بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە وتىز جىل تولدى. ءسىز ۇزاق جىلدار جوعارعى كەڭەس, ودان كەيىن پارلامەنت سەناتى اپپاراتىنىڭ رەداكتسيالىق-باسپا بولىمىندە قىزمەت ىستەپ, زاڭ تەرمينولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەسىڭىزدى قوستىڭىز. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ەلىمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ قابىلدانعانىن كوزبەن كورىپ, تاريحي وقيعانىڭ ورتاسىندا بولدىڭىز, وسى ءسات ەسىڭىزدە مە؟
− ارينە, ەسىمدە. ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا تۇر. مەن وندا جوعارعى كەڭەس اپپاراتى رەداكتسيالىق-باسپا ءبولىمى ىلەسپە اۋدارما سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. وندا اۋدارما بولىمىندە جولبارىس ابىشەۆ, ءمادي ايىمبەتوۆ, اقايدار ىسىم ۇلى, ماحامبەت جامەك ۇلى, ءداۋىتالى وماش ۇلى, بەكەن شولانوۆ, كامال الپەيىسوۆا سەكىلدى تالانتتى اۋدارماشىلار قىزمەت ىستەدى. اتالعان زاڭ ءماتىنىن اۋداردىق. ونى ۇستىنەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, كورنەكتى سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ پەن تاجىريبەلى اۋدارماشى مىرزاباي كەڭبەيىلوۆ قارادى.
ول كەزدە دەپۋتاتتار قۇرامى دا وتە مىقتى, سالىق زيمانوۆ, ماناش قوزىباەۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ سەكىلدى حالقىمىزدىڭ بەتكەۇستار ازاماتتارى سايلانعان. ءدال سول كۇنى بويلارىن رۋح كەرنەگەن قازاق جاستارى جوعارعى كەڭەس عيماراتىن قورشاپ, جينالىپ تۇردى. شىندىعىن ايتقاندا, ەل تاعدىرىن شەشەتىن ماڭىزدى قۇجاتتى قابىلداۋ وڭاي بولعان جوق. ء«بىز كىمنەن تاۋەلسىز بولامىز, ونسىز دا تاۋەلسىزبىز, ءبىز سول تاۋەلسىزدىكتى جوعالتىپ الماۋىمىز كەرەك», دەپ زاڭدى تالقىلاۋ بارىسىندا بۇرا تارتىپ سويلەگەندەر دە كەزدەستى. قىسقاسى, جيىن قىزۋ پىكىرتالاسقا تولى بولدى. سوعان قاراماستان جوعارىدا ەسىمدەرىن ايتقان ارداقتى اعالارىمىزدىڭ پاراساتتى ويلارى مەن سالماقتى سوزدەرى ەشكىمدى دە ارناسىنان اسىرعان جوق.
− سول تۇلعالارىمىزدىڭ ايتقان سوزدەرى جادىڭىزدا قالدى ما؟
− كورنەكتى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ «تاۋەلسىز ەل بولۋىمىزعا قازاقتىڭ تاريح جاعىنان دا, ساياسي ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعىنان دا تولىق قۇقى بار» دەپ بايىپتى وي ايتىپ, كەڭىنەن تولعانسا, اكادەميك سالىق زيمانوۆ: «رەسەي پاتشالىعىنا 200 جىل, كەڭەس يمپەرياسىنا 70 جىل بودان بولىپ, ءومىر سۇردىك. قازاقتىڭ سانى از دەمەڭىزدەر, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇشتەن ءبىرى قولدان جاسالعان اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىننەن قىتاي, وزبەكستان, رەسەي, موڭعوليا استى. ءسويتىپ, ۇرپاعىن امان ساقتاپ قالدى» دەپ وتكەن تاريح پەن قازىرگى كەزەڭدى ساباقتاستىرا سويلەدى. قالامگەر ءانۋار ءالىمجانوۆ تا تاعىلىمدى وي قورىتتى. وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىنان الەكساندر كنياگينيننىڭ سالماقتى ءسوزى دە حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
– ىلەسپە اۋدارما سول جىلداردان قالىپتاسا باستادى ما؟
− مەن جوعارعى كەڭەس اپپاراتىنا 1987 جىلى اعا كونسۋلتانت بولىپ جۇمىسقا قابىلداندىم. ول كەزدە دەپۋتاتتاردىڭ ورىسشا سويلەگەن سوزدەرى قازاقشاعا اۋدارىلمايتىن. ال قازاقشا سويلەيتىندەردىڭ تەكسىن الدىن الا الىپ, ورىسشاعا اۋدارىپ قويامىز. 1989 جىلدان باستاپ بۇل جاعداي وزگەردى. دەپۋتاتتار ەكى تىلدە ەركىن سويلەيتىن بولدى. سول كەزدە ولاردىڭ سوزدەرىن قازاقشاعا نەمەسە ورىسشاعا ىلەسپە اۋدارىپ وتىردىق. قازىر ەلىمىزدە ىلەسپە اۋدارما مەكتەبى قالىپتاستى دەۋگە بولادى.
