وتكەن جىلى ورال ءوڭىرى, سونىڭ ىشىندە تاريحى تەرەڭ قاراتوبەگە جولىمىز ءتۇستى. بۇرىننان بار ادەت – تابانىمىز تيگەن جەردىڭ تاريحىمەن تانىسۋ. اسىرەسە, جەرگىلىكتى ولكەتانۋ مۋزەيلەرىنە باس سۇعۋ. بۇل جولى دا ءداستۇردى بۇزبادىق. اۋداندىق مۋزەيدى كوكتەي شولىپ كەلە جاتىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنا قاتىستى ءبولىمنىڭ تورىندە «جۋكوۆ جاقسى كورگەن جاۋىنگەر» دەپ شەكىتىپ جازعان ءبىر ءتىلىم فوتونى كورىپ قالدىق.
كورىك كەۋدەسىن وردەن مەن مەدال جاپقان, جانارى ويلى, سايگ ۇلىك مۇسىندەس جىپ-جىلى ءجۇزدى جارقىن فوتوبەينە. «جۋكوۆ جاقسى كورەتىندەي كىم بۇل؟». ءبىزدىڭ تاڭدانىستى بىردەن تۇسىنگەن مەكەمە باسشىسى نۇرلان مەڭدەشوۆ: «بۇل ادامنىڭ اتى – كەنجەباي مادەنوۆ. 1925 جىلى وسى ولكەدە تۋعان. مارشال جۋكوۆتىڭ ەستەلىگىندە اتى اتالىپ, باس قولباسشى ونىڭ ەرلىگىن سۇيسىنە دارىپتەگەن» دەدى.
راسىندا سولاي ەكەن. كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى گ.ك.جۋكوۆ 1970 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن «ۆوسپومينانيا ي رازمىشلەنيا» اتتى مەمۋارىنىڭ 626-بەتىندە: «شايقاستا تانكىلەر مەن وزدىگىنەن جۇرەتىن زەڭبىرەكتەردى ىسكە قوسۋعا تۋرا كەلدى. ولاردىڭ وقپاندارىنان زۋىلداي ۇشقان سناريادتار راتۋشانىڭ ءزىل باتپان شويىن قاقپاسىن قاقىراتا قۇلاتىپ, ءۇي الدىنداعى الاڭقايدى ءتۇتىندى پەردەمەن تۇمشالاپ تاستادى. وسى ءساتتى شەبەر پايدالانىپ, مۇندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ لەيتەنانت ك.مادەنوۆتىڭ ۆزۆودى باسىپ كىردى...» دەپ جازىپتى.
وسىلاي اتاقتى قولباسشىنىڭ نازارىنا ىلىككەن قازاق جىگىتى جايلى العاش قالام تارتقان كلاۋس پوحە مەن گانس وليگا اتتى نەمىس جۋرناليستەرى ەكەن. بۇل ەكى ادام بىرىگىپ جازىپ, 1948 جىلى ماسكەۋدەگى «ۆوەنيزدات» باسپاحاناسىندا جارىق كورگەن «بەرلينگە شابۋىل» اتتى كىتاپتا, «نەمىستەردىڭ رەيحستاگتان كەيىنگى جۇرەگى – يمپەريا كەڭسەسى راتۋشاعا ءبىرىنشى بولىپ جەڭىس تۋىن قاداعان مادەنوۆ اتتى قازاق ەدى» دەپ ەرەكشە اتاپ وتسە, سوعىس جىلدارى «پراۆدا» گازەتىنىڭ اسكەري ءتىلشىسى بولعان مارتىن يۆانوۆيچ مەرجانوۆ 1963 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن «تاك ەتو بىلو» اتتى جورىق جازباسىندا: «بەرلين راتۋشاسىنا ۇدەرە شابۋىل جاساعان تۇستا قولما-قول ۇرىس سالعان لەيتەنانت مادەنوۆتىڭ ۆزۆودى باتىل شابۋىل جاساپ, باسىپ كىردى. ۇرىس ەكى ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلدى» دەپتى.
