مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە زاڭسىز شەتەل اسىپ كەتكەن قارجى مەن سول جاقتا ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى ەكى اي ىشىندە دايىنداۋعا تاپسىرما بەردى. پرەزيدەنت ايتقان مەرزىمگە از ۋاقىت قالدى. الايدا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ەكونوميكالىق بلوگى وفشورعا كەتكەن اقشانى قانداي جولمەن قايتاراتىنىن ازىرشە جاريالاي قويعان جوق. دەگەنمەن دە سەڭ قوزعالدى.
وفشور ماسەلەسى تەك بىزدە ەمەس, الپاۋىت مەملەكەتتەردە دە داۋعا اينالعالى قاشان؟! Foreign Policy مالىمەتتەرى بويىنشا, 2020 جىلى وفشور كەڭىستىگىندە شامامەن 36 ترلن دوللار بولعان. بۇل الەمدىك بايلىقتىڭ 12 پايىزى. ءباا ازاماتتارىنىڭ – 70 پايىزى, رەسەيدىڭ ەڭ باي ادامدارىنىڭ – 50 پايىزى, ەو رەزيدەنتتەرىنىڭ 15 پايىزى جەكە بايلىقتارىن «سالىق جۇماعىندا» ساقتايدى. ساراپشىلار بۇل دەرەك الداعى ۋاقىتتا وسپەسە, ازايمايتىنىن ايتىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ەلدە وفشور تاقىرىبى اشىق تۇردە 2010 جىلدان باستاپ ايتىلا باستادى. 2013 جىلدىڭ تامىز ايىندا سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر س.احمەتوۆ ەكونوميكانى وفشورسىزداندىرۋمەن اينالىساتىن جۇمىس توبىن قۇردى. 2016 جىلى «ۇلكەن جيىرمالىق» (G20) ەلدەرىنىڭ قارجى مينيسترلەرى ۆاشينگتوندا وتكەن وتىرىستا كۇماندى اقشانى زاڭداستىرۋ ماقساتىندا وفشورلىق قارجى يندۋسترياسى جۇيەسىن رەتتەۋگە باعىتتالعان قادامداردى ماقۇلدادى. 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ تابىستى سىرتقا الىپ شىعۋعا قارسى كۇرەس جوباسىنا قاتىستى. بۇل قۇجاتتا ىشكى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ, باعانى بەلگىلەۋ, ترانسفەرت جونىندەگى حالىقارالىق كەلىسىمگە قوسىلۋ, دۇنيەجۇزىلىك سالىق ماسەلەسى مەن اقپارات الماسۋ سىندى ماسەلەلەر قامتىلدى. دەمەك, الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندەگى جاسىرىن قارجىنى سۋىرىپ الۋعا ءوزىمىزدىڭ زاڭ دا, ءبىز قول قويعان حالىقارالىق كەلىسىمدەر دە مۇمكىندىك بەرەدى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ بىلتىر شىلدە ايىندا قازاقستان اقپاراتتى جاڭارتۋ تۋرالى حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويعانىن مالىمدەدى. بۇل كەلىسىم بويىنشا قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ بۇكىلالەمدىك اۆتوماتتى سالىق جۇيەسىنە قوسىلادى. «جەمقورلىق پەن كولەڭكەلى بيزنەستەن پايدا تابۋ اياسى ۋاقىت وتكەن سايىن تارىلىپ كەلەدى» دەگەنگە ءبىز دە, ۇكىمەت تە سەندىك. بىراق ونىڭ باعىتى ۋاقىتپەن بىرگە قىرىق قۇبىلىپ كەتكەنى, ەكونوميكالىق ەمەس, ساياسي-وليگوپوليالىق بوياۋىنىڭ «قالىڭداپ» كەتكەنى جاقىندا بەلگىلى بولدى. بۇعان دەيىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ماقسات رامانقۇلوۆ سوڭعى 25 جىلدا ەلىمىزدەن شەتەلدىك وفشورلارعا شامامەن 140-160 ملرد دوللار شىعارىلعانىن ايتقان بولاتىن. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر تەك قاڭتار ايىندا شەتەلگە مول قارجى اۋدارۋعا ارەكەتتەنگەن 200-دەي ارەكەتتى توقتاتقانىن رەسمي ورىندار راستايدى. ال «اق جول» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ازات پەرۋاشەۆ الەمدە وفشوردىڭ كەڭىستىگى تارىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
جالپى, 2004-2013 جىلدار ارالىعىندا ءبىزدىڭ ەلدەن وفشورلارعا بارلىعى 167 ملرد دوللاردان استام قاراجات شىعارىلدى. ال ودان بەرگى جىلدارداعى دەرەكتەردە ءارتۇرلى مالىمەتتەر ايتىلادى.
