ۇلت ۇستازى اتىنداعى وقۋ زالى اشىلدى

مازمۇندى جيىن تىزگىنىن ۇستاعان ءتىلشى-عالىم, اكادەميك شەرۋباي قۇر­مانباي ۇلى كورنەكتى ۇلت قايرات­كەرىنىڭ مەرەيتويى ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە وتكەلى وتىرعاندا, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا تويدىڭ بەتاشارى رەتىندە احاڭ اتىنداعى وقۋ زالىنىڭ اشىلعانى – وقىرماندى ىزگىلىككە ۇندەر ونەگەلى باستاما ەكەندىگىن ايتتى.

− احمەت بايتۇرسىن ۇلى − سان قىرلى تۇلعا عانا ەمەس, عاجايىپ ەنتسيكلو­پەديالىق ءبىلىم يەسى. احاڭنىڭ ۇلت ءۇشىن جاساعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ول – ۇلى اعارتۋشى, ۇلت ۇستازى, ادەبيەتتانۋ عىلىمى مەن قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمە­سىنىڭ جانە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. اقىن, اۋدارماشى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى... قىسقاسى, ۇلى عالىمنىڭ سان قىرىن ايتا بەرۋگە بولادى. احاڭ اقتالعاننان بەرى ول تۋرالى كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. جۇزدەگەن ماقالا جازىلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەسىمىن حالقىمىزدىڭ ەڭ كوپ ايتىلىپ, ەڭ كوپ سىلتەمە جاسايتىن عالىمى دەپ بىلەمىز. الايدا احاڭنىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىنىڭ باس-اياعى تولىق تۇگەندەلىپ, جان-جاقتى زەرت­تەلدى دەپ ايتا المايمىز, – دەپ ءسوزىن تۇيىن­دەدى. ودان كەيىن تۇركىتانۋشى عالىم شاكىر ىبىراەۆ ۇلت ۇستازىنىڭ كىسىلىك كەلبەتى مەن ادامي قاسيەتى, مەملە­كەتشىلدىك رۋحى جايىندا پاراساتتى وي قورىتتى.

− بۇگىن اكادەميالىق كىتاپحانادا احاڭ اتىنداعى وقۋ زالىنىڭ اشىلۋىندا ۇلكەن ءمان بار. شىن مانىندە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى. الاش زيالىلارىنىڭ ەشقايسىسىن دا ءبولىپ-جارمايمىن, سولاردىڭ ىشىندە ۇلت ۇستازىنىڭ ورنى بولەك. ول سان-سالالى عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاپ, الدىمەن وقۋلىق جازدى. وقۋلىق بولمايىنشا, ەلدىڭ رۋحاني, مادەني, عىلىمي بەينەسى تۇگەندەلمەيتىنىن تەرەڭ سەزىندى. شىندىعىندا, الاش زيالىلا­رىنىڭ جەتكەن دەڭگەيىنە قازىرگى قازاق قوعامى جەتكەن جوق. ونىڭ سەبەبى, ولار ەشقانداي بوياماسىز, وتىرىك­سىز حالىققا شىنايى قىزمەت ىستەدى. ءبىز ءۇشىن سول ۇلگى بولۋ كەرەك», دەدى.

سونداي-اق جيىنعا استانالىق عا­لىم­دار عانا ەمەس, ونلاين ارقىلى الما­تىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە ات­سا­لىسىپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ما­سە­لەن, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باس­قار­ماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان جاقىپ مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «احاڭنىڭ ەلۋ جىلدىق تويى», دەگەن ماقالاسىنداعى: «قازاق» گازەتىنىڭ ءسۇتىن ەمىپ وسكەن ءبىر بۋىن وسى كۇندە پىكىر-ءبىلىم جولىندا بۇعاناسى بەكىپ, ءىس مايدانىنا شىعىپ وتىرسا, كەيىنگى جاس بۋىن احاڭ سالعان ورنەكتى ءبىلىپ, احاڭ اشقان مەكتەپتى وقىپ شىققالى تابالدىرىعىن جاڭا اتتاپ, ىشىنە جاڭا كىرىپ جاتىر. احاڭنىڭ بۇل ىستەگەن قىزمەتى – قازاقتىڭ ۇزىن-ىرعا تاريحىمەن جالعاسىپ كەتەتىن قىزمەت, ىستەگەن ىسىمەن وزىنە ورناتىلعان ەسكەرتكىش», دەپ جازعان ءسوزىن مىسالعا كەلتىردى.

