«قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى تالاي كەمشىلىكتىڭ بەتىن اشىپ, مەملەكەت باعدارىن جاڭا ارناعا بۇرعان بەتبۇرىس جاساۋعا تۇرتكى بولدى. قوعام كوڭىلىنە ءۇمىت ۇيالاپ وتىر. بولعان جايدان ساباق الىپ, بولاشاققا بايىپتى قادام جاساۋ ءۇشىن پرەزيدەنت العا ۇستاعان «جاڭا قازاقستان» يدەياسىنىڭ ءمانى زور. وسى تۇستا قاڭتار تراگەدياسىنىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ, ءار ىسكە ءادىل باعا بەرۋ تۇتاس قوعامدى ەلەڭدەتىپ وتىرعان ماسەلە. وسىعان قاتىستى بەلگىلى ساياساتتانۋشى دوس كوشىمگە بىرەر سۇراق قويعان ەدىك.
– قاڭتار وقيعاسىنان بەرى ايعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. قوعام ءۇنىن اڭداساق, ءالى دە جاۋاپتان گورى ساۋال باسىم. وسىعان قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– ارينە, تەرگەۋ-تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە سوزىلۋى قالىپتى قۇبىلىس. الايدا وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە وقيعانىڭ العاشقى قورىتىندىسى شىعۋعا ءتيىس ەدى. قوعام وسىنى كۇتىپ وتىر. ازىرگە تەك قانا بولجامدار, حابارلاندىرۋلار مەن اقپاراتتار لەگى باسىم. ناقتى قانداي جاعدايلار بولدى, كىم قالاي جۇمىس ىستەدى, قانداي كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلدى, وسىنىڭ ءبارى جەكە-جەكە جىكتەلۋى ءتيىس. ناقتى پايىم ايتىلماعاننان كەيىن ءتۇرلى پىكىرلەر, قاڭقۋ سوزدەر مەن بولجامدار بەلەڭ الادى. ماسەلەن وركەنيەتتى ەلدەردە ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر وقيعالار ورىن العاندا, قانداي دا ءبىر قوعامدىق ماسەلەلەر تۋىنداعاندا, ولاردىڭ زاڭى بويىنشا ەكى ساعاتتان كەيىن مالىمدەمە جاسالادى. كۇشتىك, قۇقىقتىق قۇرىلىمداردىڭ باسشىلارى ءار كۇن سايىن بەلگىلى مەرزىمدە بريفينگتەر وتكىزىپ, تىلشىلەر ساۋالىنا جاۋاپ بەرەدى. مۇنىڭ ماڭىزى زور. بىزدە پرەزيدەنت ءجيى مالىمدەمە جاساپ تۇردى. ال سالاعا تىكەلەي قاتىستى ۆەدومستۆو باسشىلارى 3-4 كۇن وتكەننەن كەيىن عانا توبە كورسەتە باستادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاعدايعا قاتىستى شۇعىل شەشىمدەرىن قولدادىق. بۇل تۇستا الدىمىزدا ەكى جول عانا تۇردى. نە پرەزيدەنتتى قولداۋ, نە ب ۇلىكشىلەردىڭ ءسوزىن سويلەۋ. بەيبىت شەرۋدەن باستاۋ العان بەيبەرەكەتسىزدىك تاۋەلسىزدىككە, مەملەكەت تاعدىرىنا قاۋىپ ءتوندىردى. الدىمىزدا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدان باسقا جول جوق ەدى.
