جانات قۇربىمىز ءۇشىن ينستيتۋتتا بىرگە وقىعان كۋرستاستارىنىڭ ءجونى بولەك. اعايىن-تۋىس, ارىپتەستەر, دوستار جينالسىن, كۋرستاستىڭ باسىندا ءبىر جاعداي بولسىن, جولى ءتۇسىپ ەلورداعا كەلسىن, ءبارى ەكىنشى ورىنعا وزدىگىنەن ىعىسادى. جاناتتىڭ ونىسىنا ۇيرەنگەنبىز. ءبىر قىزىمىز قايتىس بولدى, سوعان كۋرستاستار جينالىپ, دۇعا وقىپ قايتامىز دەپ الىسقا جولعا شىعىپ كەتسە, ەندى بىردە بيىلعى ناۋرىزدا كۋرستاستار باس قوسامىز دەگەنبىز دەپ باسقامىزعا راحمەت ايتادى, ايتەۋىر جىلىنا الدەنەشە رەت ستۋدەنتتىك كەزدى بىرگە وتكىزگەن دوستارىمەن جۇزدەسۋى ادەتكە اينالعان. بىردە «ولاردىڭ ورنى سەن ءۇشىن نەگە ەرەكشە؟» دەپ سۇراعانمىن.
– قازاقشا ايتسام, «قاندىكويلەك» دوستارىم عوي. جاستىقتىڭ ەڭ ءبىر تاماشا ستۋدەنتتىك شاعىن بىرگە وتكىزگەنىمىزبەن قاتار وقۋدىڭ سوڭعى كۋرسىندا جەلتوقساندا الاڭعا ءبارىمىز بىرگە شىققانبىز. ارامىزدا جاسىرىنىپ قالىپ قويعان جان جوق. جەلتوقساندا بىرگە جانعان, الاڭداعىنىڭ ءبارىن كوزبەن كورىپ, باسىنان كەشكەن, سول بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز كورسەتپەگەن كۇيى, ادالدىقتىڭ جولىنان اينىماي ديپلومدى دا الىپ شىققانبىز. ادامدىق, ادالدىق سىنالار تۇستا سىر بەرمەگەن, پاتريوتتىقتارى بۇگىنگە دەيىن كوزدەرىنەن كورىنەتىن قۇربىلارىم ەمەس پە! – دەدى.
سويتكەن جاناتتىڭ قۇربىلارىن سوزگە تارتۋدىڭ دا ءساتى ءتۇستى.
ءلايلا يلياسوۆا ايتادى: «توبىمىزداعى قىزداردىڭ اراسىنان الدىندا عانا تۇرمىسقا شىعىپ, كۇيەۋى وقيتىن الماتى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتىنىڭ جاتاقحاناسىندا تۇراتىن ساۋلە سەيدالينا پلەنۋم بولعانىن, وندا د.ا.قوناەۆتىڭ ورنىنا ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق ەمەس, سىرتتان بىرەۋدى اكەلگەنىن, وعان جۇمىسشىلاردىڭ قارسى بولىپ جاتقانىن ايتتى. جانات قاجىعاليەۆا قۇلشىنىپ سۇراپ جاتىر ەدى, پەداگوگيكا پانىنەن بەرەتىن اپاي: «قاجىعاليەۆا, ەلدى دۇرلىكتىرمەي وتىر!» دەپ ءبىراز ءسوز ايتىپ تاستادى. سوسىن ساباق باستالىپ كەتتى. بىراق جۇرەگىمىز تىنشىماي, ءبىرتۇرلى بولىپ وتىردىق. ساباقتان تۇستە شىقتىق تا, ارقايسىمىز ءوز باعىتىمىزبەن كەتتىك. ءبىز جانات ەكەۋمىز جاتاقحاناداعى تۇراعىمىزعا جىلجىدىق».