سونداي-اق تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىن زەرتتەۋشى پ.س.بەلاننىڭ 1979 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «ۋچاستيە كازاحستانتسەۆ ۆ زاۆەرشايۋششيح سراجەنياح ۆەليكوي وتەچەستۆەننوي ۆوينى» اتتى ەڭبەگىنىڭ 169-بەتىندە لەيتەنانت ك.مادەنوۆ باستاعان جاۋىنگەرلەردىڭ راتۋشاعا شابۋىلى جايلى تولىق بايانداپ: «كاجدۋيۋ كومناتۋ پريحوديلوس برات س بوەم. كەنجەباي مادەنوۆ ۆوينۋ زاكونچيل كاۆالەروم ترينادتساتي پراۆيتەلستۆەننىح ناگراد ي نىنە جيۆەت ي رابوتاەت ۆ ۋرالسكوي وبلاستي» دەپ جازىپتى.
ال قازاق قالامگەرلەرى تاراپىنان مادەنوۆ جايلى العاش قالام تەربەگەن جازۋشى انەس ساراي ەكەن. ول كىسى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1970 جىلعى 30 ساۋىردەگى نومىرىندە «مارشال ماقتاعان قازاق» اتتى ماقالا جازسا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەرەيحان امانجولوۆ 1985 جىلى جارىق كورگەن «شايقاستا شىڭدالعان دوستىق» اتتى كىتابىنىڭ 85-بەتىندە: «بەرلينگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ورال وبلىسىنىڭ ازاماتى كەنجەباي مادەنوۆ كىردى. فاشيستەردىڭ رەيحستاگتان كەيىنگى ءبىر ورداسى راتۋشانى الۋدا ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. وسى ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالدى» دەپتى. سول سياقتى, اكادەميك, تاريحشى ماناش قوزىباەۆ 1993 جىلى الماتىدا ورىس تىلىندە جارىق كورگەن «يستوريا كازاحستانا» اتتى ەڭبەگىنىڭ 199-بەتىندە: «...زناميا 1008-گو سترەلكوۆوگو پولكا نا كرىشە راتۋشي ۆ بەرلينە ۆودرۋزيلي مولودىە وفيتسەرى يز پريۋراليا ك.مادەنوۆ ي ر.كارامانوۆ» دەگەن جولداردى كەزدەستىرۋگە بولادى.
* * *
ەندەشە, اتاقتى قولباسشىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, شەتەل جانە قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ىزدەنۋىنە تۇرتكى بولعان كەنجەباي مادەنوۆ كىم؟ بۇل سۇراققا جاۋاپتى الىستان ىزدەمەي-اق تاپقاندايمىز. 1970 جىلى جەڭىستىڭ 25 جىلدىق داتاسىنا وراي «قازاقستان كوممۋنيسى» باسىلىمىنىڭ №6 سانىنا «باتىر گۆاردياشىلار» دەگەن اتپەن كەيىپكەرىمىز ك.مادەنوۆتىڭ ەستەلىگى جاريالانىپتى. وسى ەستەلىكتە, ول ءوزىنىڭ وتەگەن, التىنباي, جاۋلىباي دەگەن اعالارى بولعانى جايلى بايانداسا, جازۋشى عابدول سلانوۆ: «مادەنوۆتەر وتباسىنان اعالى-ءىنىلى ءتورت جىگىت مايدانعا اتتانعان. ۇلكەنى وتەگەن مادەنوۆ 1945 جىلى جارالانىپ ەلگە ورالسا, ەكىنشى ۇل التىنباي 44-ءتىڭ كۇزىندە بالتىق بويىنداعى شايقاستا قازا تاۋىپتى. كەنجەبايدىڭ وزىنە تەتەلەس اعاسى جاۋلىباي دا 1942 جىلى ستارايا رۋسسا ماڭىندا شاقيت كەتكەن ەدى» دەپ جازادى. ال ءۇيدىڭ كەنجەسى كەنجەباي 1943 جىلدىڭ باسىندا مايدانعا شاقىرىلىپ, ارنايى دايىندىقتان وتكەن سوڭ قاراشا ايىندا 3-ءشى ۋكراين مايدانى 57-ءشى گۆارديالىق ديۆيزياسى 170-ءشى پولكتىڭ قۇرامىندا سوعىسقا ارالاسادى.