«ۇلت قايراتكەرى 1913-1918 جىلدارى «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعاندا, حالقىمىزدىڭ سان الۋان وزەكتى پروبلەمالارىن قوزعاپ, سونى شەشۋگە كۇش سالدى. ونىڭ ءبىرازى ءالى كۇنگە دەيىن ىسكە اسقان جوق. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن احاڭ ايتقان دۇنيەنى قولعا الاتىن كەز ەندى كەلىپ جاتىر. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1926 جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن «ادەبيەت تانىتقىش» ەڭبەگى – كوركەم ءسوز ونەرىندەگى العاشقى عىلىمي ەڭبەك دەپ ايتامىز. كەيىن كورنەكتى عالىم­دار قاجىم جۇماليەۆ پەن زەي­نول­لا قابدولوۆتىڭ جازعان ادەبيەت تەورياسى وسى احاڭنىڭ «ادەبيەت تا­نىت­قىشىنان» ءنار الىپ جازىلعان دۇنيە ەكەندىگىن قازىر ءبىز كورىپ وتىرمىز» دەي كەلىپ, باۋىرجان اعامىز الاش ارىسىنىڭ مەرەيتويى اياسىندا قا­زاقستان جازۋشىلار وداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تولىق شىعارمالارى جيناعى مەن احاڭ تۋرالى زەرتتەۋلەردى جيناقتاپ شى­عا­­رۋ­دى جوسپارلاپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى.

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى راحىمجان تۇرىسبەك عيبراتتى عالىم­نىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرى جونىندە سالماقتى ءسوز ساباقتادى. «قازاق تاري­حىندا مىڭ-سان اتاقتى ادامدار بول­عان. مىسالى, ءال-فارابي, شوقان, ىبىراي, اباي سالعان ءداستۇردى ودان ءارى جالعاستىرعان الاش وقىمىستىلارى, سولاردىڭ بەل ورتاسىنان احاڭدى كورە­مىز. قازىرگى ۋاقىتپەن سارالاپ قا­را­عاندا, ول كىسىنىڭ ۇلتتىق مۇراتقا ادال­دىعى, ەلدىك مۇددەگە قىز­مە­تى­نىڭ اسا ماندىلىگىنە كوزىمىز جەتەدى. ۇلت اعارتۋشىسىنىڭ ارتىندا قالعان مۇرا­سى, اسىرەسە كوسەم سوزدەرى مەن ادەبي تەوريالىق قي­سىن­دارى وقۋ ىسىندە ماڭىزى زور ەكەنىن اڭعارامىز» دەسە, بەلگىلى عالىم قايرات ساق الاش قايراتكەرىنىڭ ۇلتتىق جۋرنا­ليس­تيكانىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعا رەتىندەگى قىزمەتىن اڭگىمەلەدى. «احاڭ­نىڭ تويىنداعى قۇرمەتتىڭ ەڭ ۇلكەنى: ۇلت ۇستازىنىڭ ءىلىمى, وسيەتى, كەيىنگىگە ايتىپ كەتكەن اقىل-كەڭەسى جۇزەگە اسسا دەيمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا الاش يدەياسىمەن قارۋلانىپ, سول باعىت­تا جىلجىعاندا كوپ نارسەدەن ۇتار ەدىك. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا احاڭ باستاعان الاش زيالىلارى ۇلت­تىق مۇددەنى كوتەرەتىن ءباسپاسوز شىعا­رۋدى ويلادى. قارقارالىداعى قويان­دى جارمەڭكەسىندە پاتشاعا پەتيتسيا جاريالاعاندا, سونداعى ءبىر تالاپ قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ يدەياسى بولدى. سول تالاپتى الاش ازاماتتارى 1905 جىلى كوتەرسە, وعان 1913 جىلى عانا قول جەتكىزدى» دەدى ول.

سونىمەن قاتار ءىس-شارا بارىسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى نۇر-سۇلتان قالالىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى, اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, اقىن باقىتجان توباياق, قوعام قايراتكەرى سادىبەك تۇگەل دە تۇعىرلى تۇلعانىڭ جان-جاقتى قىرلارىنا توقتالىپ, عيب­راتتى ءسوز ورنەكتەدى. جيىن سوڭىندا قا­تىسۋشىلار ۇلتتىق اكادەميالىق كى­تاپ­حانا ۇيىمداستىرعان احمەت اتا­مىز­دىڭ شىعارماشىلىق ءومىرىن قامتى­عان «ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى» اتتى كىتاپ كورمەسىن تاماشالادى.