءجۇرىپ كەتتى» دەيدى.
نەمىس ساياحاتشىسىنىڭ بۇل ساپارىن بۇگىنگى ۋاقىت تۇرعىسىنان سارالاعان اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ: «پروفەسسور كۋچينسكيدىڭ ساياحاتىن جاي عىلىمي-تانىمدىق دەۋگە كەلمەيدى. بۇنىڭ بولاشاق قازاق تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى استارى بار. بۇل مەڭزەۋ ءا.بوكەيحانوۆتىڭ حاتىندا انىق بايقالدى. سوعان قاراعاندا, بۇل ءىس الاشتىڭ ەۋروپاعا تەرەزە اشقان ەلەۋلى ءساتىن اڭعارتادى» دەگەنى شىنايى باعا دەپ بىلەمىز.
ماكس كۋچينسكي گەرمانيادا گيتلەر بيلىككە كەلگەن تۇستا 1933 جىلى فرانتسياعا ەميگراتسياعا كەتىپ, كەشىكپەي 1936 جىلى لاتىن امەريكاسىنا, پەرۋ ەلىنە قونىس اۋدارادى. 1967 جىلى وسى ەلدە دۇنيەدەن وتسە, 1938 جىل تۋعان بالاسى پەدرو پابلو كۋچينسي-گودار ەۋروپادا ءبىلىم الىپ, ۇلكەن قايراتكەر تۇلعاعا اينالدى. 2016-2018 جىلدارى پەرۋ رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.