ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
«جاڭىلىس» وق نە بولعانى-اي, بۇعان نە بولعانى! اقتى قارا دەگەن ادامنىڭ بار ما جەرى وڭعانى؟ ءجون ەدى عوي, بار بولعىر, ونان داعى ساعىز تولى اۋزىنا يە بولعانى. قۇداي اتسىن, سورماڭداي بۇل كورشىنى, ءبىر ايتقانىن قايتالاپ ءجۇز نەشەمە, مىنا ءبىزدى ءار جەردە ماقتاعان بوپ, بىلجىراتىپ ارت جاعىن ءجۇر دەسەدى… سوڭعى كەزدە ءال بەرمەي ءۇي-ىشىنە, كەتىپتى كوپ جاڭىلىپ يگى ىسىنەن. “حابار” بەرىپ ءجۇر دەيدى ءبىز جايىندا “امەريكا داۋىسى”, “بيبيسيدەن”. ۇرىنۋىن ۇدەتتى كەلە-كەلە, نەشە ءتۇرىن شىعاردى كەلەكەنىڭ. ءبىزدى اتۋىن اتادى-اۋ تارسىلداتىپ, وعى وزىنە تيەدى نەگە ەكەنىن... ۇمبەتباي ۋايدا ۇلى. الماتى. ۇيالامىن– ءاي, شالقاسىنان جاتقان بالا,
بەرى قارا...
ايناعا بار دا,
شاشىڭدى تارا...
– وي, ايناعا قاراۋعا ۇيالامىن...
– ۇيالعانى قالاي؟
كوپ ءسوزدى قوي, داۆاي,
قولىڭا سۋمكانى ال دا,
ماگازينگە قاراي شاگاي...
– وي, ۇيالامىن...
– بالام-اۋ, مۇنىڭ قالاي؟
تاماق ىشكەندە ۇيالمايسىڭ,
اراق ىشكەندە قىزارمايسىڭ.
مىنا تۇرىڭمەن,
الىسقا ۇزامايسىڭ...
تۇرمىس بولسا اقىلى,
وقۋ تاعى اقىلى,
وسىنىڭ ءبارىن بىلەسىڭ,
جۇمىسسىز قالاي جۇرەسىڭ؟
قوي, قولىڭا كۇرەك ال,
وتىرما, قۇرىلىسقا بار...
– ۇيالامىن...
– كۇزەتشى بول,
– ۇيالامىن...
– قىزمەتشى بول,
– ۇيالامىن...
– ءانشى بول,
– ۇيالامىن...
– بولماسا, بازارعا بار,
– وي, قويشى, ۇيالامىن...
– ولاي بولسا, كافەگە بار,
– ا, كافەگە بارامىن,
– ۇيالمايسىڭ با؟
– نەگە ۇيالامىن؟
كافەدە دەمالامىن...
– ويپىرىم-اي, بويىندا ۇياتى كوپ,
بولاشاعى بار ما, بۇل بالانىڭ؟
بيلىك پەن بەدەل
ايلى كۇننىڭ امانىندا,
توقشىلىقتىڭ زامانىندا,
بيلىك پەن بەدەل:
– «ەلىم», «ونەرىم» دەپ الىستى,
ايتىسىپ كوپكە بارىستى.
ەرەگىستى, قىرعي-قاباق توبەلەستى.
ءبىرىن-ءبىرى جەڭە الماي,
ەكەۋى ۇزاق بەلدەستى,
ءتىپتى, قاتتى-قاتتى تىلدەستى.
اقىرى بولمادى,
بيلىك بەدەلدى بىلاي دەپ الدادى:
– ەي, بەدەل, سەزگە كەلەيىك جەدەل,
دۇنيە كەڭ, ساعان دا, ماعان دا جەتەدى.
ساعان ءبىر ءۇي سىيلاساق نە ەتەدى؟
...بەدەل ءارى ويلادى, بەرى ويلادى,
باسپانا قۇرعىر, قىزىقتىرىپ قويمادى.
– سۋ, جاڭا پاتەر...
ءىم..., ونىڭ دۇرىس,
پاتەرمەن بىرگە «اتاق» اپەر,
سوندا عانا, بولمايدى ۇرىس...
«اتاق» بولادى, تەك «شاتاق» بولماسىن دەپ,
بيلىك قاتتى جالىندى,
سيپاپ قويىپ ءداۋ قارىندى,
ويتكەنى, بەدەل وتە دارىندى.
سونىمەن, جانجال تىنىشتالدى,
بيلىكتىڭ ماقساتى ورىندالدى.