– بەيبىت شەرۋدىڭ دە وزىندىك نورمالارى ەتيكاسى بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
– توقسانىنشى جىلدان بەرى تالاي بەيبىت شەرۋلەردىڭ باسى-قاسىندا بولدىق. بىراق ءدال مىناداي جاعداي ورىن العان ەمەس. حالىقتى شەرۋگە شاقىرعاندا سول حالىقتى ۇستاپ تۇرا الاتىنداي كۇشىڭ بولۋى كەرەك. مۇنداي مۇمكىندىگىڭ بولماسا ونىڭ سالدارى قيىن بولاتىنىن دا وي ەلەگىنەن وتكىزگەن ابزال. «شەرۋدىڭ سوڭى نەگە ۇلاسىپ كەتەدى؟» دەگەن ساۋال ۇنەمى ويدا تۇرۋى قاجەت. شەرۋدى العاش ۇيىمداستىرىپ, جاڭاوزەندى قولدايمىز دەگەن ازاماتتار مەن توپتار وزدەرى سونى ۇستاي ءبىلۋى كەرەك ەدى. سەبەبى كوپشىلىك جينالعان جەردە مىندەتتى تۇردە ارانداتۋشىلار بولادى, سول سەكىلدى ەموتسياسى باسىم ادامدار كەزدەسەدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ وزىندە مۇنداي جاعدايلارعا كۋا بولدىق. ول تۇستا شەرۋگە شىققاندا ەركىندىكتىڭ ەسىگى اشىلىپ, ءبارىمىز سويلەۋگە, ازاماتتىق ءۇنىمىزدى بىلدىرۋگە بەلسەندىلىك تانىتاتىنبىز. سول ۋاقىتتاردا ءار شەرۋدى جۇيەلى تۇردە جوسپارلاپ, ءتارتىپ ماسەلەسىن ءجىتى قاداعالايتىنبىز. ال ونداي جاعدايعا قاۋقارىڭ بولماسا ونىمەن اينالىسپاعان دۇرىس. سوڭعى جىلدارى ارمەنيادا وسىنداي بەيبىت شەرۋلەر بولدى. ەشتەڭە ءب ۇلىنىپ قيراعان جوق. شەرۋشىلەر جينال دەگەن ۋاقىتتا الاڭنان تابىلىپ, تالاپتارىن قويعان سوڭ مادەنيەتتى تۇردە تارقاپ وتىردى. ءوزىڭ ايتىپ وتكەندەي, شەرۋدە, جيىندا ءوزىڭدى ۇستاي ءبىلۋ ۇلكەن مادەنيەت. بۇل مادەنيەتتى مەڭگەرۋ ءۇشىن وعان مۇمكىندىك اشۋ كەرەك. دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرامىز دەگەننەن كەيىن بۇل ماسەلەدەن اينالىپ وتە المايمىز. سەبەبى بۇل – ۋاقىتتىڭ, ءومىردىڭ تالابى. وسىنداي جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلگەندە ابدىراماس ءۇشىن تىڭ بەتبۇرىستارعا, ناقتى قادامدارعا بارعانىمىز ابزال. بەيبىت جيىندار تۋرالى قابىلدانعان زاڭدى ءالى دە كەمەلىنە جەتكىزگەن ءجون. ۋاقىتىندا قوعام بەلسەندىلەرى تاراپىنان بۇعان قاتىستى ءتۇرلى سىني پىكىرلەر ايتىلعانىمەن, رەاكتسيا بولعان جوق. ءوز كەزەگىندە بۇل دا كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى.
– اسكەري, قۇقىقتىق قۇرىلىمداردىڭ, ۇقك جۇمىسىن كۇشەيتىپ ءھام قايتا جانداندىرۋ كەرەك دەپ جاتىرمىز. ءتارتىپتى كۇشەيتۋ قوعام تىنىشتىعىنا كەپىل بولا الا ما؟
– بۇل – الدىمىزعا قويعان كوپ باعىتتىڭ ءبىرى عانا. دەگەنمەن ءبىز وسىنى دۇرىس تۇسىنبەيتىن سياقتىمىز. وركەنيەتتى ەلدەردە پوليتسيا جيىنعا شىققان ادامداردى قورعايدى. ءبىزدىڭ پوليتسيا كەرىسىنشە جيىنعا شىققان ادامداردان باسقالاردى قورعايمىز دەيدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ورگاندار شەرۋگە شىققان ادامداردى جاۋ ەسەبىندە كورەدى. بۇل كەڭەستىك كەزدەن قالىپ قويعان پسيحولوگيا. ودان ارىلماي العا باسا الماسىمىز انىق. بۇل تۇرعىداعى ساۋاتىمىزدى ءھام كوزقاراسىمىزدى دۇرىس جولعا قويماساق پوليتسيا مەن حالىق ءبىر-بىرىنە وشىگە بەرەدى. كەڭەستىڭ كەزىنەن سانامىزعا سەڭ بولىپ قاتقان كوزقاراستاردى وزگەرتپەي, وسىنداي نازىك ماسەلەلەردى ساۋاتتى دەڭگەيگە كوتەرمەي قوعام تىنىشتىعىنا كەپىل بولۋ قيىن. قۇقىقتىق قۇرىلىمداردى قارۋمەن قامتۋ, سانىن كوبەيتۋ, وقىتۋدان بۇرىن مامانداردىڭ ىشكى پسيحولوگياسىن وزگەرتۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بىزدە وسى مەنتاليتەت وزگەرمەي تۇر. جانە بۇل ماسەلەنىڭ ەكى تاراپقا دا قاتىسى بار.