− قازاق اۋىلىندا ءوسىپ, ورىسشاعا قايدان جۇيرىك بولدىڭىز؟
− ءبىزدىڭ اۋىلدا ەكى ورىس قانا بولدى. سونىڭ ءبىرى – رەسەيدە تۋعان, بىزگە 4-7-سىنىپقا دەيىن ورىس تىلىنەن ساباق بەرگەن ەلەنا پاۆلوۆنا كرەمنىح دەگەن ۇستازىمىز. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا ورىس ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن جاقسى مەڭگەردىم. نەگىزىنەن, مۇعالىمىمىزدىڭ ۇلتى چۋۆاش, ءتىلى بىزگە جاقىن, سودان با, قازاق جانە قاراقالپاق تىلىندە ەركىن سويلەيتىن. اسكەرگە بارعاندا باسىلىمدارعا ورىسشا ماقالا جازدىم. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن قازاق تەلەۆيدەنيەسىندە جۇمىس ىستەپ, دەرەكتى فيلمدەردى ءتارجىمالاپ, اۋدارماعا توسەلدىم. «قازاقستان» باسپاسىندا ساياسي اۋدارمانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن مايتالمان اعالارىمنان كوپ نارسە ۇيرەندىم. جوعارعى كەڭەس اپپاراتىنا جۇمىسقا كەلگەندە زاڭ ماتىندەرىن اۋدارۋ وڭاي دەپ ويلادىم. الايدا ونىڭ ءوز ەرەكشەلىگى دە بار ەكەن. مۇندا ءومىرىنىڭ ءبىراز بولىگىن زاڭ سالاسىنداعى اۋدارماعا ارناعان بايمىرزا داۋرەنبەكوۆتىڭ مەكتەبىنەن ءوتىپ, تاجىريبەم تولىسا ءتۇستى.
− «ۇكىمەت − زاڭناما, پارلامەنت – زاڭدار» دەپ الادى, قايتەرىمدى بىلمەي, اقىلىم ايران» دەگەن ءازىلىڭىزدى ارىپتەستەرىڭىز اۋزىنان تاستامايدى. قازاق تىلىندەگى زاڭ تەرمينولوگياسىن ءبىر ىزگە تۇسىرۋدە پروبلەمالار بار, وسى ماسەلەنى قالاي شەشەمىز؟
− قازاقستان جوعارعى كەڭەسى اپپاراتىنىڭ رەداكتسيالىق-باسپا بولىمىندە العاشقى جىلدارى اقىن-جازۋشىلار قىزمەت ىستەدى, ولاردىڭ ىشىندە الىمدى اۋدارماشىلار دا, ءسوز بىلەمىز دەپ وڭدى-سولدى اۋدارا بەرەتىندەر دە كەزدەستى.
