الەن جەڭىسحان ۇلى – شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە التاي قازاقتارىنىڭ تاريحىنداعى ايتۋلى تۇلعا. ونىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن ءسوزدى ارعى اتا-باباسىنان باستاعان ءجون. ارعى اتاسى – اتاقتى ابىلپەيىز حان. ابىلپەيىزدىڭ 8 ۇلى بولعان دەيدى. سونىڭ ءبىرى كوگەدايدان الەنگە دەيىنگى ۇرپاق جانە بيلىك جالعاستىرعاندار: كوگەداي ابىلپەيىز ۇلى (1785-1823), اجى (ادىلعازى) كوگەداي ۇلى (1823-1868), قاسىمحان اجى ۇلى (1868-1890), جەڭىسحان قاسىمحان ۇلى (1890-1912), الەن جەڭىسحان ۇلى (1889-1961). الەن التاي قازاقتارىنىڭ اعارتۋ تاريحىنداعى بىرەگەي تۇلعا سانالاتىن ءشارىپحان كوگەداەۆتىڭ ءبىر اكە, بولەك شەشەدەن تۋعان اعاسى.
جەڭىسحاننىڭ ۇسىنىسىمەن 1913 جىلى باس كنيازدىك ورىنعا الەن وتىردى. ول سول جىلى 23 جاستا ەدى. تسينحاي ءتوڭكەرىسىنەن سوڭ قىتاي رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانىپ, جاڭا ۇكىمەت قۇرىلدى. جاڭا ۇكىمەتتىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىنا التاي قازاقتارىنا جاڭا ۇكىمەت سىيلاعان شەن مەن ونىڭ كۇمىس تاڭباسى, مانساپ كيىمى الەنگە ءتيىپ, قازاقتارعا قايتا بەرىلگەن بىردەن-ءبىر ۋاڭدىق (كنيازدىك) ول جاقتاعى جۇرتتى ەرەكشە سەرپىلتەدى. بۇعان الاقايلاپ قۋانعان التاي قازاقتارى 1915 جىلى سارشوقى جايلاۋىندا ون ەكى قانات اق وردانى ات ۇستىندە ءجۇرىپ تىگىپ, ۇلان-اسىر توي جاسايدى. سودان باستاپ سارشوقى «الەن ۋاڭ شوقىسى» دەپ اتالىپ كەتەدى.
جەڭىسحاننىڭ بەس ۇلى جاستايىنان مەدرەسەدەن ءبىلىم الىپ, ءدىني تالىممەن قوسا ەسەپ, تاريح پاندەرىن دە وقيدى. مەدرەسەدە ۇلتى تاتار اقشورين مولدا مەن ءبىلال حازىرەت ساباق بەرەدى. ءبىلال قازاق تىلىنە قوسا ورىس, اراب تىلدەرىنە جەتىك بولعان ادام دەسەدى. جاستايىنان وتە تالاپتى بولىپ وسكەن الەن اكەسى جەڭىسحاننىڭ حاتشىسى ابەتايدىڭ قاسىندا كومەكشى بولا ءجۇرىپ, كوپ نارسە ۇيرەنەدى. ۇلىنىڭ وسى قاسيەتىن ۇناتقان جەڭىسحان كەيىن كەلە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ونى ءوز ورنىنا ۇسىنادى.
الەن بيلىك باسىنا وتىرعان كەز التاي تاريحىنىڭ الماعايىپ كەزەڭى ەدى. 1912 جىلى موڭعوليا جىپسىن دانبا مان-تسين يمپەرياسىنان قول ءۇزىپ, تاۋەلسىزدىك جاريالاعان سوڭ, 1913 جىلى ءبىراز اسكەرىمەن التايعا باسىپ كىرەدى. بىراق ىلە گەنەرال-گۋبەرناتورى 10 باتالون اسكەر شىعارىپ, ولاردىڭ بەتىن قايتارادى. كەيىن پەكين ۇكىمەتى التاي ايماعىن تسين يمپەرياسى تۇسىنداعى مارتەبەسىن قايتارىپ شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ قۇرامىنا بىرىكتىردى.
ارادا كوپ وتپەي, 1921 جىلدىڭ كوكتەمىندە التايدى رەسەيدەن كەلگەن گەنەرال-لەيتەنانت ا.س.باكيچ باستاعان اقتار قولى باسىپ الدى. التاي ايماعىنىڭ ءۇرىمجىدەن تاعايىندالعان وكىلى چجوۋ ۋسۋە ءوز-ءوزىن مەرت ەتەدى. وسىنداي قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا الەن مەن قاناپيا سەكىلدى ەل اعالارى ا.س.باكيچپەن بەتپە-بەت وتىرىپ سويلەسىپ, ولار تالاپ ەتكەن ات-كولىك, ازىق-ت ۇلىكتى مۇمكىندىگىنشە تاۋىپ بەرىپ, تەزىرەك كەتىپ قالۋعا كوندىرەدى. الەن مەن قاناپيانىڭ اقىل, پاراساتى باكيچتىڭ اسۋ بەكىمەي تۇرىپ التاي تاۋىنان اسىپ موڭعولياعا وتۋىنە جول اشادى. وسىدان سوڭ شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ باسشىسى يان تسزەنسين الەن مەن قاناپيانى شاقىرىپ, شەكارالى ايماقتى قورعاۋداعى ەرلىگى ءۇشىن مارتەبەسى بيىك اتاق بەرىپ, ايلىق جالاقىسىن جوعارى دارەجەلىلەر قاتارىنا جەتكىزەدى. سونداي-اق الەنگە تارباعاتاي ايماعىنىڭ مۇزتاۋدان التاي جايلاۋىنداعى اقتاۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى كەڭەس وداعىمەن شەكتەسەتىن جەلىسىن كۇزەتۋدى مىندەتتەيدى. ول ءۇشىن 300 اسكەردىڭ قارۋ-جاراعى مەن ات-ازىعىن بەردى. الەن جەڭىسحان ۇلى التايعا قايتىپ كەلگەن سوڭ, نازاربەك دامەجان ۇلىن كومانديرلىككە ۇسىنىپ, بەكىتتىرىپ الادى. 1933 جىلى ما دەگەن دۇنگەن قوسىندارى تسينحاي, گانسۋ جانە شىڭجاڭدى بىرىكتىرىپ, قىتايدا مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرامىز دەگەن جەلەۋمەن التاي ايماعىن باسىپ الدى. وسى كەزدە الەن ءىنىسى ءشارىپحان كوگەداەۆپەن بىرىگىپ, دۇنگەن قولىنا باتىل قارسى تۇرىپ, ولاردى سول جىلدىڭ كۇزىندە التايدان قۋىپ شىعادى. ءسويتىپ, ەلىن دە, جەرىن دە قورعاپ قالادى.
1933 جىلى شىڭجاڭداعى بيلىك باسىنا كەلگەن شەن شيتساي الەننىڭ ءىنىسى ءشارىپحاندى التاي ايماعىنىڭ باسشىسى ءارى شەكارا گارنيزونىنىڭ قولباسشىسى ەتىپ بەلگىلەدى. ءشارىپحان بيلىك باسىنا شىعىسىمەن, كەڭەس وداعىنداعى قۋعىن-سۇرگىننەن بوي تاسالاپ بارعان ابدىكەرىم ەرەجەپ ۇلى سەكىلدى الاششىل ازاماتتاردىڭ كومەگىمەن التايدىڭ وقۋ-اعارتۋ جانە مادەني ىستەرىن دامىتۋعا بەل شەشە كىرىسەدى. جاڭاشا مەكتەپتەر اشىپ, كەڭەس وداعىنان باسپا ماشيناسىن كىرگىزىپ, قازاق تىلىندە گازەت-جۋرنال شىعارادى. جاڭا ۇكىمەت جاعدايىندا الەن ءىنىسى ءشارىپحاننىڭ قىزمەتىن باتىل قولداپ, ءوز قاراجاتىنا جەمەنەي اۋدانىنىڭ توستى دەگەن جەرىندە التى بولمەلى مەكتەپ سالدىرىپ, قازاق بالالارىنىڭ جاڭاشا ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسايدى. وسى تۇستا الاشتىڭ وقىعان ازاماتتارىنىڭ قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىنا بارىپ پانالاۋى شەن شيتساي مەن كەڭەس وداعىنىڭ ونداعى قازاقتارعا دەگەن كۇدىگىن كۇشەيتەدى. تۇتاس ۇلت وكىلدەرىن «جاپون يمپەرياليزمىنە بەرىلگەن», ال ءشارىپحاندى «التاي ايماعىن شىڭجاڭنان ءبولىپ اكەتپەكشى» دەپ كىنالايدى. قازاقتار اراسىندا جاپپاي قارۋ جيناۋ ناۋقانىن باستادى. وسى كەزدە الەن دە سەنىمسىزدەر قاتارىنا ءىلىنىپ, 1939 جىلى قىركۇيەك ايىندا ۇرىمجىدە وتكەن «ءۇش ۇلت قۇرىلتايىنا» وكىل رەتىندە شاقىرىلىپ, بىردەن تۇرمەگە توعىتىلادى. سودان 1944 جىلى شەن شيتساي ىشكەرىگە كەتىپ, شىڭجاڭدا گوميندان بيلىگى ورناعاننان كەيىن تۇرمەدەن بوساپ شىعادى. بۇل كەزدە ونىڭ وتباسى دا ءۇرىمجى تۇرمەسىندە قاماۋدا بولاتىن. ال ءىنىسى ءشارىپحان 1940 جىلى شەن شيتساي جەندەتتەرى تاراپىنان ازاپتاپ ولتىرىلگەن ەدى.
گوميندانشىلدار 1945 جىلى ناۋرىز ايىندا الەندى التايدىڭ ورىنباسار باسشىلىعىنا جانە وسپان باتىر باستاعان كوتەرىلىسشىلەرگە ۇگىت-ناسيحات ايتۋشىلار قاتارىندا سارسۇمبەگە جىبەردى. بۇل كەزدە جاعداي شىنىمەن قيىن ەدى. قۇلجادا شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى قۇرىلىپ, گوميندانعا قارسى 30 مىڭ ۇلتتىق اسكەر جاساقتالىپ قويعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە وسپان باتىر, دالەلحان سۇگىرباەۆ باستاعان قارۋلى كۇشتەر التايدىڭ كوكتوعاي, شىڭگىل اۋداندارىن باسىپ الىپ, ەندى ايماق ورتالىعى سارسۇمبەنى الۋعا دايىندالىپ جاتقان.
الەن التايعا ورىنباسار باسشى بولىپ كەلگەنىمەن, ماندىتىپ ەش قىزمەت ىستەي المادى. ويتكەنى, گوميندانشىلدار اۋدان ورتالىقتارىندا عانا قالىپ, تۇرعىلىقتى قازاقتار تۇتاستاي كوتەرىسشىلەر جاعىنا ءوتىپ كەتكەن ەدى. قۇلجادان كەلە جاتقان ۇلتتىق اسكەر بولىمدەرى مەن ءور التايداعى وسپان قولى سارسۇمبەگە جاقىنداپ قالعان كەزدە گوميندان ۇكىمەتى الەن مەن ورىنباسار باسشىنىڭ ءبىرى جانىمحاندى ۇشاقپەن ۇرىمجىگە قايتارىپ الىپ, الەندى ولكەلىك قۇرىلىس دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندايدى. بىراق الەن دەنساۋلىق جاعدايىن سىلتاۋراتىپ بۇل قىزمەتتەن باس تارتادى. بۇدان كەيىن الەننىڭ ساياسي قىزمەتىن ونىڭ ايەلى قاديشا حانىم جالعاستىرادى. كەڭەس وداعىنىڭ كومەگىمەن قىتاي اسكەرى شىڭجاڭعا كىرەر قارساڭىندا, الەن گوميندانشىلداردىڭ بۇرحان شاھيدي باستاعان بەيبىت بەرىلۋشىلەر توبىندا ۇرىمجىدە قالىپ قويادى.
كوممۋنيستىك قىتاي ۇكىمەتى ورناعاننان كەيىن, الەن شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى ولكەلىك ساياسي ءماسليحات كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى, حالىق ۇكىمەتىنىڭ كەڭەسشىسى دەگەن لاۋازىم بەرىلىپ, ايماق باسشىسى دارەجەسىندە مامىلە جاسالدى. اي سايىن 280 يۋان ەڭبەكاقى بەرىلىپ تۇردى. بۇل وعان كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەت ەدى. 1961 جىلى الەن ومىردەن وزعان سوڭ, ونىڭ ەڭبەكاقىسى توقتاتىلماي, ايەلى قاديشا حانىمعا بەرىلىپ وتىردى.
ادەتتە الەن تۋرالى ءسوز بولعاندا, ونىڭ قۇداي قوسقان قوساعى قاديشا مامىربەكقىزى تۋرالى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. الەن ەكەۋى 1910 جىلى نەكەگە تۇرعان.
الدا ايتقانىمىزداي, گوميندان ۇكىمەتى الەندى التايعا ورىنباسار باسشى ەتىپ ءجىبەرگەندە قاديشانى دا ءۇرىمجى ايماعىنا قاراستى قازاقتارعا ۇگىت-ناسيحات ايتۋعا اتتاندىرادى. سول ساپارىندا ول ازىپ-توزعان قازاقتارعا پانا بولىپ, تالاي ادامعا قولدان كەلگەن كومەگىن جاسايدى. قىتاي ۇلىقتارى مەن بايلارى ءتۇرلى جولدارمەن, ىشكى ەسەبىمەن جيىپ-تەرىپ كەلگەن قازاق بالالارىن اقىل, ايلاسىن تەڭ ۇستاپ وتباسىنا قايتارىپ وتىرادى. 1945 جىلى گوميندان «ۆەيسين» اس ونىمدەر كومپانياسىن قايتا قۇرعاندا, قاديشا حانىم ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە بەلگىلەنىپ, ارتىنان ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ورىنباسارى, باس القالىعىنا تاعايىندالادى. 1946 جىلى گومينداننىڭ شىڭجاڭ ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە سايلانادى. 1946 جىلى 8 ماۋسىمدا گوميندان ۇكىمەتى ءۇرىمجى ايماعىنىڭ باسشىسى, قوسىمشا باس شتابقا قولباسشى بولىپ تاعايىندالادى. 1946 جىلى شىلدەدە شىڭجاڭ ولكەلىك كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرىلعاننان كەيىن, قاراشا ايىندا نانكيندە وتكەن گوميندان ۇكىمەتىنىڭ ۇلى قۇرىلتايىنا شاقىرتۋ الىپ, شىڭجاڭ وكىلى رەتىندە ەلدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن تالقىلاۋعا قاتىسادى. باس-اياعى 40 كۇنگە سوزىلعان قۇرىلتايدا ەل پرەزيدەنتى چان كايشي مەن ايەلى سۋن مەيلين قازاق قىزى قاديشانى (قادۋاندى) ەكى رەت قابىلدايدى. سونىمەن قاتار, قاديشا سۋن مەيلين باسقاراتىن ايەلدەر ماسەلەسى جونىندەگى كونفەرەنتسيادا شىڭجاڭ ايەلدەرى اتىنان بايانداما جاسايدى.
1947 جىلى اقپاندا شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قولداۋشىلار ۇرىمجىدە ءماجىلىس اشىپ, قاديشانى باسشىلىقتان الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتەدى. بىراق 1948 جىلى ءۇرىمجىدە وتكەن حالىقتىق سايلاۋدا قاديشا ايماق باسشىسى جانە گەنەرال-مايور شەنىمەن ايماقتى قورعاۋ گارنيزونىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. ول جاڭا ۇكىمەت قۇرىلعاننان كەيىن دە, 1951 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءۇرىمجى ايماعىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن جالعاستىرادى. بىراق ءبىر كەزدەرى قىتايدا ورىن العان ماويستىك اسىرا سىلتەۋشىلىك كەزىندە گوميندانعا قىزمەت ەتكەنى وعان ۇلكەن ايىپ بولىپ تاعىلادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە جانە ەلدەگى باسسىزدىققا شىداماعان قاديشا 1963 جىلى جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولادى. ولاردىڭ كىندىگىنەن دالەلحان, زاكيحان, مەللاتحان جانە باتۋحان دەگەن ۇلدارى ءوسىپ, ءوندى.
قورىتىپ ايتقاندا, الەن تسينحاي توڭكەرىسىنەن كەيىن قىتاي قازاقتارى اراسىندا اسا ۇلكەن قايراتكەر دەپ تانىلىپ, حالقىنا ادال قىزمەت ەتسە, ايەلى قاديشا گوميندان ۇكىمەتىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن جاساۋعا قازاق حالقى اتىنان قاتىسقان جالعىز ءبىر وكىل جانە قازاق ايەلدەرىنەن شىققان ءبىرىنشى باسشى, ءبىرىنشى گەنەرال-مايور رەتىندە تاريحتا قالدى. ەكەۋى دە باستارىنا قانداي كۇن تۋسا دا, قيىن-قىستاۋ كەزدەردە دە قازاعىنا قولدان كەلگەن قايىرىن ايامادى. بۇگىنگى ۇرپاق ەسكە الۋعا تاتيتىن شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنان شىققان بىرەگەي تۇلعالار ەدى دەۋگە ابدەن بولادى.
تۇرسىنحان زاكەن ۇلى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
* ورتادا تۇرعان قاديشا مامىربەكقىزى.
* الەن جەڭىسحان ۇلى.