– تەرگەۋگە قاتىستى سىن پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ جاتىر. ايتالىق, ونداعان پوليتسەيدىڭ ۇستىنەن ازاپتاۋ فاكتىسى بويىنشا ءىس قوزعالدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تەرگەۋدە ازاماتتاردىڭ ماسەلەسى ءادىل تارازىلانسىن دەپ مالىمدەمە جاساعان ەدى.
– مۇنىڭ دا ءبىر ۇشى جاڭا عانا ايتىپ وتكەن ەسكى مەنتاليتەت ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. مەيلى ول كىم بولسىن, ادام قۇقىقتارى تەڭ. وسىنى ءالى تۇسىنە قويعان جوقپىز. قۇقىق قىلمىسكەرگە دە, بەيبىت ادامعا دا بىردەي بەرىلگەن. بۇل تۇستا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جاماناتتى بولىپ وتىرعان ءبىر سەبەبى وسىنى تەرەڭنەن پايىمداي الماۋدان دەپ ەسەپتەيمىن. كىنالى بولسا دا ول ادامعا شۇعىل مەديتسينالىق كومەك كەرەك پە, جاسالۋى ءتيىس. بىزدە كەرىسىنشە اۋرۋحانا توسەگىنەن ج ۇلىپ الىپ, تەپكىلەپ تەرگەۋگە الىپ كەتىپ جاتىر. نەگە ويتتىڭدەر دەسەڭ, ء«وي, بۇل قىلمىسكەر عوي» دەگەن ءۋاج ايتادى. وسى جەردەن تاعى دا پسيحولوگيالىق اقاۋ بايقالادى. بۇل ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىن شەكتەۋ ءارى كاسىبي ساۋاتسىزدىق. البەتتە اركىم جاساعان قىلمىسىنىڭ دارەجەسىنە ساي زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋى قاجەت. دەگەنمەن بۇل باسقا اڭگىمە. ادام تاعدىرى سىنعا تۇسكەن جەردە كوڭىل كۇيدىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەتۋگە بولمايدى. وركەنيەتتى قوعامدا وسى ماسەلەلەر ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. بۇل جەردە زاڭعا دا, ارعا دا سۇيەنۋ كەرەك. تەرگەۋدەگىلەردىڭ ءبارى دە ادام ءارى ولاردىڭ قۇقىقتارى دا بىردەي دەگەن ماسەلە مويىندالۋى شارت. اسىلىندە, بۇل ءبارى بىلەتىن قاراپايىم دۇنيە سەكىلدى كورىنگەنىمەن, تاعى دا سول كاسىبي تانىم ماسەلەسىنىڭ كەمشىندىگىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز.
– وسى وقيعادان قانداي ساباق الۋىمىز كەرەك؟
– مەنىڭشە بۇدان الاتىن ساباعىمىز جالعىز. الدىمىزدا ەكى ماسەلە تۇرعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. نە ءارى قاراي دا وسىلاي كەتە بەرەمىز, حالىقتىڭ ىزا-كەگى تۋىنداعان ساتتە تەرىس پيعىلدى توپتاردىڭ, راديكالداردىڭ سونى پايدالانىپ كەتۋىنەن قاشىپ قۇتىلا الماي تاعى ايقاي-ۇيقايعا قالامىز. اقىرىندا ونىڭ ءبارىن كۇش جۇمساپ توقتاتامىز نەمەسە پرەزيدەنت ايتقان جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ يدەياسىنا توپتاسامىز. ساياساتكەر رەتىندە ايتار بولسام, جاڭا قازاقستاننىڭ جارقىن جەتىستىككە جەتۋى ءۇشىن جاڭا, ءبىلىمدى, ادال كادرلارعا يەك ارتقانىمىز ابزال. جاڭا قازاقستاندى, ەسكى كادرلارمەن قۇرا المايمىز. جەمقورلىق, جالتاقتىق سەكىلدى جامان ادەتتەردى ءتۇپ-تامىرىمەن جويماي كوشىمىز تۇزەلمەيدى. بۇل ايتقانىم بارلىق سالاعا قاتىستى.
ويدا جوق ويراننان قانشاما بەيبىت ازاماتتار قازا تاپتى. وسىنىڭ ءبارى ءجىتى زەرتتەلىپ, ءار ءىستىڭ اق-قاراسى انىقتالسا دەگەن تىلەك تۇتاس قوعامنىڭ ءۇنى. ەگەر وسىلاردىڭ ءبارى دۇرىس تەكسەرىلسە بيلىك ءۇشىن دە, قازاقستان قوعامى ءۇشىن دە بۇل ۇلكەن ساباق بولادى. دەگەنمەن مۇنداي قايعىلى, مۇنشالىقتى تراگەديالى ساباقتىڭ بىزگە قاجەتى جوق ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
الماتى