توبىمىزداعى ءبىراز قىز تۇسكى تاماقتارىن ءىشىپ, ا.س.پۋشكين اتىنداعى ورتالىق كىتاپحاناعا بارىپ, ساباقتارىن دايىنداعان ەكەن. ولار كىتاپحانادان شىققان كەزدە كەش باتىپ كەتەدى. كوشەگە شىقسا, جاستاردىڭ ءبارى ابىر-سابىر, جۇزدەرى توتىققان, الاڭعا قاراي بەت الىپ بارادى ەكەن. سۇراستىرا كەلە, جاستاردىڭ ءبارى بەيبىت شەرۋگە شىعىپ جاتقانىن, ونىڭ سەبەبى ەل بيلىگىنە سىرتتان كەلگەن كولبيننىڭ وتىرۋى ەكەنىن بىلەدى. سودان قىزدار دا جاڭاعى ءبىر توپ جاستارعا ىلەسىپ الاڭعا بارادى. بارسا, «قىزىقتىڭ كوكەسى» سوندا بوپ جاتىر ەكەن. بەيبىت شەرۋگە شىققان جاستاردى تارقاتا الماعان بيلىك وكىلدەرى جاستاردى الاڭنان قۋ ءۇشىن توبەت ءيتتى بوساتقان, اسكەري ماشينالارمەن قۋعان, اقىرىندا بولماعان سوڭ سۋ تاسيتىن ماشينامەن ىستىق سۋ شاشقان. كوپپەن بىرگە ارپالىسىپ ءجۇرىپ ۇستەرى مالمانداي سۋ بولعان قىزدار – روزا تۇرسىنباەۆا, سالتانات سمايلوۆا, ايناش (فاميلياسىن ۇمىتىپپىن), گۇلناراي نازىمبەتوۆا ت.ب. قىزدار تۇندەلەتىپ جاتاقحاناعا كەلگەندە, وقيعانىڭ بارىسىن ەستىپ, سۋ مالشىنعان تۇرلەرىن كورگەندە ءبارىمىزدىڭ دە قانىمىز باسىمىزعا شاۋىپ, قاتتى نامىستاندىق. تۇندە اقىلداستىق: «سوڭعى كۋرس, وقۋدان شىعىپ قالماۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءتىزىلىپ ساباققا بارامىز. الاڭعا ساباقتان بوس ۋاقىتتا شىعامىز» دەستىك. (سول ايتقانداي, ساباقتان قالماي باردىق. كەيىن ءتىپتى قۋدالاۋ كەزىندە شولپان بولەكباەۆانى سوققى العاندىقتان اياعىنىڭ اۋىرعانىنا قاراماستان, تاكسيمەن اپارىپ, ساباققا وتىرعىزىپ قويدىق).
ەرتەڭىنە 17 جەلتوقسان كۇنى ءبارىمىز ساباققا باردىق. ەشقايسىمىزدا كوڭىل كۇي جوق, ساباق وقيتىن قۇلقىمىز دا جوق. باسىمىز سالبىراپ, ەسىل-دەرتىمىز الاڭعا بارۋ بولدى. سوندا بولىپ جاتقان سۇمدىقتى كوزىمىزبەن كورسەك, ءوزىمىز قاتارلى جاستارعا اراشاشى بولاتىنداي قۇلشىنىستا ەدىك. العاشقى ساباق – ەتيكا ساباعى. اعايىمىز كەلىپ ساباق وتكەن بولدى, بىراق ول كىسىدە دە مازا جوق, كوڭىلى جابىرقاڭقى, ابىرجۋلى ەدى. ال ءبىز ساباق وقىمايمىز دەپ باسىمىزدى پارتاعا قويىپ, جاتىپ الدىق. الىبەك اعاي ۇرىسقان دا جوق, تۇرىڭدار دەپ داۋىس كوتەرگەن دە جوق, تەك جۇباتۋ ايتۋمەن بولدى. ەكىنشى ساباقتا ينستيتۋتتىڭ پرورەكتورى سەرىك اعاي قيراباەۆ كەلدى.
– جاعدايلارىڭ قالاي؟ – دەپ سۇرادى.
ءبىز ءبىراۋىزدان:
– جامان! – دەپ جاۋاپ بەردىك.
ول كىسى:
– جاعدايلارىڭ نەگە جامان, اكەڭ ءولدى مە, شەشەڭ ءولدى مە, جامان دەيتىندەي, – دەپ ءبىراز اقىلىن ايتتى.
ءبىز:
– اندا الاڭدا قانشاما قازاق جاستارى قىرىلىپ جاتىر, ءبىز جايباراقات وتىرا بەرەمىز بە؟ – دەپ جىلارمان كۇيدە جاۋاپ بەردىك.
اعاي:
– سەندەردىڭ قولدارىڭنان نە كەلەدى, بارساڭ بىرەۋ ولسە, ەكىنشى بوپ ولەسىڭ, ەرتەڭ وقۋ بىتىرگەلى وتىرسىڭدار, اكە-شەشەلەرىڭدى نەگە ويلامايسىڭدار, – دەپ ءبىراز تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ باقتى. ول كىسىنى قاتتى سىيلاۋشى ەدىك. ءسوزىن تىڭداساق تا, ىشكى ويىمىز الاڭ جاقتا. ەكىنشى ساباقتان سوڭ فاكۋلتەتتىڭ مۇعالىمدەرىنە بەس مينۋتتىق جينالىس بولدى دا, ءبىز سول ءساتتى پايدالانىپ, الاڭعا شىعىپ كەتتىك. ءدال سول ساتتە ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتىڭ جانىنان ءبىرتالاي جىگىت ءوتىپ بارا جاتىپ, «قازپي-ءدىڭ ستۋدەنتتەرى, سەندەر نەگە شىقپايسىڭدار, شىعىڭدار الاڭعا, جۇرىڭدەر بىزبەن بىرگە!», دەگەن سوزدەرى ساڭقىلداپ ەستىلىپ جاتتى.
