عيبرات تۇتار عۇمىرلار

تۇتقاباي اشىمباەۆ – مايدان دالاسىندا

اتى الىسقا تاراعان تۇتقاباي اشىم­باەۆ تۋرالى وسى كۇنگە دەيىن از ءسوز اي­تىلعان جوق. ونىڭ كەسەك تۇلعاسىن, ۇلى ىستەرىن ايشىقتايتىن بيىك ءسوز, جىلى ەستەلىكتەر ءالى دە ايتىلارى كۇمانسىز. ونىڭ 100 جىلدىعى بيىل اقتاۋ, الماتى جانە وسكەمەن قالالارىندا اتالىپ ءوتىلدى. ءوزى تۋىپ-وسكەن شۋ شاھارىندا دا ءجۇز جىلدىقتى تۇيىندەگەن تاماشا شارا ۇيىمداستىرىلدى. سونىڭ بارىندە تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى حالىق جادىندا ساقتالعانىن كورىپ, سۇيسىندىك. ۇلى ادامداردىڭ سوڭىندا وسىنداي ۇمىتىلماس ەستەلىكتەر مەن ەڭبەكتەردىڭ قالۋى دا زاڭدىلىق شىعار.

ونىڭ ەسىمى اتالعان جەردە ەلىمىزدىڭ شىعىسى ەرىكسىز ويعا ورالادى. ويت­كەنى تۇتقاباي اشىمباەۆ قازاقستان كوم­پارتياسى شىعىس قازاقستان وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى رەتىندە بۇل ولكەدە وشپەس ءىز, ولمەس مۇرا قالدىردى. ول ءوڭىردىڭ ونەركاسىبىن ورگە سۇيرەدى. كادردىڭ دا قادىرىن جاقسى ءبىلدى. ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ءاردايىم ونى ەرەكشەلەپ تۇردى. ەل يگىلىگىنە باعىتتالعان ىستەرىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن حالىق جادىنان ۇمىتىلماۋىنىڭ سىرى دا وسىندا.

اعانىڭ ەڭبەگى ەلەنبەي قالعان جوق. 1973 جىلى جاڭادان قۇرىلعان ماڭعى­شلاق وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شى­لىعىنا تاعايىندالۋى سول ەڭبەكتىڭ ەلەنگەنى ءھام ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇك­تەلگەنى ەمەس پە؟! ول بۇل وڭىردە دە ومىر­شەڭ جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ, مۇنايلى ولكەنىڭ الەۋەتىن دۇرىس جولعا باعىتتاي ءبىلدى.

تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ اۋلەتىنە دەگەن قامقورلىعى دا ءبىر بولەك اڭگىمە. اينالاسىنا ۇنەمى شۋاق شاشىپ جۇرەتىن ول, وسكەمەنگە قىزمەت بابىمەن اۋىسقاندا وزىمەن بىرگە جيەنى – مەنى دە ەرتە كەلدى. سول كەزدەگى لەنين اتىنداعى قازاق پولي­تە­حنيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن مەن قالاداعى زاۋىتتاردىڭ بىرىندە تسەحقا جە­تەك­شىلىك ەتتىم. تۇتقاباي اعا جيەنىنىڭ شاڭىراق كوتەرىپ, باس قۇراۋىنا دا ىقپال ەتتى. زايسان اۋدانىنىڭ تۋماسى گۇلميرا ەسىمدى بويجەتكەنمەن تانىستىرىپ, تابىس­تىردى. اعانىڭ القاۋىمەن قۇرىلعان الىمبەتوۆتەر شاڭىراعى بۇگىندە ۇلگىلى, ونەگەلى وتباسىعا اينالدى. ءبىر شاڭىراقتان ەكى عىلىم دوكتورى شىقتى.