تەرميندى ۇسىنىپ, ورنىقتىرار الدىندا ونى عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى زەرتتەپ, سوزدىكتەر مەن ەنتسيكلوپەديالارعا مۇقيات نازار اۋدارۋ قاجەت. ءبىز وسى قاعيدانى كوبىنەسە باسشىلىققا المايمىز. ماسەلەن, «نورماتيۆنىي اكت» دەگەندى ارىپتەستەرىمىزدىڭ بىرەۋى «نورمات» دەگەن «قالىپ», «اكت» دەگەن «قۇجات» سوندا «قالىپتىق قۇجات» بولادى, سولاي جازايىق» دەپ ۇسىنىسىن ايتتى. كوپشىلىگى ونى قولدادى. مەن قارسى بولدىم. «قالىپتىق قۇجات» دەگەن «فورموۆوچنىي دوكۋمەنت» دەپ تۇسىنەدى, ال «اكتىنىڭ» اۋقىمى كەڭ, ول ءبىر قۇجاتتىڭ ماعىناسىن بەرمەيدى. مىسالى, ءبىز پاسپورتتى «تولقۇجات» دەيمىز, قۇجاتتىڭ ءتول نەمەسە ءتول ەمەسى بولا ما؟ دۇنيەجۇزى ونى «پاسپورت» دەپ ايتادى, ودان ءبىز نەگە قاشامىز؟! سوندىقتان زاڭ تەرميندەرىن ابدەن زەردەلەپ, عىلىمي سۇزگىدەن وتكىزىپ بارىپ ورنىقتىرۋ قاجەت. قازاق تىلىندەگى كىرمە سوزدەردىڭ 15-20 پايىزى اراب, پارسى تىلىنەن كەلگەن, ءبىز ونى قازاق ءتىلىنىڭ ەملەسىمەن جازىپ, قازاق سوزىنە اينالدىردىق. تەرميندى وسىلاي قالىپتاستىرۋ كەرەك.
1933 جىلى كورنەكتى عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆقا اقتوبەدەگى تەمىر قالاسىندا بىرگە وقىعان مەكتەپ مۇعالىمى جاڭعازى جولاەۆ حات جازىپ: «قۇدايبەرگەن-اۋ, مەكتەپتە بالاعا ساباق ۇيرەتكەندە, شەتتەن كەلگەن سوزدەردىڭ ىشىندە, اسىرەسە اعىلشىن, فرانتسۋز سوزدەرى ءجيى كەزدەسەدى, سونى قالاي جازدىرتامىز» دەپ سۇراعاندا, ول كىسى: «جاڭعازى, ءبىز شەتتەن كەلگەن سوزدەردىڭ ەملەسىن ءالى جاساعان جوقپىز. قازىر سونىڭ ارەكەتىندەمىز, ەندى باستاپ جاتىرمىز. ازىرشە, ءوز بىلگەنىڭدى پايدالانىپ, قازاقشا جالعاۋمەن قولدانا بەر» دەپ جاۋاپ جازعان. مىنە, سودان بەرى 88 جىل وتسە دا, ەملە ءالى جاسالعان جوق.
− بۇعان كىم كەدەرگى؟
− ەشكىم, ءوزىمىز. سامارقاۋمىز. اقيقاتىندا, زاڭ اۋدارماسىن بۇزىپ جۇرگەندەر: زاڭنىڭ ارنالعان نىساناسىنا, فۋنكتسياسىنا, قۇقىق نورمالارىنا ءمان بەرمەي, تەك ءماتىننىڭ جاتىق بولىپ, جەڭىل وقىلۋىن ويلاپ, قازاق ءتىلى باي دەپ تەرميندى ءتۇرلى قولدانىپ, تۇرلەندىرە بەرەتىن قالامگەرلەر, كوركەم شىعارمالار ءتىلىن زەرتتەپ جۇرگەن, زاڭ ءتىلىن دە كوركەمدەپ جىبەرۋگە بەيىم ءتىلشى عالىمدار جانە جازعان دۇنيەسىنىڭ ءبارىن كوركەم تىلمەن جەتكىزۋگە تىرىساتىن كوسەمسوزشىلەر دەر ەدىم. مەن مۇندا زاڭ اۋدارماسىمەن اينالىسپايتىن, اينالىسسا دا زاڭ نورماسىنا ءجىتى نازار اۋداراتىن قالامگەرلەردى, عالىمداردى, كوسەمسوزشىلەردى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. شىندىعىندا, ادەبي كوركەم, باي تىلمەن زاڭ جازۋعا بولمايدى, زاڭدى تەك ءوز تىلىمەن جازۋ كەرەك.
