ۋاقف مادەنيەتى

ول تۋرالى نە بىلەمىز؟

كەز كەلگەن جۇرتتىڭ قاستەر تۇتار ءوز قۇندىلىعى بار. سونداي قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – رۋحاني مادەنيەت. ول – ادامدىقتىڭ ايناسى, ىزگىلىكتىڭ ولشەمى. ەگەر, عاسىرلار – ادامنىڭ مادەني دامۋىنىڭ كۋاسى دەسەك, وتكەن عاسىرلارمەن كومكەرىلىپ, تاريح تەرەڭىندە قالعان قۇندىلىقتاردىڭ باستاۋ بۇلاعىن وسى رۋحاني مادەنيەتتەن تابار ەدىڭىز. سول كەزدە رۋحاني مادەنيەتتىڭ عاسىر قويناۋىنا جاسىرىنعان ءبىر قۇندىلىعى – ۋاقفتىق مادەنيەتتەن تامىر تارتاتىنىنا, ونىڭ قازاق حالقىنا دا جات ەمەستىگىنە كوز جەتكىزەر ەدىڭىز. ۋاقفتىق مادەنيەتتىڭ تۇبىندە تۇنىپ تۇرعان قۇندىلىقتىڭ ارتىق­شىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇ­رىن, الدىمەن, ۋاقف ءسوزىنىڭ تەرە­ڭىن بايىپتاپ العان ءجون. بۇگىن­گىگە تۇسىنىكتى تىلمەن ايتار بولساق, ۋاقف – ءار الۋان ماقساتتارعا باعىت­تالاتىن قايىرىمدىلىق قورلارى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءبىر قا­را­عاندا, ونىڭ وزەگى ايقىن بولىپ كورىنگەنىمەن, ۋاقفتىق مادە­نيەتتىڭ ۇعىمدىق اياسى مەن شەڭبەرى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا جانە اناعۇرلىم كەڭىرەك ەكەنىن تۇيسىنەمىز. ەگەر, ۋاقف – يسلام دىنىندە ادامدارعا ماتەريالدىق تۇرعىدا قايىرىمدىلىق كورسەتۋدىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ سانالسا, ۋاقف بەرگەن ادام ۋاكيف دەپ اتالعان. ۋاقف رەتىندە بەرىلەتىن كومەك ماۆكۋف, ۋاقفتان كەلگەن تۇسىمگە يە بولعان ادام تيىسىنشە, ماۆكۋفۋن الەيح دەپ اتالاتىن بول­عان. ال مۇنداي يگى شارالاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن كەلىسىمشارتتىڭ اتاۋى – ۋاقفيا. مۇسىلمان الەمىندە ۋاقف مەملەكەتتىڭ قازىناسى ەسەبىنەن نەمەسە بەلگىلى ءبىر جەكە تۇلعانىڭ اتىنان ءدىني جانە قايىرىمدىلىق ماقساتتارعا باعىتتالاتىن قولداۋ-كومەكتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە باعالانعان. ياعني, ۋاقفقا تەك قانا كىرىس پەن پايدا اكەلەتىن جىلجىمايتىن جانە مەنشىكتەن اجىراتىلمايتىن جىلجىمالى م ۇلىكتەر, قارجى-قاراجات اتاۋلى كىرۋى مۇمكىن. ۋاقف ءوزى بەرىلگەن كۇننەن باستاپ بىردەن ءوز كۇشىنە ەنەدى جانە قايتادان قايتارىلمايدى. بۇعان قوسا, ۋاقفتى بەرگەن ازامات پەن ۋاقفتى العان ازاماتتىڭ ورتاسىن م ۇلىككە يەلىك ەتۋدىڭ «سەنىم مەنشىگى» بايلانىستىرادى. سونىمەن قاتار, ۋاقفتى باسقاراتىن جانە ونى باعىتتايتىن ادام (مۋتاۆاللي) دا ارنايى بەلگىلەنەتىن بولعان. ۋاقفتى سىيلاۋشى وسى مۋتاۆاللي ارقىلى قايىرىمدىلىق رەتىندە بولىنگەن قارجى مەن م ۇلىكتىڭ قالاي جانە قايدا جۇمسالۋ ادىستەرىن كورسەتىپ, ءتۇسىندىرىپ وتىرادى ەكەن. ءدىن دۇنيەسىنە قاتىستى وي تول­عاپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, جالپى, قايىرىمدىلىق قور­لارى سيپاتىنداعى مۇنداي قۇ­رى­لىمدار ادامزات دامۋىنىڭ ءار­قي­لى كەزەڭدەرىندە دۇنيەگە كەلىپ وتىر­عان. ال مۇحاممەد پايعامبار تاراتقان يسلام ءدىنى قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ تۇتاستاي قوعامدىق ينس­تيتۋتقا اينالۋىنا شەشۋشى اسەر ەتكەن كورىنەدى. ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى ءدىني وقۋ ورىن­­دارىمەن بايلانىس جانە ءدىن­تانۋ ساراپتاماسى باسقار­ما­سى­نىڭ باستىعى, بەلگىلى ياساۋي­تا­­ن­ۋ­­شى اينۇر ابدىراسىلقىزىمەن اڭگى­مەلەسكەنىمىزدە, ءبىز وسى ماسەلەگە قانىعا تۇسكەن ەدىك. ول بۇل ورايدا بىلاي دەيدى: «ادامدارعا قايىر ەتۋدى, كومەك بەرۋدى, جاقسىلىق جاساۋ­دى ناسيحات ەتكەن, مۇسىلمانداردى ءوزى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن دە ءۇزىل­مەي­تىن ساۋاپتى ىستەرگە قۇلشىن­دىر­عان قۇران كارىم اياتتارى مەن مۇحاممەد پايعامبار حاديستەرى ال­عاش­قى يسلامدىق ۋاقفتاردى پايعامبار داۋىرىندە دۇنيەگە اكەلدى. ساڭلاق ساحابالار ءابۋ تالحا مەن ومار يبن حاتتاب وزدەرىنىڭ قۇرما باق­شاسىن اللا جولىنا ساداقا رەتىن­دە اتاي وتىرىپ, ۋاقفتىق قۇ­رى­لىمنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن قالىپتاستىرعان. حازىرەتى ءابۋ باكىر, وسمان, اليمەن باسقا دا كوپتەگەن ساحابالار وزدەرىنىڭ مال-مۇلكىنەن ۋاقفتار ۇيىمداستىرعان. ۋاقفقا بەرىلگەن مال-م ۇلىك يەسىنىڭ يەلىگىنەن تولىق شىعارىلادى, ودان ارى قاراي ساتىلمايدى, ساتىپ الىنبايدى جانە مۇراعا قالدىرىلمايدى, تەك ۋاقفقا بەرۋشى قانداي ماقسات ءۇشىن ساداقا رەتىندە اتاعان بولسا, سول ماقساتقا عانا جۇمسالادى». اينۇر ابدىراسىلقىزىنىڭ اي­تۋىن­شا, ۋاقفتىق مادەنيەتتى قۇقىق­تىق تۇرعىدان تولىق نەگىزدەپ بەرگەن يسلام عۇلاماسى يمام اعزام ءابۋ حانيفانىڭ شاكىرتى ءابۋ يۋسۋف بولعان ەكەن. ياعني, ونىڭ ءپاتۋالارىنىڭ نەگىزىندە حانافي مازحابى عانا ەمەس, باسقا دا مازحابتاردى ۇستاناتىن ولكەلەردە دە ۋاقفتىق مادەنيەت بارىنشا جاندانىپتى. كەيىن قوعامدىق ماڭىزى زور ءىرى جۇيەگە اينالعان سوڭ ۋاقفتار ارنايى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ارقىلى