تۇتقاباي اشىمباەۆ 1940 جىلدىڭ كۇزىندە اسكەر قاتارىنا شاقىرىلدى. ول كەزدە ۇلكەن شۋ كانالىندا تەحنيك-قۇرى­لىسشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن. اسكەري مىندەتىن روستوۆتاعى دون قالاسىنىڭ باتىسىنداعى جاياۋ اسكەر پولكىندە باس­تادى. اعا ءوز ەستەلىكتەرىندە اسكەري ومىر­گە ەندى ارالاسقان جاستاردىڭ قانداي قيىن­دىقتاردان ءوتىپ, شىڭدالعانىن, كو­ما­نديرلەردىڭ قاتاڭ تالابى جىگىتتەردى شىنىقتىرا ءھام شيرىقتىرا تۇسكەنىن جاقسى باياندايدى. سوعىس باستالعانعا دەيىن تىڭعىلىقتى اسكەري دايىندىقتان وتكەن تۇتقاباي اعا اتۋ, جاقىننان ۇرىس سالۋ مانەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. كۇزەت قىزمەتىنە دە ىجداھاتتى. ونىڭ ساياسي دايىندىعى دا وزگەلەردەن دارالانىپ تۇراتىن. جاياۋ اسكەر قىزمەتىنىڭ قيىندىعى كوپ, البەتتە. بىراق مۇنداي اۋىرتپالىقتاردى سەرگەكتىگى مەن ۇتقىرلىعىنىڭ ارقاسىندا وڭاي ەڭسەرىپ شىقتى. ول قابىلەتى مەن ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا باتالونداعى زامانداستارىنىڭ الدى بولدى.

سول كەزدە جاعداي تىم شيەلەنىسىپ, نەمىس اۆياتسياسى ەلدىڭ قورعانىسىن قيراتا تۇسكەنى تاريحتان بەلگىلى. كەيىن جاۋدىڭ اۋىر ارتيللەرياسى ىسكە كىرىستى. بۇلارعا قارسى تۇرۋ ءبىزدىڭ تاراپتى ءبىرشاما تيتىق­تاتا تۇسكەنى دە جاسىرىن ەمەس. جاۋ اسكەرى روستوۆتاعى دون قالاسىن باسىپ الۋدى كوزدەدى. قاتارداعى جاۋىنگەر تۇتقاباي اشىمباەۆ اسكەري قىزمەتىن وتەپ جۇرگەن باتالون قارسى تاراپتىڭ شابۋىلدارىنا توسقاۋىل قويىپ, ءوز پوزيتسياسىنان شەگىنگەن جوق. بىراق ەكى تاراپتىڭ كۇشى تەڭ ەمەس ەدى. ءبىزدىڭ اسكەر نەمىستىڭ اۋىر ارتيللەرياسىنا زەڭبىرەك, گراناتا, اۆتومات, ۆينتوۆكا سەكىلدى جەڭىل-جەلپى قارۋمەن عانا قارسى تۇردى. سوعان قاراماستان قارسى تاراپتىڭ شابۋىلدارى ناتيجەسىز اياقتالىپ جاتتى. ءبىزدىڭ جىگىتتەردى رۋح پەن نامىس, بىرلىك پەن تۇتاستىق العا جەتەلە­گەنى داۋسىز. تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ ەستە­لىك­تەرىنەن بىلەتىنىمىز – جاياۋ اسكەردىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن شاقىرىلعان جاس جاۋىنگەرلەردەن قۇرالعان. تۇتقاباي اعا اۋەلدە ولاردىڭ شابۋىل كەزىندە قورقىنىشقا بوي الدىرىپ, كەيىننەن يەكتەگەن ۇرەيدى ۇلكەندەردىڭ كومەگىمەن جەڭىپ شىققانىن ايتىپ وتىراتىن.