ساۋلە سەيدالينا ايتادى: – ءبارى ءلايلا ايتقانداي. كورپۋستان شىعا بەرگەندە الدىمىزدان سول كەزدەگى فيلولوگيا فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى سەرىك ماقپىروۆ اعاي شىعىپ, قايدا بارا جاتقانىمىزدى بىردەن ءتۇسىنىپ, «بارماعاندارىڭ جاقسى, ءبارى جاقسى بولادى» دەدى. ءبىز قارايلاماي شىعۋعا بەت الدىق. اعاي جاناتتى توقتاتىپ, «اقىلىڭ بار عوي, ءوزىڭ دە بارما, گرۋپپاڭدى دا توقتات», دەدى. سول كەزدە جانات: «اعاي, بارامىز, بارماساق بولاشاق ۇرپاقتىڭ بەتىنە قالاي قارايمىز» دەدى. بىراق اعاي ونى جىبەرمەي, سويلەسىپ تۇرا بەردى, ءبىز توبىمىزبەن سىرتقا شىقتىق. «بارامىز, بارمايمىز» دەپ ءبىراز تۇردىق تا, باراتىن بولدىق. كراسين كوشەسىمەن اباي كوشەسىن بەتكە الىپ العا جۇردىك. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاسىنا كەلگەندە الدىمىزدان قازپي-ءدىڭ رەكتورى قاسىموۆ, پروفورگ بۇركىت اياعانوۆ, دەكانىمىز رۋبيلينا جانە باسقا وقىتۋشىلار شىقتى. ولار «قاي ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتتەرىسىڭدەر, قازپي مە؟» دەپ قولدارىن ءبىر-بىرىمەن ۇستاسىپ توسقاۋىل جاساماق بولدى. روزا تۇرسىنباەۆا «قازپي-ءمىز بە, قازپي ەمەسپىز بە, ايتەۋىر قازاقپىز» دەگەن ءسوزى بىزگە ەرەكشە اسەر ەتىپ وقىتۋشىلاردى تىڭداماي العا ءوتىپ كەتتىك. بۇركىت اياعان: – قىزدار, جىگىتتەر, توقتاڭدارشى, سەندەرگە تۇسىندىرەيىك, قايتىڭدارشى, – دەپ جالىنىشتى تۇردە توقتاتۋعا تىرىستى. جوق, ءبىزدى سول كەزدە ەشنارسە دە توقتاتا المادى. شىركىن, جاستىقتىڭ مويىن بۇرعىزباس جالىنى دەسەڭىزشى؟! سول ساتتە الاڭعا بارا جاتقان قازاق جاستارى ءبىرتۇتاس ەدىك, ءبىر-ءبىرىمىزدى تانىماساق تا باۋىرداي ەدىك.
اڭگىمەنى ءارى قاراي ءلايلا ءىلىپ اكەتتى.
– سول جۇرگەننەن تارتىپ وتىرىپ, اباي داڭعىلىنا شىقتىق. ول جەردە توبىمىز جان-جاققا شاشىراپ ءبىر-بىرىمىزدەن اجىراپ قالدىق. اباي داڭعىلى بويىندا جاپ-جاس قىزدار مەن جىگىتتەر قول ۇستاسىپ الىپ, كوشەدەگى ماشينالاردى توقتاتىپ, جۇرگىزبەي تۇرعانىن بايقادىق. بىرەۋلەر توپ-توپ بوپ ءوزارا شۇيىركەلەسىپ تۇردى. ءبىراز تۇرعان سوڭ ءبىز انار قۇتانباەۆا, جانات قاجىعاليەۆا, كۇنجارقىن الماعامبەتوۆا, شولپان بۇحارباەۆا, كارامات ابدىحالىقوۆا, راۋزا اقتاەۆا, ءلايلا الىبەكوۆا, ساۋلە سەيدالينا, ءامينا نۇراباەۆا, نۇرعايشا حاسەنوۆا, راحيلا سۇندەتوۆا, پەرنەش ابۋليايسوۆا ت.ب. ءارى قاراي الاڭعا تارتتىق. الاڭعا بارساق, ىعى-جىعى, ادامنىڭ ءبارى سول جەردە. ءبىر كىسىلەر بيىككە شىعىپ (نەنىڭ ۇستىنە شىعىپ تۇرعانىن بىلمەيمىن), ۇرانداتىپ سويلەپ جاتىر ەكەن. سودان ءبارىمىز ايعايلاپ, بار داۋسىمىزبەن «مەنىڭ قازاقستانىم!» ءانىن شىرقاي باستادىق.
ءسوزدى ساۋلە جالعادى.
– تۇستەن كەيىن الاڭعا روزا باعلانوۆا شىعىپ «بۇل ىستەرىڭ دۇرىس ەمەس, قايتىڭدار», دەپ ءسوز سويلەدى. ءبىز كەلىسپەي شۋلاستىق, كەيبىر جاستار «اپاي, قايتەسىز, ءوزىڭىز قايتىڭىز ۇيگە» دەپ ايعايلادى. ساعات 3-كە قاراي مەن جاقىن تۇرعاندىقتان ۇيگە بارىپ جىلىنىپ كەلەيىن دەپ ۇيگە بەت العاندا اسكەريلەر 2-3 قاتار قورشاۋدا تۇرىپ الىپتى, اسكەري تەحنيكالار دا تۇردى. مەن ارالارىنان ازەر ءوتىپ, ازۆي-دەگى جاتاقحاناما بارىپ جىلىنىپ, تاماق ءىشىپ بولىپ, قايتىپ بارايىن دەگەنىمدە تۇرعان جاتاقحانامىزدى ىشىنەن جاۋىپ, وقىتۋشىلار شىعارماي تاستادى. جىگىتتەر 2-قاباتتىڭ تەرەزەسىنەن سەكىرىپ شىعىپ, الاڭعا كەتىپ بارا جاتتى.
اڭگىمەگە وسى جەردە قايتا ارالاسقان ءلايلا:
– روزا اپايدىڭ كەتكەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولعاندا ارت جاقتان ۇلكەن-ۇلكەن اسكەري ماشينالارمەن باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان جاۋىنگەرلەر كەلدى دە, سەكىرىپ-سەكىرىپ تۇسە باستادى. باستارىندا كاسكا, ءبىر قولىندا ۇلكەن قالقان, ءبىر قولىندا دۋبينكا. ءتۇستى دە الاڭعا جينالعانداردى اي-شايعا قاراتپاستان ۇرىپ-سوعىپ قۋا باستادى. «باتىرعا دا جان كەرەك» دەمەكشى, جۇرتتىڭ ءبارى جاپا-تارماعاي قاشا باستادى. سول كەزدەگى حالىقتىڭ قاشىپ بارا جاتقان كەيپىن ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلاردىڭ جەر تارپىپ شاۋىپ بارا جاتقان ساتىندەگى توقتاۋسىز تاسقىنىنا تەڭەر ەدىم. ءبىرىڭدى-ءبىرىڭ تانىپ بولمايسىڭ, ايتەۋىر, باس ساۋعالاۋ. سونداي توبىردا ءبىرىنىڭ باسى جارىلسا, ءبىرىنىڭ كوزى شىعىپ, قان-جوسا بوپ جاتتى. ءبىز قاسىمىزداعى قىزدار – جانات قاجىعاليەۆا, راۋزا اقتاەۆا (مارقۇم بوپ كەتتى), مەن, ايتەۋىر العا قاراي ءبىر قادام دا باسا الماي تىرەلدىك تە قالدىق. الاڭنىڭ شەتىندەگى «وكەان» دەگەن دۇكەننىڭ ۇلكەن تەرەزەسىنىڭ الدىنا (پودوكوننيككە) شىعىپ كەتىپپىز. ءارى قاراي جۇرەتىن جەر جوق, سول جەردە قاتتىق تا قالدىق. سولداتتار بولسا, دۋبينكالارىن سىلتەپ كەپ قالدى. اللا جارىلقاپ, سول جەردە تىزبەكتە تۇرعان جۇمىسشى قازاقتار (درۋجيننيك) ءبىزدىڭ بەيشارا بولعان ءحالىمىزدى كورىپ, اياپ كەتتى مە, بىلمەيمىن «زدەس ودني دەۆۋشكي!» دەپ سولداتتاردى توقتاتىپ, سول دۇكەن ورنالاسقان ءۇيدىڭ اۋلاسىنا قاراي شىعاتىن اركا بار ەكەن, ءبىزدى تەز-تەز سول جەردەن اۋلاعا قاراي وتكىزىپ جىبەردى. سولاي اۋلاعا شىققان سوڭ, جىلاپ-سىقتاپ جۇگىرىپ ءجۇرىپ كوشەنى تاۋىپ الدىق تا, جاتاقحانامىزعا قاراي جاياۋلاتىپ تارتتىق. سەبەبى ول كەزدە كولىكتەر دە توقتاپ قالعان ەدى. ەرتەڭىنە 18 جەلتوقساننان باستاپ ساباق ۋاقىتشا ءۇش كۇنگە توقتادى. جاتاقحانا جابىلدى. ەشكىمگە ەشقايدا شىعۋعا رۇقسات جوق. تەك جانىمىزداعى دۇكەننەن تاماق الۋعا عانا شىقتىق.
ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا, جارىسا سويلەگەن قىزداردىڭ جۇزدەرى ەرەكشە الاۋلايدى.
– ارادا بىرنەشە كۇن ۇزىلىستەن سوڭ ساباق باستالدى. سول-اق ەكەن, كەيىن قۋدالاۋ دا باستالدى. ىشىمىزدە توپتى باستاپ جۇرەتىن جاناتتى تۇرعىزىپ قويىپ: «كىم قاتىستى؟», «كىم باستادى؟» دەپ كۇندە جينالىس اشادى. ول دا قاسقيىپ تۇرىپ: «ەشكىم بارعان جوق» دەۋدەن جالىقپادى. ءبارىمىز ىشتەي تىنامىز. ءدۇمپۋ باسىلعان سوڭ قورقىنىش باسىم بولا باستادى. ويتكەنى سول وقيعا كەزىندە سۋرەتكە ءتۇسىپ قالعانداردى وقۋدان شىعارىپ جاتىر ەكەن دەگەن ءسوز قۇلاعىمىزعا جەتكەن. ءوزىمىز 4-كۋرستامىز, وقۋىمىزدى بىتىرگەلى وتىرمىز. اتا-انامىزدىڭ ءۇمىتىن اقتاۋىمىز كەرەك. ايتەۋىر, سۋرەتىمىز شىقپادى ما, وقۋدان شىقپاي امان قالدىق. توبىمىزدان گۇلشات سماعۇلوۆا (مارقۇم) ەسىمدى ۇلىتاۋدىڭ قىزىن سۋرەتتە انىق كورىنىپ قالدى ما, وقۋدان شىعاردى. كەيىن اكەسىن دە قىزمەتتەن الىپ تاستاعانىن ەستىدىك. جانات قاجىعاليەۆا مەن روزا تۇرسىنباەۆانى قازاق ءتىلى كافەدراسى اسپيرانتۋراعا قالدىرىپ ەدى, سول كەزدەگى رەكتوردىڭ قىزمەتىن اتقارعان تس.ل.فريدمان: «پۋست پورابوتەت ۆ تۋرگايسكوي ستەپي, پوۋمنەەت» دەپ كافەدرادا قالدىرماي, اۋىلعا جىبەردى.
سول ءبىر وقيعانى ەسكە ءتۇسىرۋدىڭ ءوزى قانشالىقتى اۋىر دەسەڭىزشى. الاڭعا شىققان جاستاردىڭ سوققىعا جىعىلىپ, اۋىر تاياقتان قان-جوسا بوپ سۇيرەتىلىپ بارا جاتقانى, ۇستەرى مالمانداي سۋ بوپ اڭىراپ جىلاعان قىزدار, كوز الدىڭنان كينو لەنتاسىنداي بىرىنەن سوڭ ءبىرى تىزبەكتەلىپ وتە بەرەدى. كۇنى كەشە بولعانداي كوز الدىڭا قاز-قالپىندا تۇرا قالعاندا جۇرەگىڭ ەلجىرەمەي, كوزدەن جاس پارلاماي وتىرا المايسىڭ... كوپكە دەيىن وسى وقيعاعا قاتىسقانىمىزدى ايتۋعا دا قورقىپ جۇردىك. تەك وسى وقيعاعا وڭ انىقتاما بەرىلگەننەن كەيىن عانا, ىشكى سىرىمىزدى اقتارا باستادىق. «اققا قۇداي جاق» دەمەكشى, ادىلدىك قاشان دا ءوز باعاسىن الادى! ەندى مۇنداي سۇمدىق قايتالانبايدى دەپ سەنەمىز. ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىنشى. ءبىزدىڭ سودان باسقا تىلەگىمىز جوق.
ءيا, سول جىلعى جەلتوقسان ايى قاتتى, ساقىلداعان سارى اياز بولاتىن.