ا.پەرۋاشەۆ ايتىپ وتكەندەي, قازاقستاننىڭ اقش, ۇلىبريتانيامەن زاڭسىز اكتيۆتەر جايلى اقپارات الماسۋ تۋرالى كەلىسىمى بار. ءتىپتى شۆەيتساريا ەلى دە وفشوردى جاريالاۋعا دەن قويىپ جاتىر. «ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە بارلىق سالانى جاپپاي وليگوپوليا جايلاپ العانىن, جاڭا بەتبۇرىستاردىڭ باعىتى ايقىندالاتىنىن, قاراجاتتىڭ وفشورلارعا كەتۋىنە جول بەرمەيتىن توسقاۋىلدار قويىلاتىنىن ايتتى. قازىر قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ قالتاسى وفشورعا جىرىمدالۋدان شارشادى. مەن وفشورداعى قارجىنى ەلگە قايتارۋ ءۇش باعىتپەن جۇرسە دەيمىن. ءبىرىنشى كەزەڭدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, وفشوردان پانا تاپقان تۇلعالار تابىسىنىڭ قانداي جولمەن كەلگەنىن ەل الدىندا دالەلدەسىن. مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەن ىشتەگى بيزنەستى وليگوپوليانىڭ قىسىمىندا تۇنشىقتىرىپ كەلگەن توپ – وسىلار. ولار لاۋازىمىن نەمەسە لاۋازىمدى قىزمەتتە وتىرعان تۋىستارىنىڭ ىقپالىن پايدالانىپ, بيزنەستى تۇنشىقتىرىپ كەلدى. وفشوردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە قاتىستى سەگمەنتىن وسى توپتان تازارتساق, وزگە قارجىنىڭ ەلگە قايتۋى كۇشپەن ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇرەدى», دەيدى ا.پەرۋاشەۆ.
قازاقستاننان جەكە ۇشاقتارمەن كەتىپ قانا قويماي, قىرۋار قارجىنى شەتەلدەگى ەسەپشوتتارعا اۋدارعانى تۋرالى رەسمي ەمەس اقپارات بار. مۇنداي دەرەكتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر دە راستايدى. تەك قاڭتار ايىندا ەدب شەتەلگە ءىرى كولەمدە اقشا اۋدارماق بولعان 200 وپەراتسياعا رۇقسات بەرمەگەن.
اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وفشور ايماعى الەم ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. الەم قازىناسىنىڭ كەمىندە 12 پايىزى وفشوردا جاسىرىنىپ جاتىر. قازاقستاندىق وليگارحتاردىڭ وفشورداعى قارجىسى ەمەس, جىلجىمايتىن م ۇلىك تۇرىندەگى اكتيۆتەرىنىڭ زاڭسىز جولمەن كەلگەنىن اقش, ۇلىبريتانيا ءتارىزدى الپاۋىت مەملەكەتتەر كەزىندە ءبىلدى, بىراق جولىن كەسپەدى. قازاق بيلىگىنىڭ وفشورعا قاتىستى ۇستانىمىنىڭ دەكلاراتيۆتى سيپاتى باسىم بولىپ كەلدى. بۇل ءتاسىل كەزىندە ءوزىن ءوزى اقتادى. سەبەبى وفشور وليگارحتارعا تابىسىن جاسىرىن ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەردى. مەملەكەت تاپقان تابىستىڭ قايدا جۇمسالعانىن جاريالاۋ تۋرالى تالاپ قويعان جوق. حالىق ۇكىمەت كۇرەسىپ جاتىر دەپ سەندى, ۇكىمەت سەندىردىك دەپ ويلادى. و.سۇلەيمەنوۆ ەندىگى جەردە وفشورداعى قارجىنىڭ قايتارىلۋىنا الدىمەن مەملەكەت مۇددەلى بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. «ەلدە بۇل ماسەلەنىڭ جاريالى تۇردە ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا ون بەس جىلداي بولدى. بىرنەشە رەت شەتەلدەگى كاپيتالعا كەشىرىم جاسالدى. بىراق ونىڭ ناتيجەسى از بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە ەكى اي ىشىندە قارجىنى كەرى قايتارۋدىڭ جوسپارىن جاساۋدى تاپسىرعانى تۋرالى ەستىدىم. ولار بانكتەر ارقىلى, بانكتەگى جەكە ەسەپشوتتار ارقىلى كەتتى. ءاربىر ترانزاكتسيانىڭ تاريحى, قاشان جىبەرىلگەنى تۋرالى دەرەك ساقتالادى. سوندىقتان ونى قاداعالاۋ, ىزىنە ءتۇسۋ, تابۋ قيىن شارۋا ەمەس. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى كاپيتالدى قايتارۋ عانا ەمەس, قايتقان قارجىنى جۇمىس ىستەتەتىن مەحانيزمدەر جايلى ويلاۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن دە بۇل ماسەلە تالاي كوتەرىلدى. بىراق ناتيجەلى بولعانى شامالى. سەبەبى, بيزنەس بيلىككە سەنبەدى», دەيدى و.سۇلەيمەنوۆ.
ساراپشىلار وفشور تاقىرىبىنىڭ سوڭعى كەزدە تىم ساياسيلانىپ كەتكەنىن ايتادى. ال كاسىپكەرلەر قازاقستاندا شوب پەن ءىرى بيزنەس اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىك نەمەسە تەكەتىرەس جوق دەگەن ويعا باسىمدىق بەرەدى. بۇلاردى ءبىر-بىرىنەن ءبولۋدىڭ ءوزى قاتەلىك. ولار بار بولعانى ءبىر-ءبىرىنىڭ دامۋىنا مۇددەلى ەكونوميكالىق جۇيە. قارجىنىڭ سىرتقا كەتىپ قالۋىنا نارىقتىڭ دەفورماتسياسى عانا كىنالى. نارىق قولداعى قارجىنى قاجەتتى سالاعا جۇمسايتىن ەكونوميكالىق تەتىكتەردى, ينۆەستيتسيالىق جايلىلىقتى قالىپتاستىرا المادى. كەزىندە بيزنەسمەندەردەن مارعۇلان سەيسەمباەۆ باستاعان كاسىپكەرلەر عانا وفشورلىق تىزىمگە قاتىستى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا تۇسىنىك بەرگەنىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. الايدا بيزنەس وكىلدەرى كەزىندە وفشورلىق كومپانيالارعا قارجى قۇيعانىن, بىراق مەملەكەتتىك قىزمەتكە, سالىق زاڭنامالارىنا قايشى كەلەتىن زاڭسىزدىقتار بولماعانىن العا تارتادى.
ساراپشىلار وفشورلىق كومپانيالاردى قۇرۋ زاڭعا قايشى ەمەس ەكەنىن, بىراق ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, تابىسىن تىققان تۇلعالاردىڭ بوي كورسەتكەنىن الەمنىڭ ەشبىر زاڭى قۇپ كورمەيتىنىن ايتادى. سوندىقتان ەكونوميست پەتر سۆويك اقشاسىن جاسىرعان مەملەكەتتىك لاۋازىمداعىلاردىڭ ءبارى تابىسى قايدان كەلگەنى جونىندە ەسەپ بەرۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى, قارجىسىن وفشوردا جاسىرعاندار, ءبىرىنشى كەزەكتە سالىقتان ۇنەمدەۋگە تىرىسادى. ال مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەندەردىڭ مۇنداي ارەكەتكە بارۋى – حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى سەنىمسىزدىك سيندرومىن قالىڭداتىپ جىبەرەتىن فاكتور. ساراپشىلاردىڭ ءبىرازى كولەڭكەلى بيزنەس پەن سالىق زاڭىنىڭ سولقىلداقتىعىنان وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعانىمىزدى ايتادى.
ساراپشى د.كريۆوشەەۆ ءبىزدىڭ ەلدە وفشورعا قاتىستى تۇسىنىكتىڭ ءوزى اسا ساۋاتتى ەمەس ەكەنىن ايتىپ بەردى. ءتىپتى كەيبىر كاسىپكەرلەر مۇنى سالىقتان جالتارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جايلى مەكەن دەپ قابىلدايدى. ال ونىڭ باستاپقى تابيعاتى بيزنەسكە عانا ەمەس, بيلىككە جاقىن ادامدارعا دا حالىقارالىق اربيتراج ارقىلى شەشىمدەردى داۋلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن يۋريسديكتسيا. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىز وفشور تۋرالى ءسوز بولعاندا, ەڭ الدىمەن «كاپيتال نەگە ەلدە قالمادى, بۇعان قانداي جاعدايلار سەبەپ بولدى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك. «سالىق جۇيەسىندە قوسارلانعان سالىقتىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى وسىنداي جاعدايعا تاپ بولدىق. قارجىنى ەلگە اكەلۋگە دايىندىقتى زاڭدى جەتىلدىرۋدەن باستاۋ كەرەك. بۇعان بيلىك مۇددەلى بولۋى ءتيىس.
وفشور كەڭىستىگى بۇگىنگە دەيىن ءارتۇرلى ماقساتتا قولدانىلىپ كەلدى. مىسالى, ۇلىبريتانيا ۇزاق ۋاقىت بويى ماكمافيا زاڭى قابىلدانعانعا دەيىن وفشورعا بەيرەسمي «باسپانا» بەرىپ كەلىپتى. زاڭمەن شەكتەگەننەن كەيىن اقشانىڭ تازالىعىن تەكسەرۋگە باسىمدىق بەرىلدى. «قازىر وفشورداعى قارجى زاڭداردىڭ, حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ تەزىنە ءتۇسىپ, تازالانىپ كەلەدى. دەگەنمەن ولاردىڭ قىلمىستىق جولمەن كەلگەنىن ءدوپ باسىپ انىقتاۋ قيىن», دەدى د.كريۆوشەەۆ.
ساراپشىلار ءدال قازىر قازاقستان ءۇشىن اقشانى ەلگە قايتارۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇرعانىن, ۇكىمەت ەندىگى جەردە قارجىنى قايتارۋدىڭ جولىن عانا ەمەس, ونى جۇمساۋ تەتىكتەرىن دە مىقتاپ ويلانۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى.
الماتى