روستوۆتاعى دون قالاسى جاۋدان ازات ەتىلىپ, 1941 جىلعى جەلتوقساننىڭ سوڭى مەن 1942 جىلعى قاڭتاردىڭ باسىندا كەيبىر اسكەري بولىمدەر قالاعا قايتارىلىپ, قايتا جاساقتالا باستادى. ساپىندا تۇتقاباي اعا بار باتالون دا قايتا جاساقتالۋعا جىبە­رىلدى. ۆزۆودتاردىڭ, روتالار مەن با­تالونداردىڭ جەكە قۇرامى نكۆد تاراپىنان مۇقيات تەكسەرىلدى. قاتارداعى جاۋىنگەر تۇتقابايعا ەشقانداي ەسكەرتۋ جاسالعان جوق. بىلىمدىلىگىمەن, اسكەري تارتىپكە بەرىكتىگىمەن كوزگە تۇسكەن ول باسشىلىقتىڭ سەنىمىن اقتادى. اسكەري بولىمدەردى قايتا جاساقتاۋ كەزىندە كىشى كومانديرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى انىق باي­قا­لادى. لايىقتى جاۋىنگەرلەردى كىشى كومانديرلەردى دايارلاۋ كۋرستارىنا جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. بۇل قاتارعا ت.اشىمباەۆ تا الىنادى. ونى تاش­كەنتتەگى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنە جىبەرەدى.

تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ جەكە قورىندا ونىڭ مايدانداعى جولداستارى جازعان گازەت ماقالالارى مەن حاتتار ساقتالعان. وندا تۇتقاباي اعانىڭ جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدارعا قاتىسۋداعى ەرەكشە قابىلەتى تولىق قامتىلعان. جىلى ەستەلىكتەر دە جەتەرلىك. ماسەلەن, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە 1986 جىلى روستوۆ وبلىسىنان حات كەلىپتى. اۆتور ب.فەدورەنكو بىلاي دەپ جازادى: «لەيتەنانت ت.اشىمباەۆپەن 1942 جىلى تاشكەنت تۇبىندە تانىستىق. وقۋ ورنىنداعى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى رەتىندە تۇتقاباي جاۋىنگەرلەر, سەرجانتتار مەن وفيتسەرلەر اراسىندا اۋقىمدى تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزدى. پىكىرتالاستى جاقسى كورەتىن. ساياسي تا­نى­مى­نىڭ كەڭدىگى, ويلاۋ قابىلەتىنىڭ جوعارىلىعى, دالدىكپەن سويلەۋى ءبارىمىزدى تاڭعالدىراتىن. س.تۇتقاباەۆپەن وتكەن كۇندەر قىزىقتى ەدى.

1944 جىلدىڭ مامىرىندا ءبىزدى ماي­دانعا جىبەردى. 1-ءشى بالتىق مايدانىنا كىرىسىمەن تۇتقابايدى 31-ءشى شەكا­را پول­كىنىڭ مانەۆرلىق توبى ساياسي ءبو­لىم كومان­ديرىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ ت­ا­عايىندادى.

بەشەنكوۆيچي قالاسىنىڭ اۋماعىنداعى ورماندا مانەۆرلىق توپ قيان-كەسكى ۇرىسقا ارالاستى. شەكاراشىلار كوپ شىعىنعا ۇشىرادى. پۋلەمەتتى يەلەنگەن جاۋىنگەر قازا تاپقاندا, تۇتقاباي ەرلىك جاساپ, پۋلەمەتشىنىڭ مىندەتىن ءوز موينىنا الدى. ءسويتىپ, جاۋدى قوعاداي جاپىردى. وسى ەرلىگى ءۇشىن ت.اشىمباەۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇدان دا اۋىر ۇرىستار ءوتتى. سونىڭ بارىندە جاس لەيتەنانت جاۋىنگەرلەردى جىگەرلەندىرىپ, العا باستادى. ول كەنيگسبەرگ قالاسى شىعىس پرۋسسيا بەكىنىسىندەگى ءتورت كۇندىك شابۋىلعا قاتىسىپ, سوعىستاعى مىندەتىن اياقتادى. سوعىستان كەيىن تۇتقاباي شەكارا­لىق وتريادتاردىڭ بىرىنە اعا ناسيحاتشى بولىپ تاعايىندالدى».