ال بەدەلدىڭ ابىرويى ازايىپ,
كوشەگە, مىنبەگە شىعۋدان قالدى.
مىنە, وسىنداي بيلىك پەن
بەدەلدەر,
اقتوبەدە تولىپ ءجۇر,
ازىرگە قايدام,
ۋاقىتشا, جولدارى بولىپ ءجۇر...
نۇرلىبەك جۇباتقان.
اقتوبە.
مۇنداي دا بولادى
اۋىلدا ءبىر سۋرەتشى شال ءومىر ءسۇرىپتى. ءبىر كۇنى قالاداعى ستۋدەنت نەمەرەسىنەن: «اتا, ماعان 100 دوللار سالىپ جىبەرىڭىزشى» دەگەن حات كەلىپتى. شال نەمەرەسىنەن ايانىپ قالسىن با, مايلى بوياۋمەن كەنەپكە ادەمىلەپ تۇرىپ كوك قاعازدىڭ سۋرەتىن سالىپ, قالاعا قاتىناعان بىرەۋلەردەن بەرىپ جىبەرەدى... *** قازاق رەجيسسەرلەرى وزدەرى ءتۇسىرگەن كينوفيلمدەردىڭ تاسپاسىن زاڭسىز جولمەن تاراتۋشىلارعا «وتاندىق ءونىمدى ناسيحاتتاۋعا قوسقان قوماقتى ۇلەسى ءۇشىن» العىس جاريالادى. *** جازىلماعان زاڭدىلىق: «حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى شەنەۋنىكتەر ەڭ الدىمەن وزىنەن باستاۋمەن شەكتەلەدى». *** جاس قالامگەر احمەتوۆ كىتاپ جازادى دا, 10 مىڭ دانامەن باسىپ شىعارادى. بىراق ەشكىم ساتىپ المايدى. سوسىن گازەتكە: «ادەمى, سىمباتتى جاس ميلليونەر ك. احمەتوۆتىڭ كىتابىنداعى كەيىپكەرگە ۇقسايتىن قىزبەن تانىسقىسى كەلەدى» دەگەن حابارلاندىرۋ بەرەدى. ەرتەڭىندە كىتاپتىڭ ءبىرى قالماي ساتىلىپ كەتكەن ەكەن.
ۇيلەستىرۋشى اقىن
«ءبىز جەڭەمىز!» اتتى وبلىستىق گازەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنە ءتىلشى بولىپ جۇمىسقا كىرگەننەن كەيىن, ءۇش جىلدىڭ ىشىندە-اق «جاتىر» دەگەن ءسوزدى كۇنىنە ءجۇز رەت جازاتىن قاسقانىڭ ءوزى بولىپ شىعا كەلدىم. «جاتىر» دەگەن – ءاربىر سويلەمنىڭ اياعىندا كەلەتىن جاتتاندى ءسوز. ول ءسوزدى جازۋدى ۇمىتىپ كەتسەڭ, باس رەداكتوردىڭ ءوزى سويلەمنىڭ اياعىنا تىركەپ جىبەرەدى. سەن ەسكەرتۋ الاسىڭ.
اتام زامانعى جازۋ ماشينكاسىمەن «شوشقا باسىن كوبەيتىپ جاتىر» دەگەن تاقىرىپتا ماقالانى باستاي بەرگەنىم سول ەدى, بولمەمنىڭ ەسىگى شىقىر ەتىپ اشىلدى دا, قورباڭداعان بىرەۋ ەنتەلەپ كىرىپ كەلدى.
– مەن ۇيلەستىرۋشى اقىنمىن, – دەدى بەيتانىس جىگىت دوبالداي قولىن ۇسىنىپ. – شىن اتىم – قۇراۋبەك سۇراۋبەكوۆ. سەن اۋىلدار تۋرالى بۇرقىراتىپ جازىپ جاتىرسىڭ. «قاراتوبە» دەگەن ولەڭدى دە قاتىردىڭ. مەن دە ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىم جايلى «داراباتىر» دەگەن ولەڭ جازىپ جاتىرمىن. سونى سەن قاراپ بەرسەڭ ەكەن...
– «اقىن» دەگەن ءسوزدى مىڭ-ميلليون رەت ەستىگەنىممەن, «ۇيلەستىرۋشى اقىن» دەگەن ءسوزدى ەستىسەم بۇيىرماسىن. «ۇيلەستىرۋشى اقىن» دەگەن ءسوزدى ءبىرىنشى رەت ەستىپپىن, – دەدىم تاڭدانىسىمدى ءبىلدىرىپ.
