ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىن تۇرمىسى تومەن تۇرعىنداردىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ ەمەس, نەسيە پايىزىن شەكتەۋ ماسەلەسى ويلاندىرۋى ءتيىس ەدى. بىراق بۇل جولى دا ولاي بولماي شىقتى. قارجى سەكتورىنداعى قوس ينستيتۋت ىشكى نارىقتاعى حالىقتى نەسيەلەندىرۋ جۇمىسىن جۇيەلەندىرۋگە كىرىسىپ كەتتى.
تابەتىن تەجەي الماي وتىر
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا قاڭتار ايىنىڭ باسىنداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا قازاقستاندا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەندىرۋدى رەتتەۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى ايتتى. بۇل جولى دا تولەم قابىلەتى تومەن ازاماتتاردىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋگە باسىمدىق بەرىلمەك. بۇل باپ مقۇ-لارعا دا قاتىستى. ەندى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ماقۇلداماعان ازاماتتارعا ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ دا ەسىگى جابىق. ساراپشىلار بۇل مۇمكىندىككە مقۇ-لاردىڭ تابەتىن تەجەۋ ارقىلى عانا قول جەتكەنىن ايتادى. ەگەر جۇيەلى ۇيلەستىرسەك, بۇل دا ساتىمەن كەلگەن شەشىم بولعالى تۇر.
بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە 2019 جىلى كوتەرىلدى. حالىقتىڭ ەدب الدىنداعى دەڭگەيى «قىزىل سىزىقتان» اسىپ بارا جاتقان سوڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نەسيەلىك امنيستيا جاريالاندى. بۇدان كەيىن, 2020 جىلدان باستاپ تابىسى تومەن ازاماتتارعا كەپىلسىز كرەديت بەرۋگە تىيىم سالىندى. بۇل تىيىم سوڭعى 3-12 ايداعى وتباسى مۇشەلەرىنە شاققانداعى تابىسى كۇنكورىس شەگىنەن تومەن ازاماتتار ساناتىنا قاتىستى بولىپ كەلدى (2021 جىلى – 42 500 تەڭگە). الايدا بۇل تالاپتىڭ ورىندالۋى قيىن ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتتى. قۇزىرلى ورىندار تالاپ قويعانىمەن كوپشىلىك نەسيەگە دەگەن تابەتىن تەجەي المادى. مقۇ مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر كەپىلدىك تاپقاندارعا نەسيە بەرۋىن توقتاتقان جوق. ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2011 جىلى جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن كرەديت كولەمى 2,29 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ 990 ملرد تەڭگەسى – كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيە. بۇل كورسەتكىش تەك وسە بەرگەن: 2017 جىلى – 4,49 ترلن, 2018 جىلى – 5,18 ترلن, 2019 جىلى – 6,38 ترلن, 2020 جىلى – 7,16 ترلن تەڭگە. 2021 جىلدىڭ 10 ايىندا قازاقستاندىقتاردىڭ العان نەسيەسىنىڭ جالپى كولەمى 9,93 ترلن تەڭگەگە جەتتى. سونىڭ 5,77 ترلن تەڭگەسى تۇتىنۋشىلىق ماقساتتا رەسىمدەلگەن. بۇل ستاتيستيكادان قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى قارىزبەن ءومىر سۇرەتىنىن, بۇعان ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك تە مويىنسۇنىپ قالعانىن بايقاۋعا بولادى. سەبەبى 2019 جىلدان بەرگى ۋاقىتتاعى تۇتىنۋشىلىق باعىتتا بەرگەن نەسيەنىڭ قانشا پايىزىنىڭ قايتقانى تۋرالى مالىمەتتى ەش جەردەن تاپپادىق. ساراپشىلار مۇنىڭ سەبەبى قايتپاي قالعان قارىزدىڭ ستاتيستيكا بازاسىنا ەنبەگەنىندە دەيدى. سەبەبى ونى ناقتىلاپ وتىراتىن ورتاق جۇيە جوق.
جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ ارتۋى باعانىڭ وسۋىنە جانە ءوندىرىستىڭ دامۋ مۇمكىندىگىنىڭ تومەندەۋىنە سوقتىراتىن ۇدەرىس ەكەنى بەلگىلى. قارجى نارىعى وكىلدەرى بۇل جولى تەك ەدب عانا ەمەس, مقۇ-نى نازارعا الىپ, تاۋەكەلى جوعارى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرگە قوسىمشا شەكتەۋلەر ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ناتيجەسىندە, بانكتەردىڭ عانا ەمەس, مقۇ-نىڭ دا تولەم قابىلەتتىلىگى جەتكىلىكسىز قارىز الۋشىلارعا نەسيە بەرۋى شەكتەلەدى دەگەن ءۇمىت بار. ساراپشىلار بانك سەكتورى بۇل قادامعا دايىندىقپەن كەلگەنىن ايتۋدا. 2021 جىلدىڭ 1 قازانىنان باستاپ ازاماتتاردىڭ كرەديتتەرى بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى رەتتەۋدىڭ مىندەتتى ورتاق ءتارتىبى زاڭ جۇزىندە ەنگىزىلدى. «ەندى بانكتەر مەن مقۇ-لار پروبلەمالى بورىشكەرلەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن جەكە تارتىپپەن باعالاۋعا جانە مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى قايتا قۇرىلىمداۋ شارتتارىن ايقىنداۋعا مىندەتتى بولادى», دەپ حابارلادى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى.
ۇكىمەت بۇل قادامعا وزگە امالدىڭ جوقتىعىنان بارىپ وتىر. ۇلتتىق بانك وسى ماسەلەگە قاتىستى شەشىم قابىلدار كەزدە مقۇ ماسەلەسىن دە قاپەرگە الۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. نەسيە الۋعا ۇيرەنىپ قالعان اعايىن بۇل پروبلەمانى مقۇ ارقىلى شەشىپ كەلگەنى بەلگىلى. 2019-2021 جىلدار اراسىنداعى تۇتىنۋ نەسيەسىندەگى مقۇ ۇلەسىن زەرتتەۋ جەكە تالداۋدى قاجەت ەتەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, ەدب-دا نەسيە پايىزى – 19-25 پايىز بولسا, مقۇ-داعى نەسيە 56 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ سوڭعى شەشىمدەرى مقۇ مەن ەدب نەسيەسىنىڭ پايىزىن ءبىر-بىرىمەن دەڭگەيلەستىرۋگە باعىتتالىپ وتىر.
قارجىگەر ءانۋار ۇشباەۆ دامىعان ەلدەردە ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ كەمى 50 پايىزى نەسيەمەن ءومىر سۇرەتىنىن, بۇل شىندىقتى ءبىزدىڭ دە قابىلداۋىمىز كەرەگىن ايتادى. ساراپشىنىڭ بايلامىنشا, ەلىمىزدە ەكونوميكانى, حالىقتى نەسيەلەندىرۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىمەن العا جۇرە بەرۋ مۇمكىندىگى ۋاقىت وتكەن سايىن شەكتەلىپ كەلەدى.
بانك قۇرىلتايشىلارىن بايىتۋعا قىزمەت ەتەدى
قازاقستانداعى «اگروپرومبانك» باسقارماسىنىڭ توراعاسى بولعان قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ تابىسى تومەن ازاماتتارعا نەسيە بەرۋدى شەكتەۋ ماسەلەنى شەشپەيتىنىن ايتتى. ياعني ەلىمىزدە نەسيەنىڭ مولشەرلەمەسىن ەسەپتەۋ امالى وزگە ەلدەردەن وزگەشەرەك. ناقتى ايتقاندا, حالىقتى ەمەس, بانكتىڭ قۇرىلتايشىلارىن بايىتۋعا كوبىرەك نازار اۋدارىلدى. ماسەلەن, دامىعان ەلدەردە قارىزدىڭ نەگىزگى بولىگى مەن قارىزىن العاشقى جىلدان باستاپ وتەيدى. ال ەلىمىزدە 5 جىل مەرزىمگە نەسيە العان ازامات العاشقى 1,5 جىلدا پايىزدىق مولشەرلەمەنى, سودان كەيىن بارىپ نەگىزگى قارىزدى وتەۋگە كوشەدى. بۇل جەردە بانكتەر ءوز پايداسىنا باسىمدىق بەرىپ, زاڭدى وزدەرىنە يكەمدەپ العان. ءسال عانا قارجىلىق ساۋاتى بار ادام نەسيە تاريحىن زەردەلەسە, بانك الدىنداعى نەگىزگى قارىز العاشقى 1,5 جىلدا وتەلەتىنىن, قالعان 3,5 جىلداعى نەسيە بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ قالتاسىندا قالاتىنىن زەردەلەۋگە بولادى. مۇنىڭ جاي-جاپسارىن تۇسىنبەگەن تۇتىنۋشى بانكتەن تالاپ ەتە المايدى. قارجىلىق ساۋاتتىلىق كەمشىن, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتى نەسيە ارقىلى قاناعاتتاندىرۋ الدى-ارتىن ويلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇل – ءبىزدى دامىعان ەلدەردىڭ قارجى جۇيەسى تالابىنان الشاقتاتىپ تۇرعان فاكتور. ەكىنشى ماسەلە, بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتى تۋرالى ماسەلە بۇل جولى دا تاسادا قالدى.
«بىزدە ۇلتتىق بانك تە, قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنتتىگى دە وپەراتور قىزمەتىمەن شەكتەلىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن ايىرماشىلىعى ازداۋ بولىپ تۇر. حالىقارالىق تالاپ بويىنشا, بانك كاپيتالىنىڭ 10 پايىزى اكتسيونەرلەردىڭ قارجىسىنان, 90 پايىزى دەپوزيت سالىمدارىنان تۇرۋى ءتيىس. بىزدە بۇل تالاپ ساقتالمايدى. بانك كاپيتالىندا اكتسيونەرلەر ۇلەسىنىڭ قانداي ەكەنى بۇگىنگە دەيىن قۇپيا. بۇل قۇپيالىلىق بانكتەر بانكروتقا ۇشىراسا, قايتارىلماعان قارىزدى پروبلەمالى نەسيەلەر ساناتىنا جىبەرۋگە جول اشىپ تۇر», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ءيا, تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەندىرۋ كولەمى ءوسۋىنىڭ سەبەبى وسى. بانك سەكتورىنا قاتىستى زاڭ تالاپتارىن قاتايتپاي جاعداي تۇزەلمەيدى.
«2000 جىلداردىڭ باسىندا بانك پەن مەملەكەت ءبىر-بىرىنەن اجىرادى. ءاۋ باستا ۇكىمەتتە «بانكتەر جەكەمەنشىككە اينالسا, كاپيتالى قۇرىلتايشىلارىنىڭ جەكە قارجىسى ەسەبىنەن كوبەيەدى, ۇكىمەتكە قول جايمايدى. بۇل نەسيە پايىزىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى», دەگەن ءۇمىت بولدى. بىراق ۇكىمەت تاراپىنان قاتاڭ تالاپ بولماعاندىقتان, جاعداي كەرىسىنشە بولدى. بانك قۇرىلتايشىلارى ۇكىمەتتەن دەمەۋقارجىنى ۇستەمەلەتە سۇراپ, تابىسىن وفشور ارقىلى شەتەلگە جىبەردى. سول كەزدە ءبىراز قاتەلىكتەرگە جول بەرىپ الدىق. بانكتەرگە يەلىك ەتكىسى كەلگەن قۇرىلتايشىلارعا جەكە قارجىسىن بانك كاپيتالىن كوبەيتۋگە جۇمساۋعا مىندەتتەۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق ءبىز ول تالاپتى قويا المادىق. تاۋەلسىزدىك تاريحىندا جەكە كاپيتالىن بانكتىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋىنا جۇمساعان بانك جايلى ەستىمەپپىن», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
بانك جۇيەسى سەنىمسىزدىك سيندرومىنىڭ قۇربانىنا اينالىپ كەلدى. سەبەبى ەلدەگى ءىرى كومپانيالار شەتەلدىك بانكتەرگە جۇگىنسە, شوب ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەسىگىن اينالسوقتاپ كەلدى. ب.زيابەكوۆ وسى رەتتە «اگروپرومبانكتى» اشاتىن كەزدە تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن گەرمانيا, اۋستريانىڭ ەدب-دا تاجىريبەدەن وتكەنىن, بۇل ەلدەردەگى جەكەمەنشىك بانكتەردىڭ مەملەكەتتەن تاۋەلسىز ەكەنىن, نەسيە پايىزى قۇرىلتايشىلارىنىڭ قارجىسى ارقىلى جۇرەتىنىن ەسكە ءتۇسىردى. جەكە قۇرىلتايشىلار مەن بانك اراسىنداعى مۇنداي بايلانىس نارىقتا اشىق باسەكە ورناۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ەلدەگى ءىرى كومپانيالاردا شەتەلدىك كومپانيالاردان تومەن پايىزبەن نەسيە الۋ مۇمكىندىگى بار. ال شوب, قاراپايىم حالىق ەدب-نىڭ 25 پايىز نەسيەسىنە تاۋەلدى», دەيدى ول.
«قازان-تاباق» ەكونوميكاسىنان اسا المادىق
قارجىگەر ەلدە نەسيە پايىزىن تومەندەتۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. بۇل ءۇشىن بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ كەرەك. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ازۋلى بولۋى ءبىراز ماسەلەنى شەشۋگە سەپ بولارى انىق. قازىرگى جاعدايدا, ۇلتتىق بانكتى قاراپايىم حالىقتىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ ەمەس, ونى بارىنشا قولجەتىمدى ەتۋ ماسەلەسى تولعاندىرۋى ءتيىس. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بانك كاپيتالىنا جەكە قۇرىلتايشىلاردىڭ قارجىسىن تارتۋ ەلىمىزدىڭ تاجىريبەسىندە جوق ءۇردىس. ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى ۇيىمدارىنا بەرەتىن مولشەرى – شامامەن 12 پايىز. مۇنى قارجى تىلىمەن ايتقاندا «ۇلتتىق بانكتىڭ مارجاسى» دەيدى. بۇل كورسەتكىش ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. ۇلتتىق بانكتەن 12 پايىزبەن نەسيە العان ەدب 15 پايىزبەن نەسيە بەرسە دە شىعىنعا باتادى. ال ۇلتتىق بانكتە ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن پايىزبەن نەسيە بەرۋگە مۇمكىندىك جوق.
الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەتتىڭ باس قارجى ينستيتۋتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قارجىلاندىرۋعا مىندەتتى ەمەس. ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى ءبىر ورتالىقتان ۇيلەستىرىپ وتىرۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارىپ وتىر. وسى رەتتە ساراپشى 2008-2009 جىلدارداعى قارجى داعدارىسى كەزىندە بانكتەردى ساۋىقتىرۋعا 4 ملرد دوللار بولىنگەنىن ەسكە سالدى. سول كەزدە تاۋەلسىز ساراپشىلار «بانكتىڭ ارتىندا تۇرعان قۇرىلتايشىلار قارجى نارىعىندا اشىق باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قانداي قۇرباندىقتارعا باردى؟» دەگەن ساۋالدى اشىق قويدى. بىراق وعان جاۋاپ بولمادى. 2017 جىلى 410 ملرد تەڭگە بەرىلدى. بۇل قارجى نارىعىن ساۋىقتىرۋعا جاناما اسەر ەتە المادى. 2018 جىلدان بەرگى مەزگىلدە بانك پايىزىنىڭ تومەندەگەنى بايقالدى. بۇل تومەندەۋ نەسيە رەسىمدەگەن كەزدەگى كوميسسيا شىعىنىن شەگەرىپ تاستاۋمەن عانا شەكتەلدى.
ء«دال قازىرگى 19-25 پايىزدىڭ ءوزى قالتانى قارىپ وتەدى. ءدال قازىر حالىقتىڭ نەسيە الۋ قۇقىعىن شەكتەۋدىڭ ورنىنا نەسيە پايىزىن تومەندەتۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. بانك قالتالى ادامدار ءۇشىن تابىستى بيزنەس بولعاندىقتان, وعان قارجى سالۋعا كەز كەلگەن ينۆەستور مۇددەلى. قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان قالتالى ازاماتتاردىڭ بانكتەردى جەكەشەلەندىرىپ الۋىنا, جەكە قارجىسىن بانك جۇمىسىن جاقسارتۋىنا جاعداي جاسايىق. قازىرگى جاعدايدا بانكتىڭ قۇرىلتايشىلارى تابىسىن ەكونوميكاعا سالۋعا ىقىلاستى ەمەس. ولار تابىستى قازاقستاندا تاۋىپ, شەتەلدە جۇمساۋعا باسىمدىق بەرەدى. ال ءىجو-ءنىڭ گەنەراتورىنا اينالۋى ءتيىس شوب-قا پايىزى تومەن جانە ۇزاق مەرزىمگە بەرىلگەن نەسيە كەرەك. ءدال قازىر بانكتەرگە ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ەمەس, 5-6 ايلىق تۇتىنۋشىلىق نەسيە الدەقايدا ءتيىمدى. بۇل باعىت جالعاسا بەرسە, ءبىز نارىقتىق ەكونوميكا ەمەس, قازان-تاباق ەكونوميكاسىنا باسىمدىق بەرگەن ەلگە اينالامىز», دەپ ءسوزىن اياقتادى ب.زيابەكوۆ.
تاۋەلسىز ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆ تە وسى پىكىردى قولدايدى. دسۇ ارقىلى بانك نەسيەسىن تومەندەتۋگە بولادى دەگەن ءۇمىت اقتالمادى. ىشكى نارىقتاعى جۇيەسىزدىك بانكتىك لاندشافتىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتە المادى. قارجىلىق كاپيتالى مول بانكتەر ەلگە كەلۋگە ىقىلاس تانىتپادى. ەلگە كەلگەندەرىنىڭ ءوزى كەلگەن ءىزى سۋىماي قايتىپ كەتىپ جاتىر. بۇل قۇبىلىس ءبىزدىڭ ەلگە ابىروي اپەرمەيدى.
«قازاقستاندىق بانكتەردىڭ نەسيە كولەمى ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن بازالىق مولشەرلەمەگە تاۋەلدى. بىردە-ءبىر بانكتىڭ ودان تومەندەۋىنە مۇمكىندىگى جوق. سودان كەيىنگى نەسيە پايىزىنا اسەر ەتەتىن فاكتور – تاۋەكەل. قايتارىلماي قالعان نەسيەنىڭ ءبىر بولىگى بانك تاۋەكەلىن جابۋعا جۇمسالاتىن پايىز ەسەبىمەن جابىلادى. سودان كەيىنگى پايىز مولشەرى بانك دەپوزيتىنىڭ پايىزىنا, ينفاقۇرىلىمىنا, قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىنا جۇمسالاتىن شىعىندى جابۋعا باعىتتالعان. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە بانك جۇيەسىنە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر قاجەتتىگىن كورسەتىپ تۇر. بانك سالاسىنا قاتىستى شەشىمدەردى بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ پايداسىنا ەمەس, سالىمشىلاردىڭ مۇددەسىنە باسىمدىق بەرەتىن كەز كەلدى. سول كەزدە عانا تابىسى تومەن ازاماتتاردىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ ماسەلەسى وزەكتىلىگىن جويادى», دەدى ا.چەبوتارەۆ.
الماتى