قاداعالاناتىن بولعان. وسىلايشا, مۇسىلمان ەلدەرىندە مەملەكەت قازىناسى ەسەبىنەن ۋاقف­تار ۇيىمداستىرۋ داستۇرگە اينالعان. «ومەيادتار مەن ابباسيدتەر كەزەڭىندە اراب جەرىندە, وسمانلى داۋىرىندە انادولىدا كەڭىنەن قانات جايعان ۋاقفتار مادەنيەتى نەگىزىندە مە­شىتتەر, مەدرەسەلەر, مەكتەپتەر, عيماراتتار, كەرۋەن سارايلار, كوپىرلەر, جولدار, اۋرۋحانالار, ۇستا دۇكەندەرى جانە باسقا دا حالىق تۇرمىسىنا قاجەتتى قۇرىلىستار سالىنعان. بۇل قۇرىلىستا قىزمەت ەتۋ­شىلەردىڭ, ەم الۋشىلاردىڭ, ۇستازدار مەن شاكىرتتەردىڭ كۇنكورىسى ۋاقف قارجىسى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن. ۋاقفتار مادەنيەتى كەمەلىنە كەلگەن وسمانلى مەملەكەتىندە اتال­عان قۇرىلىستارمەن قاتار, ۋاقفتار قارجىسىنا قۇدىقتار قا­زىلىپ, كەمەلەر جاسالىپ, جەتىمدەر مەن جەسىرلەر ءۇيى, كەسەنەلەر, كىتاپ­حانا­لار, اسحانالار, مونشالار, كىر جۋاتىن ورىندار سالىنىپ, ءتىپتى, تەڭىز شامشىراقتارىنا دەيىن جاسالعان ەكەن. اعاش ەگۋگە, اسكەريلەردىڭ اتىن كۇتىپ-باپتاۋعا, بورىشكەرلەردى قارىزدارىنان قۇتقارۋعا, قۇلدارعا ازاتتىق اپەرۋگە, قىزمەتشىلەردىڭ قوجايىندارعا قارىزدارىن تولەۋىنە, ناۋقاستار مەن مۇقتاجدارعا كومەك بەرۋگە ارناپ اشىلعان مىڭ-سان قايىرىمدىلىق قورلارى عاسىرلار بويى انادولى جەرىندە قىزمەت ەتىپ كەلگەن. بۇل مادەنيەتتىڭ حالىق تۇرمىسى مەن ساناسىنا تەرەڭ ورناپ, بارىنشا ءسىڭىپ كەتكەنى سونشالىق, بەينەلى تۇردە ايتقاندا, ارتىق مۇلكى بار ادام جاقسىلىق جاساماسا تۇرا المايتىن دارەجەگە جەتكەن دەۋگە بولادى», دەيدى ا. ابدىراسىلقىزى. دەمەك, بۇدان قانداي وي تۇيۋگە بولادى؟ بۇدان ءسىز ىزگىلىك جولىندا ءاردايىم يگىلىكتى ءىس اتقارۋ, ماڭا­يىڭىزعا قايىرىمدىلىق كورسەتۋ, اينالاڭىزعا ىزگىلىك نۇرىن تاراتۋ, كومەككە ءزارۋ جاندارعا قولۇشىن بەرۋ – ەڭ ۇلكەن يماندى­لىق ەكەنىن جادىڭىزعا بەرىك توقيسىز. ۋاقفتىق مادەنيەتتىڭ مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ ورتاسىندا كەڭ تارالعاندىعىنان ادام جانىنىڭ ىزگىلىكتى جانە ساۋاپ­تى ىستەردى اتقارۋعا قۇمبىل بولا الاتىنىنا كوز جەتكىزەسىز. دەمەك, ۋاقفتىق مادەنيەت, ەڭ الدىمەن, مەيىرىمدىلىككە سۋارىلعان يماني ۇستانىمداردان باستاۋ الۋىمەن دە قۇندى كورىنەدى بىزگە. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بۇل مادەنيەت مۇحاممەد پايعامبار ۇمبەتىنىڭ ساناتىنا ەنگەن قازاق دالاسى ءۇشىن دە ەش جات بولماعان. ولار يسلامنىڭ قازاق دالاسىنا تارالۋ كەزەڭىنەن باستاۋ الىپ, حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن ۋاقفتىق مادەنيەتتىڭ ەڭ كورنەكى مىسالىن تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ۋاقفى بولىپ سانالۋىمەن بايلانىستىرادى. ياعني, بۇل كەسەنەنى سالدىرعان ءامىر تەمىر كورەگەن ازىرەت سۇلتانعا اتاپ, ۋاقفتىق جەرلەر ءبولىپ, ونىڭ باۋ-باقشاسىنىڭ ءتۇسىمىن قانداي تارتىپپەن قاي ماقساتقا پايدالانۋ قاجەتتىگىن, كىمنىڭ باسقارۋعا, كىمنىڭ باقىلاۋعا وكىلەتتى ەكەندىگىن تۇگەل جازىپ كورسەتكەن ۋاقفتىق قۇجات قالدىرىپتى. «قازاق دالاسىندا بۇعان دەيىن دە ۋاقفتىق ءۇردىستىڭ ورناعانىن سافي اد-دين ورىن قويلاقىنىڭ «ناسابناماسىنان» كورۋگە بولادى. وتىراردا سوپىحانا ۇستاپ, پىرلىك قىزمەت اتقارعان سوپى مۇحاممەد دانىشماند جايلى جازا كەلىپ, شەجىرەشى: «سوپىحانانىڭ جەر-سۋىن 300 قىزىل التىنعا قولدان ساتىپ الدى. سوپى مۇحاممەد دانىشماند حاناقاعا (سوپىحاناعا) ۋاقف قىلدى. بىراق قايۋ تەگىن سوپى مۇحاممەد دانىشماندقا «شايح اتامسىز» دەپ, «توعىز اتامنان بەرى كەلە جاتقان ادال مال-مۇلكىم, باسى وعىز تاۋدان اياعى قاراشىققا دەيىن 200 قوس جەر ەدى. ءتاڭىرى ريزاسى, مۇحاممەد راسۋلاللاح شاپاعاتى ءۇشىن ۋاقف ەتتىم», دەپ شەتتىڭ جەر-سۋىن بەردى» دەيدى. شەجىرەدە, سونداي-اق, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ون ءبىرىنشى اتاسى ىسقاق بابتان قالعان ۋاقفتىق م ۇلىكتەر مەن باسقا دا ۋاقفتار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلادى», دەپ وي تارقاتادى بۇل جونىندە ياساۋيتانۋشى عالىم اينۇر ابدىراسىلقىزى. ونىڭ سوزىنەن اڭعارعانىمىز, قاراحان مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن سالۋ­­شى سۇلتان ساتۇق بۇعرا حان­نىڭ شەجىرەسى بولىپ تابىلاتىن «ءتاز­كيرە-ي بۇعراحان» جازباسىندا دا ءاربىر شايقاستان كەيىن شەيىتتەردى اق جاۋىپ, ارۋلاپ كومىپ, قابىر باسىنا ارنايى شىراقشىلار تاعايىندالعانى, ولارعا جەر-سۋ بولىنگەنى, قازان كوتەرىپ, اس-سۋ ازىرلەۋ, ونى ارۋاقتارعا باعىشتاپ وتىرۋ ءۇشىن مال-م ۇلىكتىڭ وننان ءبىرى زەكەتكە بەرىلگەنى ايتىلىپ وتىرعان ەكەن. بۇل دا قازاق جەرىندەگى شىراقشىلىق ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋى مەن سانسىز كوپ ساعانالاردىڭ تۇرعى­زىلۋى ۋاقفتىق مادەنيەتتەن باستاۋ ال­عا­نىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك. دەمەك, شەجىرەگە اينالعان جاز­با­لار ارقىلى, سونداي-اق, ءدىن دۇنيەسى جونىندە تەرەڭنەن وي تولعاپ جۇرگەن عالىمداردىڭ سوزدەرى ارقىلى, تۇتاستاي العاندا, ۋاقف­تار مادەنيەتىنىڭ ۇلكەن تۇركىستان مادەنيەتىنىڭ ىقپالدى ءبىر بولىگى ەكەنىن اڭعارۋعا بولاتىنداي. مۇنى عالىمداردىڭ «ۋاقفتار مادەنيە­تىن دامىتۋ ءداستۇرلى رۋحاني قۇندى­لىق­تاردىڭ قايتا جاڭعىرۋى رەتىن­دە عانا ەمەس, رۋحاني باستامالار­دى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە دە ماڭىزدى» دەگەن سوزدەرى­مەن دە بەكىتە تۇسۋگە بولاتىنى انىق. ەندەشە, ۋاقفتار مادەنيەتى كوپ قوزعالا بەرمەيتىن كەلەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە, ونى قايتا جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ – قوعامداعى يگى باستامالاردىڭ قايتا جاندانۋىنا, سول ارقىلى تۇيتكىلدى دۇنيەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپتەسەر ەدى. سەبەبى, ۋاقفتىق مادە­نيەت ادامنىڭ ءوزى ولسە دە, ونىڭ ارتىندا تاعىلىمدى ءسوزى مەن ىزگىلىككە تولى ءىسى قالاتىنىنىڭ, ال يگىلىككە باعىتتالعان قايىرىمدىلىقتىڭ ساۋابى ەسەپسىز بولاتىنىنىڭ كەرەمەت كورىنىسى. كوشپەندىلەر وركەنيەتىندە قايىرىمدىلىق پەن قامقورلىقتىڭ الۋان ءتۇرى قالىپتاسقان. يماندىلىق شارتىنىڭ ءوزى وزگەگە ادال جانە ءادىل بولۋعا ۇندەيدى. قانداي دا ءبىر كومەككە ءزارۋ جالعىز-جارىمعا, جوق-جىتىككە, ءالسىز بەن كەمتارعا قايىرىمدىلىق جاساۋ, جاعدايى جوق اعايىنعا جىلۋ جيناۋ, باسىنا باسپانا تۇرعىزۋ ءۇشىن اسارلاتۋ ارقىلى ەشبىر جاندى قورعانسىز قالدىرمايتىن قازاق ءۇشىن ۋاقفتىق مادەنيەتتىڭ وتە جاقىن بولاتىنى, سول سەبەپتى دە, قايىرىمدىلىق سيپاتتاعى ءبىرتۇتاس قامقورلىق ينستيتۋتىن قالىپتاستىرعانى وسىدان دا شىعار. ال اللا تاعالا بەرگەن مال-م ۇلىكتى جاقسىلىققا, قايىرىمدىلىققا جۇمساعان ادام مول ساۋاپقا كەنەلەرى انىق. بۇل تۋرالى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ءوز حاديستەرىندە: «قايىرىمدىلىق – جاقسى قاسيەت», «اقيقات بايلىق – مال-م ۇلىكتىڭ كوپ بولۋى ەمەس, اقيقات بايلىق – كەڭپەيىلدىلىك, قايىرىمدىلىق», «وزگەلەرگە مەيىرىم تانىتا الماعان ادامعا اللا تاعالا دا قايىرىمدىلىق جاسامايدى», «اللا تاعالا اۋىرتپالىققا ۇشىراعاندارعا قولۇشىن بەرگەن جانداردى جاقسى كورەدى» دەلىنگەن. ەندەشە, كومەسكىلەنۋگە اينالعان مۇنداي قۇندىلىقتاردى بۇگىنگى زامانعا, قوعام قۇرىلىمى مەن سۇرانىسىنا سايكەس جانداندىرا ءتۇسۋدىڭ شاپاعاتى مول بولارى انىق. ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».