– بۇل بىلاي... – دەپ ول شالبارىنىڭ قالتاسىنان ۋماجدالعان ءبىر قاعازدى شىعاردى. – مىنە! باسىنا «داراباتىر» دەپ جازىپ قويدىم با؟ جازىپ قويدىم. ودان ارتىق نە كەرەك؟ سوسىن ءبىزدىڭ داراباتىرداعى جەر اتتارىن, ادامداردىڭ اتتارىن ءتىزىپ شىقتىم. ەندى قالعانىن سەن نە قىلاسىڭ... ىستەيسىڭ... بۇل مەنىڭ تۋعان اۋىلىم جايلى كەرەمەت ءبىر ولەڭ بولادى. سوسىن وعان ءان جازام!
مىنە, قىزىق! «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەرسىڭ». ءبىر شۋماق ولەڭى جوق سوزدەر قالاي ولەڭ بولادى؟
ول مەنىڭ قۇلاعىما اۋزىن تاقاپ:
– سەن الدىمەن مىنا قاعازداعى سوزدەرگە قارا. سوسىن سۇرايتىنىڭدى سۇراي بەر. كەز كەلگەن سۇراعىڭا جاۋاپ بەرەمىن. ولەڭ-جىرىم بەس اۋىزدان كەم بولماۋى كەرەك. ءبىر اۋىز ولەڭ ءۇشىن بەس مىڭ تەڭگە تولەيمىن. بەس اۋىزعا ءوزىڭ ەسەپتەي بەر, – دەدى.
قۇراۋبەك سۇراۋبەكوۆ مول اقشانى ايتقاسىن كوڭىلىم اۆتوماتتى تۇردە كوتەرىلىپ كەتتى. ميىم دا سارت-سۇرت ىستەي جونەلدى. مانادان بەرى تۇسىنبەي وتىرعان جايلاردى بىردەن ءتۇسىندىم. ياعني مەن «داراباتىر» دەگەن ولەڭ جازۋىم كەرەك, وعان مىناۋ اۆتور بولىپ شىعا كەلەدى. مەيلى... ءبىر شۋماق ولەڭ ءۇشىن بەس مىڭ تەڭگە تولەيدى ەكەن. بەس اۋىز ولەڭ ءۇشىن جيىرما بەس مىڭ تەڭگە بەرەدى! بارىنەن بۇرىن سونى ايت! بۇل مەنىڭ ءبىر ايدا ارەڭ تاباتىن جالاقىمنىڭ كولەمى.
قىرىق قىرتىس بولعان قاعازدى جازىپ, ءار ءسوزىن ەجىكتەپ وقي باستادىم. قويدىڭ قۇمالاعىنداي ارىپتەرمەن جازىلعان سوزدەردىڭ اراسىنان ولەڭ قۇرايتىنداي ەشتەڭە كوزگە تۇسپەدى. ابدەن امالىم تاۋسىلعان سوڭ الدىما تازا پاراقتاردى جايالىقتاي قىلىپ جايىپ قويدىم دا, ولەرمەن «اقىننىڭ» اۋزىنان تۋعان جەرى تۋرالى ءارتۇرلى دەرەكتەردى سۋىرىپ الا باستادىم. «داراباتىر» دەگەن سوزگە «بارا جاتىر» دەگەن سوزدەر ادەمى ۇيقاسا كەتەدى ەكەن» دەپ ىشتەي ويلاپ قويامىن. «جاتىرى» – ءبىزدىڭ ۇيرەنشىكتى ءسوز.
ەكەۋارا اڭگىمە بارىسىندا ول ماعان ءوزىنىڭ اسىپ-تاسقان باي ەكەندىگىن ايتىپ جەتكىزدى. ەندى تۋعان اۋىلىنا ولەڭ ارناپ, ەلگە اتىن شىعارماقشى...
كەشكە تامان ۇيگە كەلىپ, شايىمدى شالا-پۇلا ءىشتىم دە, مەنى شالا بايىتاتىن ولەڭدى جازۋعا كىرىسىپ كەتتىم. قالامىم تەز سىرعي جونەلدى.
الەمدە جەر جانناتى داراباتىر,
جىل سايىن گۇلدەپ, جايناپ بارا جاتىر.
ءجۇز قويدان ءجۇز قوزى العان شوپاندارى,
ءجۇز ەلۋ قوزى دا الادى قارا دا تۇر...