اتالعان ماقالاداعى باستى كەيىپكەر­لەردىڭ ءبىرى ماۋلەن عازاليەۆ تا قاندى ۇرىس­تاردىڭ ءدال ورتاسىندا بولعان. ءتىپتى, 1943 جىلدىڭ ورتاسىنداعى كۋرسك تۇبىندەگى تاعدىرشەشتى شايقاسقا دا قا­تىس­قان. بەلورۋسسيانى ازات ەتۋ كەزىندە مانەۆيچي ستانساسىندا نەمىس بومباسى سناريادتار تيەلگەن قۇرامنىڭ كۇل-تالقانىن شىعارادى. جارىلىستىڭ سالدارىنان جاۋىنگەر عازاليەۆ 15 مەتر جەرگە ۇشىپ تۇسكەن. سالدارىنان اۋىر كونتۋزيا الادى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ زاردابىن بەيبىت ومىردە كوپ تارتتى. جىل وتكەن سايىن قوس بىلەگى كوپ قالتىلدايتىندى شىعار­دى. سوعىستىڭ سالعان جاراسى وسىنداي ەدى عوي. دەگەنمەن ماۋلەن عازاليەۆ تالانتتى, ەنەرگياسى مول, جان-جاقتى باسشى, وپ­تيميست ادام رەتىندە كوپشىلىك ەسىندە ساقتالدى.

وسى ورايدا ماۋلەن عازاليەۆتىڭ بالالارى جايلى از-كەم ايتىپ وتكەن ءجون بولار. ويتكەنى بۇل اۋلەتتىڭ تاريحى تاڭداي قاقتىرماي قويمايدى. ءبىر وتباسىدان ءتورت عىلىم دوكتورى شىققان. ۇلى ارىستان عازاليەۆ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. ول بىرنەشە جىلدار بويى قاراعاندى مەملەكەتتىك تەنحيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن, قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن, شىعىس قازاقستان مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن باسقاردى. ولاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا جول اشتى. ال ماۋلەن اعانىڭ نەمەرەسى مەرۋەرت 27 جاسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, بىلتىر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى.

ماۋلەن عازاليەۆ سوعىس باستالعان ساتتەن باستاپ تۇتقاباي اعامەن بىرگە بولعان. مايدانداس دوستاردىڭ سوعىس اياقتالار ساتتە بەرلينگە ساياحاتتاپ بارعانى بار. ءسىرا, جەڭىستى بەرليندە قارسى الۋدى قالاسا كەرەك. شىنىمەن دە, تابانداتقان ءتورت جىل بويى قاندى مايداننىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, جەڭىستى بەرليندە قارسى الماۋ اقىلعا قونبايدى عوي؟! ولار گەرمانيانىڭ ورتالىق بولىگىنە جەتەدى. رەيحستاگتىڭ قابىرعاسىنا جاۋىنگەرلىك سۇڭگى-پىشاقپەن ەسىمدەرىن ويىپ جازادى. ولاردىڭ سوعىستاعى جولى دا وسىنداي قاھارماندىقپەن تامامدالعان.

ت.اشىمباەۆتىڭ شاكىرتتەرى كوپ. ولار­دىڭ قاتارىندا ت.شارمانوۆ, گ.كۇلكىباەۆ, ب.راقىشەۆ, قايىپوۆ جانە باسقالاردى اتاپ وتۋگە بولادى. ولار ۇلى ۇستازدى ۇنەمى ەرەكشە ىقىلاسپەن ەسكە الادى. تۇتقاباي اعا ناعىز حالىقتىق مۇعالىم بولا ءبىلدى. قاراعاندىلىقتاردىڭ جۇرەگىندە ول ءدال وسىلاي ساقتالعان.

تۇيمەباي اشىمباەۆ – زيالى زەردەسى

تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ تۋعان اعاسى, ەلدىڭ ءبىرشاما زيالىسىن «جالماعان» گۋلاگ-تا التى جىلىن وتكىزگەن تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى بەرتىندە وتكەن كۇندەردى ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ەسكە الاتىن. ول دا سوعىس ارداگەرى. لەنينگرادتى قورعاۋعا قاتىسقان. مايدان شەبىندە ءجۇرىپ قازاق گازەتىن شىعارعان.

ول لاگەردە بىرگە وتىرعان ادامدار تۋرالى تەك جاقسى سوزدەر ايتاتىن. تۇيمەباي اعا لاگەردە بايروننىڭ «دون-جۋانىن» اۋدارعان تاتيانا گريگورەۆنا گنەديچپەن تانىسادى. بۇل تۋىندىنىڭ كوپ بولىگى ءدال وسى گۋلاگ-تا جاتقاندا اۋدارىلعان (لاگەردە كىتاپ بولماعاندىقتان, اۋدارما ەستە ساقتالعان نۇسقاسى بويىنشا اۋدارىلعان). تۇيمەباي اعا ونىمەن ۇزاق جىلدار بويى تىعىز بايلانىستا بولعان.

كۋرستاسى, كەيىننەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان, كسرو مەملەكەتتىك بانكىنىڭ باسقارما توراعاسى بولعان ۆ.س.الحيموۆ تا تۇيمەباي اعامەن دوستىق بايلانىستا بولعانىن ماقتان تۇتاتىن.

رەسەيدىڭ بەلگىلى اقىنى ميحايل دۋدين سوعىس جىلدارى «وتاندى قورعاۋدا» مايدان گازەتىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. ول 1982 جىلى تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلىنا ولەڭدەر جيناعىن قولتاڭبا جازىپ سىيلا­عان. وندا «لەنينگراد قورشاۋىنان ەستە­لىك. ىزگى نيەتپەن م.دۋدين» دەپ جازىلعان.

جەتپىسىنشى جىلدارى «وتاندى قور­عاۋدا» گازەتىنىڭ ورىس نۇسقاسىنىڭ رەداكتورى ماكسيم گوردون تۇيمەباي ءاشىم­باي ۇلىنا حات جازعان. وندا «لەنينگراد ءىسى» بويىنشا قارلاگتا 10 جىل وتىرعانىن, رەپرەسسياعا ىلىككەنىن ايتادى. م.ي.گوردون بىرنەشە كىتاپ جازدى. سوڭعىلارىنىڭ ءبىرى «نەۆسكي 2. مايدان گازەتى رەداكتورىنىڭ جازبالارى» دەپ اتالادى. وسى كىتاپتىڭ ءبىر تاراۋى تۇيمەباي اشىمباەۆقا ارنالعان. سونداي-اق مۇندا قازاق باسىلىمىنىڭ جۋرناليستەرى ا.سىزدىقبەكوۆ, ت.اشىم­باەۆ, ب.جۇماعاليەۆتىڭ تۇسكەن سۋرەتى دە بار. اۆتور قولتاڭبا جازىپ سىيلاپتى: «مايدانداس دوسىم, جاۋىنگەر, جۋرناليست, لەنينگرادتى قورعاۋشى, وسى كىتاپتىڭ باستى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى تۇيمەباي اشىمباەۆقا شىن جۇرەكتەن ۇسىنامىن. م.گوردون. لەنينگراد, مامىر, 1978 جىل».

كەيدە تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى جوعارى وقۋ ورنىن ويداعىداي اياقتاعاندا 40-50 جىل­دارى-اق ەلدىڭ الدىڭعى قاتارلى ەكو­نو­ميستەرىنىڭ بىرىنە اينالار ەدى عوي دەپ ويلانامىن. ويتكەنى ول ءالي­حان بو­كەي­حان, سماعۇل سادۋاقاسوۆ ەڭبەك­تەرىن­دەگى ەكونوميكالىق عىلىمدى ءۇش ونجىل­دىقتان كەيىن ابىرويمەن جالعاس­تىردى. قازاقستان ەكونوميكاسىن قۇرۋدا تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور.

تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى قازاق حالقى­نىڭ تالانتتى ۇلى. ال تالانت – تاڭىردەن. بۇعان اتا-انانىڭ دا سىڭىرگەنى مول. ول وسى تالانتتى تىنىمسىز ەڭبەكپەن, ەرەكشە قابىلەتپەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى عىلىمدا عانا ەمەس, ءوزى ارا­لاسقان ىستەردىڭ بارىندە ەرەكشە كوزگە ءتۇستى.

ول كىسىنىڭ وتباسى تۋرالى دا كوپ اي­تۋ­عا بولادى. تۇيمەباي اعانىڭ جارى را­شيدا وسپانقىزى كورىكتى, سىمباتتى جان ەدى. قايىرىمدىلىعى, قوناقجايلىعى ءتىپتى بولەك-ءتىن. ۇلكەن قىزى ناتاليا تۇي­مە­بايقىزى سانكت-پەتەربۋرگتە تۇرا­دى. دوستوەۆسكي مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. سەمەيگە ءجيى كەلىپ تۇرادى. مۇنداعى دوستوەۆسكي مۋزەيىمەن تىعىز بايلانىستا. ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرى. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسىنىڭ مۇراسىن ۇزاق جىلدار بويى ۇلىقتاپ كەلەدى. ەكىنشى قىزى اليدا تۇيمەبايقىزى – ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قازاقستاننىڭ ەكونوميكا عىلىمىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن جانداردىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, از عانا عۇمىر كەشتى. دەگەنمەن, ەسىمىن تاريحتا قالدىردى. جۇ­بايى راحمان الشانوۆپەن بىرگە ءۇش بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. ولاردىڭ ۇل­كە­نى بەلگىلى ساياساتتانۋشى دانيار اشىم­باەۆ ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى ورايدا اشىمباەۆتار اۋلەتىنىڭ كۇيەۋ بالاسى راحمان الشان ۇلى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. ونىڭ باستاماسىمەن ءبىر كەزدە تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى شىعارعان «وتاندى قورعاۋدا» گازەتى كىتاپ بولىپ جارىققا شىقتى. سون­داي-اق راحمان الشانوۆ تۇتقاباي ءاشىمباي ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي «ەستەلىكتەر» كىتابىنىڭ باسىلىپ شىعۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوستى. يگى ءىستى باستان-اياق قاداعالاپ, ابىرويمەن اياقتادى.

ءبىزدىڭ عاسىردىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىنىڭ كوبى تۇيمەباي مەن تۇتقاباي ءاشىمباي­ۇلدارىنىڭ ومىرىنە كولەڭكەسىن تۇسىر­مەي قويعان جوق. بىراق ولار كەسە-كولدە­نەڭدەگەن قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ەڭسەرىپ, تاباندىلىق تانىتتى. دىتتەگەن ماقساتقا قول جەتكىزدى. باياندى بولاشاققا ۇمتىلدى.

تۇيمەباي مەن تۇتقاباي لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەندە ۇلكەن اعاسى ءومىرباي ەلدەن سالەم-ساۋقات جولداپ تۇرادى ەكەن. ولار بۇل كىسىنىڭ قامقورلىعىنا ءومىر بويى ريزا بولىپ ءوتتى. ەگەر سول كەزدە ءومىر­باي اعا بولماعاندا, ولاردىڭ لە­نينگرادتا كۇن كورۋىنىڭ ءوزى ەكىتالاي ەدى. بۇل تۋرالى تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى تالاي ايتقان بولاتىن.

لەنينگرادتى قورعاۋ وپەراتسياسىنا قاتىسقان قاتارداعى جاۋىنگەر زايروللا نىعماتۋللين سول كەزدەگى اۋىر كۇندەر تۋ­را­لى «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ 1943 جىلعى 3 قىركۇيەگىندەگى نومىرىنە ماقالا جازعان.

لەنينگرادتى قورعاۋعا قاتىسقانداردىڭ قاتارىندا زيادا مولداحمەتوۆ تە بار. ول اۋىر جاراقات الىپ, تۋعان جەرى سولتۇس­تىك قازاقستانعا جارالى كۇيدە ورالعان. كەيىن بەيبىت ومىرگە ارالاسىپ, بەس با­لا تاربيەلەپ ءوسىردى. ولاردىڭ ەكەۋى اۋلەت­تىڭ اتىن الىسقا تاراتتى. اكادەميك ەرەن­عايىپ شايحۋتدينوۆ ماسكەۋدەگى جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاپ, كانديداتتىق جانە دوك­­تور­لىق ديسسەرتاتسيالارىن قور­عا­دى. 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى لەنين اتىن­­داعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋ­تىن باسقاردى (قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىن­داعى قازۇتۋ). ەكىنشى ۇلى زەينوللا مول­داحمەتوۆ اكادەميك اتانىپ, الدىمەن شىم­كەنت تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە, كەيىن ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جەتەكشىلىك ەتتى.

900 كۇنگە جالعاسقان لەنينگراد قور­شاۋىن­دا تۇيمەباي اشىمباەۆ جولداستا­رىمەن بىرگە جاۋ قورشاۋىنداعى قالادا قالادى. ولار مايدان دالاسىنا وزدەرى قا­تىناعان. مايدان جەلىسىنە دەيىن ترام­ۆايعا وتىرىپ بارادى ەكەن. قازاق جاۋىن­گەرلەرىنىڭ ەرلىگى تۋرالى ماتەريالدار جازدى. ولاردىڭ كوبى ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن. سوندىقتان قازاق تىلىندە مۇنداي گازەت شىعارۋدىڭ ماڭىزى زور بولدى. بۇل يدەولوگيالىق, اسكەري ءھام ساياسي تۇرعى­دان ماڭىزدى ەدى. مامانداردىڭ 26 ماي­دان گازەتىنىڭ ىشىنەن قازاق تىلىندە شىققان «وتاندى قورعاۋدا» باسىلىمىن ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنا قويۋى دا تەگىن ەمەس.

تۇيمەباي اشىمباەۆتى جانە گازەتتىڭ وزگە دە قىزمەتكەرلەرىنە ۇلتشىل دەپ كىنا تاقتى. تاعىلعان كىنا «ولار قازاق تىلىندە كوپ جازعان». الايدا تاعىلعان ايىپپەن كەلىسۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى گازەت ءاۋ باس­تا مايدانداعى قازاقتار تۋرالى جازۋ ءۇشىن اشىلعان بولاتىن. بۇل گازەتكە وزگە ۇلت وكىلدەرى تۋرالى دا ءبىرشاما ماقالا جازىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون.

تۇيمەباي اشىمباەۆتى اسكەري تريبۋنال 58-ءشى باپپەن «حالىق جاۋى» رەتىندە 6 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىردى. رەدكوللەگيا تولىقتاي تاراتىلىپ, گازەتتىڭ جۇمىسى ءبىرجولا توقتادى. اتالعان قىلمىستىق ءىس ءالى كۇنگە دەيىن كگب-نىڭ ارحيۆىندە «قۇپيا» دەگەن بەلگى­مەن ساقتاۋلى. بۇلاردىڭ ۇستىنەن ارىم-شاعىمدى كىمنىڭ جازعانى ءالى قۇپيا.

تۇيمەباي اشىمباەۆتىڭ قىزى ناتاليا اناسى – تۇيمەباي اعانىڭ العاشقى جارى الەكساندرا گولۋبەۆا ايتقان مىنا ءبىر ەستەلىكپەن ءبولىسىپ ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءۇيدى تىنتۋگە كەلگەندە, الەكساندرا گولۋبەۆا ديۆاندا وتىرعان كۇيى ورنىنان تۇرماپتى. ال گازەتتىڭ تىگىندىسى الگى ديۆاندا جاسىرىلعان. تىنتۋگە كەلگەندەر گازەت تىگىندىسىن تابا الماي كەتكەن. ال گازەتتىڭ قالعان دانالارى سول ساتتە-اق جويىلعان.

مەن گازەت شىعارىلىمىنىڭ بارلىعىن مۇقيات قاراپ شىقتىم. مىڭداعان ادام­نىڭ اتى كەزدەستى. بۇل دەگەن وسىنشاما تاع­­دىر دەگەن ءسوز! بالكىم, وسىناۋ قۇندى قۇ­­جات­تار ارقىلى سوعىس كەزىندە قازا تاپ­قان جاقىندارىن تاۋىپ الۋعا بولاتىن شى­عار...

سونداي-اق گازەت تىگىندىلەرىنەن سول كەز­دە قازاق تىلىندەگى اسكەري تەرمينولو­گيا­نىڭ, ۇلتتىق وفيتسەرلىكتىڭ قالاي قالىپ­تاس­قا­نىن كورۋگە بولادى. ەل تاريحىنىڭ ەرلىك­كە تولى پاراقتارى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

جاۋىنگەر قازاقتار لەنينگرادتى جاۋ­دان ازات ەتۋدە جاپپاي ەرلىك كورسەتكەنى تاريحتان ءمالىم. بۇل تۋرالى «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ بەتتەرىنە تالاي جازىلدى. قيلى-قيلى كەزەڭدەردەن بۇگىنگە جەتكەن گازەتتىڭ تىگىندىسى بولەك كىتاپ بولىپ جارىققا شىققانىن جوعارىدا ايتتىق. ونىڭ اۆتورلارى – تۇران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور ر.الشانوۆ جانە ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى, پروفەسسور ءۇ.الىمبەتوۆ.

تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ 100 جىلدىعى­نا وراي س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەرگە ارنالعان اكت زالى اشىلدى. قازاقستاندىق ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇيمەباي اشىمباەۆتىڭ ەسىمى تارازداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە جانە ورتا مەكتەپكە بەرىلگەن. تۇيمەباي ءاشىمباي ۇلى اقش, كانادا, ءۇندىستان, جاپونيا مەملە­كەتتەرىنە بارعان قازاقستان دەلەگاتسياسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن. ونىڭ جۇمىسىن لەونيد كانتوروۆيچ, تيگران حاچاتۋروۆ, لەونيد ابالكين, پاۆەل بۋنيچ سەكىلدى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى جوعا­رى باعالاعان. الماتىداعى عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ ورتالىق عيماراتىندا ت.اشىم­باەۆقا مەموريالدى تاقتا ورناتىلعان.

وسى ورايدا س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, جاس ارىپتەسىمىز مۇحتار تولەگەنگە ايتار العىسىمىز شەكسىز. ول تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالاردى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىم­داستىردى جانە ت.اشىمباەۆ تۋرالى «ەستە­لىكتەر» كىتابىنىڭ شىعۋىنا ۇلەس قوستى. بۇدان بولەك مۇحتار ادىلبەك ۇلى «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ 500 داناسىن شىعارعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون.

اعايىندى تۇتقاباي مەن تۇيمەباي اشىمباەۆتاردىڭ عيبراتقا تولى عۇمىرى كوپشىلىككە ۇلگى-ونەگە.

ۇسەن الىمبەتوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

وسكەمەن