وسى سۇراقتى اينالامداعى ءبىراز ادامعا قويدىم. تاڭعالدىرعانى – كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, جوعارى ءبىلىمى بار ازاماتتاردىڭ ءوزى كەلىسىمشارتقا وندا نە جازىلعانىن وقىماي-اق قول قويا بەرەتىندىكتەرىن مويىنداپ وتىر. اراسىندا ءتىپتى وسى سالعىرتتىقتارى ءۇشىن سورلاپ قالعاندارى دا بار. ال «نەگە وقىمايسىز؟» دەگەن ساۋالىمىزعا ءبىرازى ەرىنەتىندىكتەرىن ايتىپ اقتالدى. ەندى ءبىرى «وقىعانمەن, ءبارىبىر تۇسىنبەيمىز» دەپ جالتارسا, ۇشىنشىلەرى ء«بىر كوز جۇگىرتىپ, شولىپ شىعامىز» دەپ, نەمقۇرايدىلىقتارىن جۋىپ-شايعانداي جاۋاپ بەردى. تۇيگەنىمىز – ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن كەلىسىمشارتتىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنە قويماعان.
قازىرگى ۋاقىتتا كەلىسىمشارت جاساسۋدىڭ, اتاپ ايتقاندا ەڭبەك, ساتۋ-ساتىپ الۋ, جالعا الۋ, قىزمەت كورسەتۋ, نەسيە تولەۋ شارتتارىنىڭ ءمانى وتە زور. وسى شارتتاردىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىنبەگەن تالاي جۇرت ءالى كۇنگە اقشاسىنان قاعىلىپ, جۇيكەسى جۇقارىپ, ۋاقىتىن ءولتىرىپ ءجۇر. شىنداپ كەلگەندە قوعامداعى كوپ ماسەلە حالىقتىڭ شارتتىڭ نە ەكەنىن, ونىڭ نە ءۇشىن جاسالاتىنىن, كىمگە قاجەت ەكەنىن بىلمەۋدەن, بىلسە دە تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ, تۇسىنۋگە تىرىسپايتىندىقتارىنىڭ سالدارىنان تۋىندايدى. راس, جۇرتتىڭ بارلىعى قۇقىقتىق جاعىنان ساۋاتتى ەمەس. نەسيە العان, نە ءۇيىن ساتقان ەلدىڭ ءبارى زاڭ سالاسىندا ءبىلىمدى دەپ ايتۋ قيىن. شارتتىڭ قۇندىلىعى مەن قاجەتتىگىن تۇسىنبەۋدىڭ ءبىر سالدارى دا وسىدان تۋىندايدى.
كوبىنە-كوپ قارجى ماماندارى تۇتىنۋشىلاردىڭ نەسيە الار كەزدە نەسيە كەلىسىمشارتىن سوڭىنا دەيىن وقىماستان قول قويا سالاتىندىقتارىن ءجيى ايتادى. ەڭ باستىسى, بانك ماقۇلداسا, اقشانى السام بولدى دەپ جەڭىل ويلايتىن جۇرتتىڭ ءبىرازى ءتىپتى شارتتىڭ مىندەت-تالاپتارىنا كوز جۇگىرتىپ تە قارامايدى. بانك مەنەدجەرى ۇسىنعان قاعازداردى وقىماستان, قولىن سۇيكەي سالعان كورىنىستەرگە ءوزىمىز دە تالاي كۋا بولعانبىز. كەز كەلگەن كەلىسىمشارتتىڭ باستى ماقساتى – ونداعى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدى تالاپ ەتۋ ەكەنىن كوپ ادام ەسكەرە بەرمەيدى. نەگە؟ شىنى كەرەك, كوپشىلىكتىڭ شارتتى باسىنان اياعىنا دەيىن وقىپ وتىرۋعا شىدامى جەتپەيدى. ال ەرىنبەي مۇقيات وقىپ شىققانداردىڭ ءوزى ماتىندە نە ايتىلعانىن جەتە تۇسىنە بەرمەيدى. سەبەبى ءىس قاعازدارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە كەلىسىمشارتتاردىڭ ءتىلى وتە اۋىر, تىم رەسمي. شارتتاعى قاپتاعان تەرميندى قاراپايىم حالىق ءتۇسىنۋى ءۇشىن دە سابىرلىلىق كەرەك. كەلىسىمشارتتى نەگىزىنەن زاڭگەرلەر دايىندايدى. ال بۇل قۇجاتقا قول قوياتىن حالىقتىڭ دەنى – قاراپايىم تۇتىنۋشىلار. قاراپ تۇرساڭىز, ەكەۋى – ەكى الەم.
زاڭگەر اينۇر ماحمەتوۆا كەلىسىمشارتتا ساقتاندىرۋ دەگەن ۇعىمنىڭ بار ەكەنىن كەز كەلگەن ادامنىڭ بىلە بەرمەيتىنىن ايتادى. «ماسەلەن, ساتۋ-ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتىنا قول قويار كەزدە ساقتاندىرۋ كومپانيالارى بىردەن بارلىق قۇجاتتى ساقتاندىرۋدى ۇسىنادى. بۇل كەز كەلگەن جاعدايدا ءتيىمدى ءارى قاۋىپسىز. ەگەر ساتىپ الۋ كەزىندە ءبىر نارسە دۇرىس بولماسا, اقشاڭىزدى تولىعىمەن قايتارىپ الۋىڭىزعا مۇمكىندىگىڭىز زور. سول سەبەپتى دە كەلىسىمشارتتى جاساسقان كەزدە مىندەتتى تۇردە زاڭگەر, ادۆوكاتتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ, ساقتاندىرۋ ماسەلەسىنە باستى نازار اۋدارۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەلىسىمشارتتى ساقتاندىرىڭىز!», دەيدى بىلىكتى زاڭگەر. ونىڭ ايتۋىنشا, كوپشىلىك شارتتاعى وسىنداي قاراپايىم قاعيدانى ەلەمەي, سوڭىندا سان سوعىپ قالادى.
اعىلشىن جازۋشىسى بەرد جاكليننىڭ «ىسكەرلىك الەمنىڭ ەڭ باستى ەرەجەسى – كەلىسىمشارتتا ۇساق جازۋمەن جازىلماعاندى قوسا العاندا بارلىعىن وقىپ شىعۋ» دەگەن ءسوزى بار. الايدا ءتارتىپ پەن تاربيەنى وتە جوعارى باعالايتىن اعىلشىنداردىڭ وزدەرى شارتتار تالاپتاردى السىزدەرگە ورىنداتۋ ءۇشىن جاسالادى دەگەن پىكىرلەرىن دە اشىق ايتادى. دەسەك تە شارتقا قول قويۋ – قاعازداعى جاي فورماليزم ەمەس, زاڭدىق سالدارى بار مىندەتتەمە بولىپ تابىلاتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. كەز كەلگەن قۇجات قول قويىلعان ساتتەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. سول سەبەپتى دە كەلىسىمشارتتى ءۇزىپ-جارىپ, نە «ۇستىنەن جاي شولىپ شىقتىم» دەگەن سالعىرتتىق پەن ەرىنشەكتىك ەشكىمنەن ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ تاستاي المايدى. قول قوياتىن بارلىق قۇجاتقا مۇقيات بولۋ, تولىعىمەن وقۋ, تۇسىنبەگەن تۇسىن سۇراۋ, ناقتىلاۋ, زاڭگەردەن كەڭەس الۋعا كوپ بولسا بىرەر مينۋت ارتىق ۋاقىت كەتەر. بىراق زاڭدىق نەمقۇرايدىلىق پەن ساۋاتسىزدىقتىڭ سالدارى بولاشاقتا تۋىندايتىن ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا سەپ بولارى ءسوزسىز.
قۇقىق تاجىريبەسىندە وسىنداي سالعىرتتىقتىڭ سالدارىنان ايعا, ءتىپتى جىلعا سوزىلعان سوت داۋى, وكىنىشكە قاراي از ەمەس. شارتتاعى ءبىر قاراعاندا تۇككە تۇرعىسىز بولىپ كورىنەتىن مىندەتتەمە شىنداپ كەلگەندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتۋى مۇمكىن. ال كەلىسىمشارت جاساسۋ كەزىندە ءجيى جاسالاتىن شامالى قاتە مەن اسىعىستىق اينالىپ كەلگەندە باسىڭىزعا بالە بولىپ جابىسۋى دا عاجاپ ەمەس. سوندىقتان شارت جاساۋ مەن قۇجاتقا قول قويۋعا وتە مۇقيات بولعان ءجون.
ال ءسىز شە, كەلىسىمشارتتى اياعىنا دەيىن وقيسىز با؟