تاپ وسىنداي سارىنمەن بەس شۋماق ولەڭ جازىپ شىقتىم. ەكىنشى شۋماقتى ولەڭنىڭ قايىرماسى ەتىپ بەلگىلەدىم. ەرتەڭگى كۇنى ۋادەلى ۋاقىتتا «ۇيلەستىرۋشى اقىن» بولمەمە القىنا جەتىپ كەلدى. ەكەۋمىز ولەڭ جولدارىن ءبىراز تالقىلادىق. – ولەڭدى جاقسى جازىپسىڭ, – دەدى ول قولىمدى الىپ. – ءالى دە كۇشەيتۋ كەرەك! بۇگىندە «ءجۇز قويدان ءجۇز قوزى الدى» دەگەن سوزبەن جۇرتتى تاڭعالدىرۋعا بولا ما؟ «ءجۇز قويدان ءجۇز ەلۋ قوزى الدى» دەگەنىڭ دۇرىس... ول ول ما, «ءجۇز قويدان ەكى ءجۇز قوزى دا الا الادى» دەپ جازۋ كەرەك!
مەن تابان استىندا العاشقى شۋماقتىڭ سوڭعى ەكى جولىن:
ءجۇز قويدان ءجۇز ەلۋدەن قوزى الدى...
ەكى ءجۇز قوزى دا الادى قارا دا تۇر, – دەپ تۇزەتىپ ۇلگەردىم. وسىدان كەيىن «قيىننان قيىستىراتىن اقىنمەن» ساۋدامىز قىزدى, سەگىز شۋماق ولەڭ ءۇشىن اقشا تولەۋى كەرەك. دالەلىم دە كۇشتى: ولەڭ بەس شۋماق. قايىرماسى بار. سول قايىرما ءۇشىنشى, ءتورتىنشى, بەسىنشى شۋماقتاردان سوڭ دا قايتالانادى. سوندا بارلىعى سەگىز شۋماق بولىپ شىقپاي ما؟ سەگىز شۋماقتى بەس مىڭ تەڭگەگە كوبەيتسەڭ, تۇپ-تۋرا قىرىق مىڭ تەڭگە بولىپ شىعا كەلەدى.
ساۋدام ءساتتى اياقتالدى. «داراباتىر» جىرىن «جازعان» ول دا ريزا بولدى, قالتاما قىرىق مىڭ تەڭگەنى باسقان مەن دە ءبىر قۋانىپ قالدىم.
سودان بەرى ەكى ايداي ۋاقىت ءوتتى. دەمالىس كۇنى ۇيدەگى تەلەۆيزوردان وبلىس ونەرپازدارىنىڭ كونتسەرتىن كورىپ وتىردىم. ءبىر كەزدە كونتسەرتتى جۇرگىزۋشى جىگىت: «ۇيلەستىرۋشى اقىن-كومپوزيتور قۇراۋبەك سۇراۋبەكوۆتىڭ ءانى «داراباتىر» دەپ حابارلادى. ىلە-شالا ءانشى ايەل جاڭا ءاندى سىبىزعىنىڭ ۇنىندەي سىزىلتتى-اي كەلىپ.
قۇراۋبەك سۇراۋبەكوۆ قارادۇرسىن ولەڭدى ماعان جازدىرتىپ الىپ, ءانىن جالدامالى ءبىر سازگەرگە شىعارتىپتى. سودان كەيىن ءوزى ولەڭگە دە, انگە دە اۆتور بولىپ شىعا كەلگەن. ءسويتىپ, ول ءبارىن ۇيلەستىرگەن ەكەن. مىنە, پىسىق!
جۇماعالي ارعىنباەۆ.
قوستاناي.
اۋىلدىڭ ايتقىشتارى
ساقتىق
ءبىر جىلى كوكتەم قۇرعاق باستالىپ, جەرگە تامشى تامباي قويادى. قۇدانىڭ قۇدىرەتى دە, اۋىل ادامدارى ءار ۇيدەن ون سومنان جيناپ, تاساتتىق جاساسىمەن نوسەرلەتكەن جاۋىن, ەكى-ءۇش كۇن توپەپ بەرەدى. تىپتەن سۋدان ءبىراز زاپا شەككەندەر دە كەزىگەدى. سوندا ءبايدىلدا:
– ياپىرماي, ون سومدى تۇگەل بەرمەي, ساقتىق جاساپ بەس سوم بەرگەنىم قانداي جاقسى بولعان, ايتپەسە, اۋىل تۇگەل سۋدىڭ استىندا قالادى ەكەن... – دەيدى ماڭىزدى كەيىپ تانىتىپ.
بۋى بۇرقىراعانى بولماسا...