باتىر اتامىز مادەنوۆتىڭ ءومىر جولىن زەرتتەگەن قالامگەر-جۋرناليست جانبولات اۋپباەۆ كەلتىرگەن مالىمەتكە ۇڭىلسەك, كەزەكتى شايقاستا اياعىنان اۋىر جارالانىپ, گوسپيتالعا تۇسكەن كەنجەكەڭ ساۋىعىپ شىققان سوڭ 5-ءشى تەگەۋرىندى ارميانىڭ قۇرامىندا مولداۆياداعى ۇرىستارعا قاتىسادى. 1944 جىلى ۆزۆود كومانديرلەرىن دايارلايتىن كۋرسقا بارادى. لەيتەنانت شەنىن العان ول 1-ءشى بەلارۋس مايدانى 266-شى ديۆيزيانىڭ 1008-ءشى پولكىنە بولىنەدى. مۇندا ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالىپ, ۆارشاۆانى ازات ەتۋ اسكەري قيمىلدارىنا قاتىسىپ, 1945 جىلى 23 ساۋىردە بەرلينگە تابان تىرەپ توقتايدى.
جوعارىداعى م.قوزىباەۆ ەستەلىگىندە مادەنوۆپەن بىرگە ەسىمى اتاپ وتىلگەن راحمەتوللا قارامانوۆ تۋرالى ۇلى جەڭىستىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قازىرگى اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋداندىق گازەتىنە ەستەلىك جاريالانعان ەكەن. وندا بەرلينگە شابۋىلداۋ بارىسىنا توقتالىپ: «...ءبىزدىڭ باتالونعا جاس لەيتەنانت كەلدى. بۇل جىگىت جەرلەسىم كەنجەباي مادەنوۆ ەكەن. ءبىر كۇنى ەكەۋمىزدى باتالون كومانديرى كاپيتان ن.ۆ.بوۆىلوۆ شاقىرىپ الىپ: «اناۋ قارسى الدىمىزداعى ءزاۋلىم ءۇيدى كورىپ تۇرسىڭدار ما؟ «يمپەريا كەڭسەسى» دەپ اتالاتىن فاشيستەردىڭ رەيحستاگتان كەيىنگى اتاقتى ورداسى راتۋشا بۇل. قورعانىسى وتە كۇشتى. بۇل عيماراتقا باسىپ كىرىپ, ءىشىن ەسەس باسكەسەرلەرىنەن تازارتىپ, شاتىرىنا تۋ تىگۋدى مادەنوۆ باسقاراتىن ۆزۆود جاۋىنگەرلەرىنە تاپسىرامىن. ەستەرىڭدە بولسىن, شابۋىل بارىسىندا جالعىز بولمايسىڭدار. سەندەردى ارتيللەريا قولدايدى. بىراق نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك وزدەرىڭدە» دەدى. راتۋشا كوپ قاباتتى, قىزىلقوڭىر ءزاۋلىم ءۇي ەكەن. كوزبەن شامالاعاندا عيماراتتىڭ قاقپاسىنا دەيىنگى ارالىق 40-50 مەتردەي. وق جاڭبىرداي سەبەلەپ تۇردى. بۇل قورعاسىن نوسەرىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, اسفالت سەكىلدى ەتىپ توسەلگەن تاستاردى تەسىپ وتە الماي جوعارى شورشىپ ءتۇسىپ جاتىر. ءوستىپ تۇرعانىمىزدا بىزگە تانكىلەر مەن وزدىگىنەن جۇرەتىن زەڭبىرەك راسچەتتەرى كومەككە كەلدى. ءوزارا اقىلداسىپ, وي بولىسكەن ارتيللەريستەر ءبىر مەزەتتە «يمپەريا ۇيىنە» ءۇستى-ۇستىنە ىزىلداتىپ سنارياد جاۋدىرا باستادى. وسى ءساتتى پايدالانىپ مادەنوۆتىڭ ۆزۆودى ءبىرىنشى قاباتقا باسىپ كىردى. ءار بولمە ءۇشىن قىزۋ ۇرىس ءجۇردى. ويتكەنى بۇل ءۇيدى قورعاپ تۇرعان نەمىستىڭ تاڭداۋلى بولىمدەرى ەكەن» دەيدى. وسى شايقاستا كەنجەبايمەن بىرگە ەرلىك كورسەتكەنى ءۇشىن راحمەتوللا دا قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى.
ەكىنشى ءبىر دەرەك: 1981 جىلى الماتىداعى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان ع.سلانوۆتىڭ كوپتومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 6-تومىنىڭ «ايداھاردىڭ ورداسى» اتتى بولىمىندە: «فاشيزم ورداسىن تالقانداۋعا سوۆەتتىڭ ءتورت ارمياسى – 1-ءشى, 2-ءشى بەلورۋس, 1-ءشى, 2-ءشى ۋكراين جانە 41 600 زەڭبىرەك پەن مينومەت, 6 700 تانك پەن جىلجىمالى زەڭبىرەك, 8 مىڭداي سامولەت بەرلينگە ءتوندى. اپرەلدىڭ 16-نان مايدىڭ 2-ىنە دەيىن بەلشەدەن قان كەشكەن شايقاستا 20 جاستاعى مادەنوۆ كەنجەباي جاۋعا ايانباي قارۋ سىلتەدى. اپرەلدىڭ 29-ى كۇنى جاس لەيتەنانتقا ەرەكشە تاپسىرما – ۆزۆودىن باستاپ بارىپ راتۋشا دەپ اتالاتىن «يمپەريا كەڭسەسىن» باسىپ الۋ جۇكتەلدى. قورشاۋعا الىنعان راتۋشا ىشىنە تىعىلعان جاۋ وقنوسەرىن بوراتتى. دۇنيە ادام تانىعىسىز. كوكالا ءتۇتىن تارسىل-گۇرسىل, بورس-بورس... كەنجەباي ۆزۆودى راتۋشاعا ەلدىڭ الدىمەن كىرىپ كەتتى. قورعان ىشىندەگى قولما-قول شايقاس تالاي ساعاتقا سوزىلدى. اقىرىندا «يمپەريا كەڭسەسى» جاۋدان تۇگەل تازارتىلدى دا, لەيتەنانت مادەنوۆ راتۋشانىڭ توبەسىنە ءوز قولىمەن سوۆەت حالقىنىڭ جەڭىس تۋىن تىكتى» دەپ جازادى.
ءبىر تاڭدانارلىق جاعداي, كەنجەباي مادەنوۆ قان مايداندا سوعىسىپ جۇرسە دە, قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن قاسىنان تاستاماعان ەكەن. بۇل جايلى تاعى دا جازۋشى عابدول سلانوۆتىڭ ەستەلىگىندە ايتىلادى. ءتىپتى مايدانگەر كەنجەكەڭ راتۋشاعا تۋ تىككەن سوڭ «جەڭىس» اتتى كۇي شىعارعانىن, ونى عابدول اعامىز ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەنى جايلى باياندايدى.
* * *
سوعىس اياقتالعان سوڭ باتىر اتامىز 1946–1949 جىلدارى قاراتوبە اۋداندىق «زاگوتجيۆسىرە» كونتورىندا ەسەپشى, باس ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1949 جىلدان باستاپ, ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن ورال جانە گۋرەۆ وبلىستارىندا قازكسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ورگاندارىندا ەڭبەك ەتىپتى. جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءھام ۇزاق جىل ءمىنسىز اتقارعان قىزمەتى ءۇشىن ەكى «قىزىل جۇلدىز» وردەنى, «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», «1941-45 ج.ج. ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» جاۋىنگەرلىك مەدالدارىمەن, قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان. تاۋەلسىزدىك جىلدارى باتىردىڭ ەسىمى «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنان ورىن السا, اتىراۋ قالاسىندا كەنجەباي مادەنوۆتىڭ اتىندا كوشە بار. ءومىر جولى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولعان اعامىز 1974 جىلى قايتپاس ساپارعا اتتانىپتى.