بىردە ءماجىلىس دەپۋتاتى شالاتاي مىرزاحمەتوۆ: «قازاقتىڭ ءتىلى باي, سينونيم كوپ, سونى زاڭ جازۋعا قاشان پايدالانامىز» دەپ ايتقاندا, مەن شىداي الماي, ء«نورماتيۆتى قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 18-بابىندا: «زاڭدا افوريزم مەن سينونيم سوزدەردى پايدالانۋعا بولمايدى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. ءالى جۇزدەگەن مىڭداعان جاڭا زاڭ قابىلدانادى, باسقا دا سوزدەر كەلەدى, سوندا نە ىستەيمىز؟» دەپ جاۋاپ بەرگەنمىن. سول سوزىمە شاكەڭ رەنجىپ قالدى ما دەپ قۋىستانىپ جۇرگەم, بىراق ول زاڭدى تەرەڭ تۇسىنەتىن دەپۋتات ەكەنىن جىلى امانداسىپ جۇرگەنىنەن, ويعا قونىمدى پىكىرلەرىنەن ءتۇسىندىم.
مىسالى, زاڭدارىمىزدا «ارحيۆ» تەرمينىن «مۇراعات» دەپ الدىق. بۇل ارادا حاتقا ءتۇسىپ, مۇراعا ساقتالاتىن ورىن كوز الدىمىزعا ەلەستەيدى. وتە ورىندى, تابىلعان بالاما دەمەسكە بولمايدى. ال ورمان كودەكسىنىڭ 4-بابى 9) تارماقشاسىندا, 78-بابىنىڭ 2-تارماعى 2) تارماقشاسىندا: «ارحيۆى كلونوۆ پليۋسوۆىح دەرەۆەۆ» دەگەن تىركەس «ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارى» دەپ اۋدارىلعان. سوندا ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىن دا مۇراعا قالعان دۇنيە دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك پە؟ اعاش مۇراعا قالعان حات ەمەس عوي...
تەرمينولوگيا ماسەلەسىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان قولعا الماسا, شەشىلمەيدى. كەزىندە ونىمەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اينالىسقان. كەيىن قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ, ساقتاعان بايىشەۆ, تولەۋباي ىدىرىسوۆ, كەمەل توقاەۆ, بايمىرزا داۋرەنبەكوۆ سەكىلدى جازۋشى-جۋرناليست عانا ەمەس, عالىم دەپ ايتۋعا بولاتىن اۋدارماشى اعالارىمىز تەرمينولوگيا سالاسىن دامىتىپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, وسى باعىتتا مەكتەپ قالىپتاستىردى. قازىر سول مەكتەپتەن اجىراپ قالدىق. قىسقاسى, زاڭ ءتىلىن زەرتتەيتىن ينستيتۋت قاجەت.
− «زاڭ قازاقشا جازىلسىن دەسەك...» اتتى ماقالاڭىزدا ء«تىلىمىزدى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالدىرامىز دەسەك, عىلىم مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرىپ, ساليقالى كوزقاراس قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ونسىز ايتىلعان ءسوزدىڭ ءبارى جەلگە ۇشقانداي ءىز-ءتۇزسىز كەتە بەرەدى» دەيسىز. وسى ويىمىزدى تارقاتىپ ايتاسىز با؟
− تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا «زاڭناما, عىلىمي-تەحنيكالىق ادەبيەت, رەسمي قۇجات ءتىلى قازاقتىڭ باي تىلىمەن ماعىناسى ساقتالىپ, جاتىق, جەڭىل وقىلاتىن ەتىپ اۋدارىلۋى كەرەك, جالپى حالىققا تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس» دەگەن پىكىر باسىم بولدى. ماسەلەن, وسى قاعيداعا سۇيەنىپ: «فورمالنايا پروۆەركا» – «جاي تەكسەرۋ», «رەسمي تەكسەرۋ» دەپ الىنىپ, كەيبىر كوشەدەگى جارنامالاردا «كەڭ كولەمدى باسىلىم» دەپ جازىلىپ ءجۇردى. بۇل ارادا «جاي تەكسەرۋ» – «پروستايا پروۆەركا»; «رەسمي تەكسەرۋ» – «وفيتسيالنايا پروۆەركا»; «كەڭ كولەمدى باسىلىم» – «شيروكووبەمنوە يزدانيە» بولىپ شىعادى. سوعان وراي ءبىزدىڭ كوپتەگەن اۋدارماشىلارىمىز ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارىلعان دۇنيەنى كەرى قاراي ورىسشاعا اۋدارۋعا بولمايدى دەگەن پىكىردى ۇستانادى. بۇل كوركەم ادەبيەت اۋدارماسىنا قويىلاتىن تالاپ. مىسالى, جامبىلدىڭ: «لەنينگرادتىق ورەنىم» دەگەن ولەڭى «لەنينگرادتسى – دەتي موي» دەپ اۋدارىلعانىن بىلمەيتىن قازاق جوق. وسى ولەڭ «لەنينگرادتىق بالالارىم» دەپ قايتا اۋدارىلسا, ناعىز سوراقىلىق بولار ەدى. كوركەم اۋدارما – ەركىن اۋدارما, ال زاڭناما, عىلىمي-تەحنيكالىق ادەبيەت اۋدارماسى – دالمە-ءدال (ادەكۆات) اۋدارما. ەكەۋىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. ورىس, اعىلشىن, تاعى باسقا تىلدەردەگى زاڭداردى قازاقشاعا اۋدارىپ, ولاردى سول تىلدەرگە كەرى اۋدارعان كەزدە دالمە-ءدال سايكەس كەلمەسە – ول زاڭ ەمەس. ويتكەنى ماعىناسىنا قاراي ەركىن اۋدارىلعان زاڭ اركىمنىڭ ءارتۇرلى تۇسىنۋىنە, زاڭنىڭ ورىندالماۋىنا اكەپ سوعادى.
− بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىك تىلدە زاڭ جازۋعا نە قولبايلاۋ بولدى دەيسىز؟
− ءبىر سوزبەن ايتسام, قازاقشا زاڭ جازاتىن مامان جوق. ول ءۇشىن زاڭ مەن ءتىلدى بىردەي مەڭگەرگەن مامان دايارلاۋ قاجەت. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى جۋرناليستيكا مەن فيلولوگيادا وقىپ جۇرگەن اۋدارماشى بولام دەگەن جاستارعا قۇقىقتانۋ ءپانىن وقىتۋ كەرەك. مەن ورىسشادان اۋدارىلعان زاڭدى اۋدارما دەپ قارامايمىن, بۇل ورىسشا زاڭنىڭ قازاقشا بالاماسى دەپ سانايمىن.
− قاراقالپاقستاندا ومىرگە كەلدىڭىز, ول جەردە دە حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تاريحى جاتىر, سودان ۇزىك سىر شەرتىپ وتسەڭىز؟
− قازاق پەن قاراقالپاق ەجەلدەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس, قىز الىپ, قىز بەرىپ, قۇدا-جەگجات اتانىپ, قوڭسى قونعان جۇرت. تۇرىك حالىقتارىنىڭ ىشىندە ءتىلى مەن ءدىنى, سالت-ءداستۇرى جاعىنان بىزگە جاقىنى – قاراقالپاقتار. وسى ەلدىڭ اتاقتى شايىرى سادىق نۇرىمبەتوۆتىڭ «سويلەسكەندە ءسوزiمiز بiر اعايىن, سۇراسقاندا ءتۇبiمiز بiر اعايىن» دەپ جىرلاعانى تەگىن ەمەس.
بۇرىنعى كارىقۇلاق قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقتاردىڭ ول جەرگە العاش تابان تىرەۋى XVII عاسىردان باستالعان. بابالارىمىز الدىمەن جاپپاي كوشىپ كەلمەي, ەكى ورتادا ساۋدا-ساتتىقپەن ءجۇرىپ, اقىرى تۇراقتاپ قالىپتى. سونىمەن قاتار وتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارىنداعى اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە ءبىراز اعايىن سول جاققا جان ساۋعالاپ بارعان, بىراق كەيىن ولاردىڭ كوبىن ساكەن سەيفۋللين وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ەلگە قايتارعان.
وتكەن عاسىر باسىندا ءامۋداريانىڭ سول جاعالاۋى, ونىڭ ىشىندە قازاقتار كوپ ورنالاسقان ايماقتار حيۋا حاندىعىنا قارادى. 1920 جىلى حورەزم حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلىپ, وعان ۇلتى وزبەك قۇدايبەرگەنوۆ باسشىلىق جاسادى. سول جىلدارى رەسپۋبليكا قۇرامىندا قازاق, وزبەك, قاراقالپاق, تۇرىكمەندى قوسقاندا ءبىر ميلليونعا جۋىق حالىق ءومىر سۇرگەن. ولار كەڭەس وكىمەتىن ىشكى ىستەرىنە ارالاستىرماۋعا تىرىسقان. حورەزم حالىق رەسپۋبليكاسى 1927 جىلعا دەيىن دەربەس ەل سانالدى. ءبىر جاعىنان, ونى فورمالدى دەۋگە بولادى.
1921 جىلى حيۋادا حورەزم حالىق وكىلدەرىنىڭ II قۇرىلتايىندا رەسپۋبليكانىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعالىعىنا ۇلتى قازاق مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ سايلاندى. سول كەزدە ونىڭ جاسى 23-تە عانا, سوعان قاراماستان سويلەگەن ءسوزى مەن ۇسىنعان باعدارلاماسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, حالىق قولداعان. ءوزى دە زاماننىڭ تىنىسىن سەزىنگەن, زەردەلى ازامات بولىپتى.
بۇرىن قاراقالپاقستاندى «بەسقالا» دەپ اتاعان, سەبەبى قوڭىرات, كونە ۇرگەنىش, شىمباي, تورتكۇل, ماڭعىت اتتى بەس شاھاردىڭ تەرريتورياسىندا 1924 جىلى قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلىسى قۇرىلىپ, ول جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلەگىمەن قازاق اكسر-ىنە قوسىلدى, ول قاۋلىعا حورەزم حالىق رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى مەڭدىقوجا ءيبنامينوۆ قول قويدى. ءسويتىپ, 1930 جىلعا دەيىن قاراقالپاقستان قازاقستانعا قارادى. نەگىزى, ونداعى حالىقتىڭ, ارتىق ايتپاسام, ۇشتەن ءبىرى – قازاقتار. قاراقالپاق قايراتكەرلەرىنىڭ دەنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىلىم العان.
− كورشىلەس ەل بولعانىمىزبەن ءبىز سول جەردە تۋعان قازاقتان شىققان اتاقتى ادامدار تۋرالى بىلمەيمىز, سوعان توقتالساڭىز؟
− قاراقالپاقتاردىڭ بولمىسى دا قازاقتار سەكىلدى اقكوڭىل, اڭقىلداق, قولىنداعى بارىن اياماي بەرە سالاتىن جومارت, ويىن بۇكپەي ايتاتىن ەر مىنەزدى ەل. دوستىققا دا بەرىك. ەشكىمدى ءبولىپ, الالامايدى.
كەڭەس زامانىندا ول ەلدە قازاقتىڭ ءبىراز ازاماتتارى باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ, اۆتونوميالىق رەسپۋبليكانىڭ دامۋى مەن كوركەيۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. سوندىقتان ولارعا ەمەس, ونەر مەن ادەبيەت سالاسىنداعى ەكى-ءۇش ازاماتقا توقتالىپ وتەيىن. ماسەلەن, قاراقالپاقتىڭ جازبا ادەبيەتى, ونىڭ ىشىندە پروزا جانرىنىڭ نەگىزىن سالعان, ۇلتى قازاق بولسا دا, شىعارمالارىن قاراقالپاق تىلىندە جازعان مىرزاعالي دارىباەۆ دەگەن جازۋشى بولدى. ونىڭ بىرقاتار جىر جيناقتارى مەن پروزالىق كىتاپتارى جارىق كورگەن. سونىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىگى – «مىڭلاردىڭ بيري» اتتى پوۆەسى. قاراقالپاقتىڭ ادەبيەتشى عالىمدارى ول جايىندا زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە ارنايى توقتالىپ وتكەن.
ودان كەيىن قوس ەلگە تانىمال جازۋشى, پۋبليتسيست, اۋدارماشى جۇماباي تاشەنوۆتى ايتۋعا بولادى. بۇل كىسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ورالعاسىن, جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, بىرقاتار بەدەلدى قىزمەتتەردى اتقارعان. ء«امۋداريا» ادەبي جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. قاراقالپاقستان قايراتكەرلەرىنىڭ ءبارى ونى جاقسى كورىپ «اينالايىن, جۇماباي» دەپ قادىر تۇتتى. كەيىن قالامگەر الماتىعا كوشىپ كەلىپ, «جازۋشى» باسپاسىندا قىزمەت ىستەدى. بىرنەشە پروزالىق جانە درامالىق تۋىندىلارى جارىققا شىقتى.
اسىرەسە قالامگەردىڭ «انا تۋرالى اڭىز» اتتى شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن الەكساندر كارپوۆ دەگەن رەجيسسەر كينو ءتۇسىرىپ, ول لەنيندىك سىيلىققا ۇسىنىلدى. بىراق كەيبىرەۋلەردىڭ كورەالماۋشىلىعىنان تالانتتى تۇلعاعا ول سىيلىق بۇيىرمادى. فيلم ستسەناريىن جۇماباي اعامىز الەكساندر ساتسكيمەن بىرىگىپ جازسا, انانىڭ رولىندە اكتريسا ءامينا ومىرزاقوۆا ويناعان.
قازاق ولەڭىنە وزگەشە ورنەك, جاڭا لەپ اكەلىپ, وتىز جاسىندا قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتكەن تولەگەن ايبەرگەنوۆ تە قاراقالپاقستاننىڭ قوڭىرات اۋدانىندا تۋعان. اقىرى, اقىنعا توپىراقتا تۋعان جەرىنەن بۇيىردى. ول كىسى ماعان جاقىن ناعاشى بولىپ كەلەدى. بۇل ءتىزىمدى ءالى سوزا تۇسۋگە بولادى. بىراق وعان سۇحباتتىڭ كولەمى كوتەرمەس.
− قاراقالپاق قازاقتارىندا جىرشىلىق ونەر جاقسى دامىعان. ارعى جىرشىلاردى ايتپاعاندا, وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن ناۋرىزبەك جىراۋ جايىندا اڭىز-اڭگىمە جەتەرلىك. ءسىز ول كىسىمەن جاقىن تانىس بولىپسىز...
− ءيا, ناۋرىزبەك جىراۋ 1931 جىلى قاراقالپاقستاندا تۋىپ, بالا كۇنىندە قاتتى اۋىرىپ, اياق-قولى تارتىلىپ قالادى. سوعان قاراماستان دومبىرانى شەبەر تارتاتىن. اكەم ونىڭ ون ءۇش جاسىنان توپقا ءتۇسىپ, جىر-تەرمە ورىنداعان دەپ ايتۋشى ەدى. ول 1992 جىلى اتاجۇرتقا قونىس اۋدارىپ, 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ومىردەن ءوتتى.
ناۋرىزبەك وزىنە دەيىنگى اقىن-جىرشىلاردىڭ, اسىرەسە تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى, نۇرتۋعان, ابۋباكىر كەردەرىنىڭ تەرمەلەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىندايتىن. كەيبىرەۋلەر ول ماقامىن ابۋباكىر كەردەرىنىڭ نەمەرەسى قۇدايبەرگەن جىراۋدان العان دەپ ايتادى. بۇل ونىڭ جىرىن تىڭداماعان, ەستىمەگەندەردىڭ ايتىپ جۇرگەنى دەپ ەسەپتەيمىن. ناۋكەڭنىڭ ماقامىنىڭ سارىنى وزگەشە, ەشكىمگە ۇقسامايدى.
اۋىلدا جۇرگەندە ونىڭ تەرمەلەرىن تىڭداپ جۇردىك, ءبىر جىردى ورىنداعاندا 2-3 ساعاتقا سوزىپ, بويىن قىزدىرىپ العاننان كەيىن قاريالار: «ال ناۋرىزبەك, ۇلكەن جولعا ءتۇس» دەپ قاقپايلاپ, «ەدىگەدەن» باستاپ, «قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋعا» دەيىنگى عاشىقتىق داستاندارىن جىرلاتاتىن.
ول كىسى الماتىعا بۇرىن دا كەلىپ-كەتىپ ءجۇردى. بىراق ءوزى راديوعا, تەلەۆيدەنيەگە بارىپ, داۋىسىن جازدىرتۋعا ونشا ق ۇلىقتى بولمادى. عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ شاكىرتى جاقسىلىق سارسەنعاليەۆ پەن قالامقاس وراشەۆا دەگەن ەرلى-زايىپتى تالانتتى ءداستۇرلى انشىلەر ناۋكەڭمەن جاقىن ارالاسىپ, قاراقالپاقستانعا گاسترولمەن بارعاندا سول ۇيگە ات باسىن تىرەيدى. جاقسىلىق سول ءبىر جولى: «اعا, جاسىڭىز بولسا, ۇلعايىپ كەلەدى. كەيىنگى ۇرپاققا ونەرىڭىزدى قالدىرىڭىز, ول ءۇشىن الماتىعا بارىپ, راديوعا داۋىسىڭىزدى جازدىرىڭىز» دەپ وي سالىپ, ىلە ناۋكەڭنىڭ ءوزى دە الماتىعا كەلىپ, «قازاق راديوسىنا» تەرمەلەرىن جازدىردى. بۇل 70-ءشى جىلداردىڭ اياعى, مەن وندا قازاق تەلەۆيدەنيەسىندە رەداكتورمىن. سول كەلگەندە ول كىسىنى ۇيگە الىپ كەلىپ, اتاقتى عالىم, دارىگەر يشانباي قاراقۇلوۆ, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ءانۋار دەربىسالين جانە ت. ب. ازاماتتاردى شاقىرىپ, تىڭدادىق. سوندا ناۋكەڭ تۇنگە دەيىن جىرلاپ, قۇمارىمىزدى قاندىردى. ول جىرلاسا شارشامايدى. ءتورت-بەس داستاندى جاتقا ايتادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, جىرلار الدىندا داستاننىڭ شىعۋ تاريحىن, نە تۋرالى ەكەنىن, جىرعا قاتىستى باسقا دا جايتتاردى بايانداپ وتىرادى. 1982 جىلى بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى, عالىم بولات قاراقۇلوۆتى قولقالاپ قوڭىراتقا ناۋرىزبەك جىراۋعا الىپ باردىم. ناۋكەڭ ءوز ۇيىندە بولاتقا ءوزى شىعارعان 21 تەرمەسىن جازعىزدى. بولات اعامىز سول بارعاندا بەسقالاداعى كوپتەگەن ءانشى, جىرشى, كۇيشىلەردى جازىپ الىپ, 17 تاسپا جازبانى قازاق مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىنا تاپسىردى. ناۋرىزبەكپەن قاتار ول كىسى نوكىس قالاسىندا بيمان كۇيشىگە ءتانتى بولدى. كەيىن «وسى ەكەۋىن زەرتتەيتىن جاستار بولسا ماعان اكەل, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنا ءوزىم جەتەكشى بولامىن, بارىنشا كومەكتەسىپ, قورعاتامىن» دەگەن ەدى. ەشكىم تابىلا قويمادى.
جالپى, ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ بويىندا ءبىر تىلسىم قۇدىرەت بار, ول ارۋاق قونعان كيەلى ادام. جاقىندا جىراۋدىڭ جيەنى كۇنقوجا قايرۋللا ءىنىمىز ونىڭ ارتىندا قالعان دۇنيەسىن جيناقتاپ «ناۋرىزبەك جىراۋ شىعارمالارى» اتتى كىتاپ شىعارىپتى. «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەگەن وسى.
− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.