شەرمان دەگەن كىسى قايتىس بولىپ جەتىسىن بەرىپ جاتقاندا سۇلتاناحمەت قوجا باتا وقىپ, كەتەرىندە قابىلدى وڭاشا شاقىرىپ الىپ: «شىراعىم, اكەڭە قۇران شىعارتامىن دەسەڭ دايىنى بار ەدى, الىپ قالاسىڭ با...» دەيدى. بۇرىن وندايدى ەستىپ كورمەگەن قابىل ۇيدە وتىرعان ءسادىربايدان اقىل سۇرايدى. سوندا ول:
– سۇرلەنگەن قۇراننىڭ كەرەگى جوق, بۋى بۇرقىراپ تۇرعانى بولماسا, – دەپتى.
اتتار دا ءسال دەمالسىن
رەسپۋبليكالىق كوكپارعا بارىپ قايتقان مۇراتقا قۇرداستارى امانداسا كەلسە كەرەك. بۇرىن كورمەگەن قىزىقتى كورىپ, كەرەمەت اسەرگە بولەنگەن ول جارىستا كورگەندەرىن جىر عىپ ايتىپ, جۋىق ماڭدا توقتاي قويمايدى. «جامبىلدىڭ اتتارى بىلاي, شىمكەنتتىكى ولاي شاپتى», دەپ اۋىلداستارىنا ءسوز بەرە قويمايدى. سول قارقىنمەن كوكپاردىڭ قىزىعىن ساسكەدەن تۇسكە دەيىن باياندايدى عوي. ەندى توقتاي ما دەسە, تاعى سول اڭگىمەسىن جالعاستىراتىن سىڭاي تانىتادى. سوندا قۇرداسى سايلاۋ:
– ماكە, ءجۇر ازداپ سىرا ءىشىپ كەلەيىك... اتتار دا شامالى دەم السىن, مىنا تۇرىڭمەن زورىقتىراسىڭ, – دەپ سىپايى كىدىرتىپتى.
شاپان الامىن دەپ ولۋگە اينالدىم
تولەپ كوكە بوقتامپازدىڭ ءبىرى ەدى. ەكى اۋىز ءسوزىنىڭ بىرىندە تۇزدىقتاپ وتىرماسا, كوڭىلى كونشي قويمايدى. سول كىسىگە اۋىلداسىنىڭ ءبىرى جۇسىپبەك شاپان - كويلەك بەرىپ:
– توكە, اقساقال بولدىڭىز, وسى بوقتاعانىڭىزدى قويىڭىزشى, – دەپ ءوتىنىش ايتادى.
ارادا ەكى-ءۇش كۇن وتىسىمەن تاڭ ازانمەن جۇسىپبەكتىڭ ۇيىنە كەلگەن تولەپ:
– ءما, مىنالارىڭدى قايتارىپ ال, – دەپ العان دۇنيەلەرىن لاقتىرىپ تاستاپ, – ءۇھ, اكەڭنىڭ اۋزىن ۇرايىن... ءىشىمنەن لەپ شىقپاي ولەتىن بولدىم عوي... – دەگەن كورىنەدى جارىقتىق.
نۇرماحان ەلتاي.
قىزىلوردا وبلىسى.
بالا ءتىلى – بال
– ماشينانى سوعىپ العاندا اكەڭ ۇرىستى ما؟ – ءيا. – نە دەدى؟ – بوعاۋىزداردى ايتپاعاندا, ەشتەڭە دەگەن جوق.
* * * ۇلكەن دۇكەننiڭ iشiندە اداسىپ كەتكەن ءتورت جاسار بالا جىلاپ تۇر. – دۇكەنگە سەن كiممەن بiرگە كەلiپ ەدiڭ؟ – دەيدi دۇكەن قىزمەتكەرi. – ماماممەن. – ماماڭمەن كەلسەڭ, كويلەگىنىڭ ەتەگiنەن تاس قىلىپ ۇستاپ المادىڭ با؟ – ۇستاۋعا تىرىستىم, بiراق قولىم جەتپەي قويدى.
* * * – ماما, بۇگىن بىزگە دارىگەرلەر تۇماۋعا قارسى ءدارى ەكتى عوي. – جارايسىڭ, سەن جىلاماعان شىعارسىڭ؟ – جوق, مەن ءتىپتى ولارعا ۇستاتقان دا جوقپىن.
* * * داستارقان باسىندا تاماقتانىپ وتىرىپ, شەشەسi: – بالام, دۇيسەنبiدەن باستاپ جاڭا ءومiر باستايمىز. مەن سەمiزدiكتەن قۇتىلىپ, ارىقتايمىن, اكەڭ تەمەكi تاستايدى. ال سەن نە iستەيسiڭ؟ – دەپ سۇرايدى. – مەن وندا مەكتەپتi تاستايمىن...
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر