اعايىننىڭ تاتۋلىعى – ۇلتتىڭ ولجاسى

ادال اعايىنگەرشىلىك قا­رىم-قاتى­ناستاردى ومىردە كۇن­دە كورىپ ءجۇرمىز. بىراق سوعان ءتيىستى ءمان بەرمەيتىن جانە ونىڭ ءتالىمدى جاقتارىن كە­يىن­گى ۇرپاققا ونەگە ەتپەيتىن سياق­تىمىز. ءار اۋلەتتىڭ ارعى-بەر­گى بۋىنىندا تەك وزىنە ءتان باۋىر­مالدىق, جاناشىرلىق, قام­قورلىق, تىلەۋقورلىق, تاتۋلىق سياقتى ىزگى قاسيەتتەر بار دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. العاشقى ۇستاز ىبىراي ءال­تىن­ساريننىڭ: «بالاعا بەرى­لەتىن ءبىرىنشى تاربيە اتا-اناسىن, تۋعان-تۋىسىن, جولداسىن سىيلاۋعا ۇيرەتۋدەن باستالادى» دەۋى دە سودان بولسا كەرەك.

قازىر مەنىڭ جاسىم جەتپىس بىردەن استى. بايقاپ وتىرسام, وسى ومىرىمدە ءبىزدىڭ اۋلەت­تە دە اعايىن-تۋىس اراسىن­دا ىنتىماق, بىرلىك, ءبىر-ءبىرىن قول­داۋ بارشىلىق ەكەن. مەن تۋ­عان­دا اكەم سەلولىق كەڭەس­تىڭ حاتشىسى بولعان. اكەم­نىڭ اتى-ءجونى قينايات شاي­ماردانوۆ تا, شەشەم – ماس­كەن وسپانوۆا. بىراق مەنىڭ تۋ تۋ­رالى كۋالىگىمدى اكەم ءوز قو­لى­مەن سەرىك ساتىبالدين دەپ وزگە تەكپەن تولتىرىپتى. وعان سە­بەپ: سول كەزدە اۋداندىق پار­تيا كوميتەتىندە حاتشى بول­عان اكەمنىڭ نەمەرە اپاسى ءمۇنيرا ساتىبالدينانىڭ ەكى قىزى بار ەكەن دە, ۇل بالا­سى بولماپتى. ول ءوزىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن تۋىسقان باۋىرلارىنا «ەندىگى سەندەردەن تۋعان ۇل بالا مەنىكى بولادى» دەگەن ەكەن. سوندىقتان اكەم مەنى سول اپاسىنىڭ اتىنا جازىپ, كەيىن بەرمەكشى بولىپتى. شەشەم كوزى تىرىسىندە, بەر­تىندە بۇل جونىندە ماعان بى­لاي دەپ ەدى: «قينايات سەنى ءمۇ­نيرا تاتەمىزدىڭ اتىنا جازىپ­تى. بىراق ول تۋرالى ماعان ەش­تەڭە ايتپادى دا, مەن دە سۇرا­ما­دىم. ارادا بىرنەشە اي وت­كەن­نەن كەيىن عانا ايتتى. ەن­دى نە دەيىن, ەشتەڭە دەگەن جوق­پىن. كەلىستىم. اپامىز بالا شيراپ, تازارعاسىن الاتىن بولىپ ءجۇردى, بىراق كەيىن با­لا­نى الۋعا شىن نيەت بىلدىر­مە­دى دە, سەن وزىمىزدە قالدىڭ». ءسوي­تىپ شەشەم تۋعان بالاسى – مەنى تۋىستارىنا بەرۋگە ەش­قان­داي قارسىلىق بىلدىر­مە­گەن ەكەن. بۇل دا شىنايى اعايىن­گەر­شى­لىكتىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك.

مەنىڭ اكەمنىڭ شايماردان دەگەن اعاسى بولدى. مەن بالا كەزىمدە اكەمنىڭ تەگى شايمار­دانوۆ, ال اعاسىنىڭ اتى نەگە شايماردان دەپ كەيدە ويلاۋ­شى ەدىم دە, وعان, نەگە ەكەنى بەل­­گىسىز, ءمان بەرمەيتىنمىن. ونىڭ سىرىن كەيىن, ەرجەتكەندە ءبىر-اق ءبىلدىم. سويتسەم, مەنىڭ اتام­نىڭ, ياعني اكەمنىڭ اكەسىنىڭ ايەلى قايتىس بولعاننان كەيىن, شايماردان ەكىنشى ايەلىمەن ەرىپ كەلگەن بالا ەكەن. ولاردىڭ ءبىر اكە, ءبىر شەشەدەن تۋعانداي تاتۋ بولعاندىعى سونداي – ءبىز ولار­دىڭ وگەي ەكەنىن بىلمەي وس­تىك. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ بالال­ارى­نىڭ ءبارى شاي­مار­دان­دى اتا دەي­تىن. ويتكەنى اجەمىز بىزگە «اكە­لەرىڭنەن ۇلكەن بولسا, سەندەرگە اتا بولادى, ال اكەلەرىڭنەن كىشى بولسا, اعاتاي بولادى» دەپ تاربيەلەدى. شايماردان اتامىز تۇرعان قىزىلقوعام اۋىلى ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن ودان ارعى بابالارىمىز تۋىپ-وسكەن جەر ەكەن. وسى اۋىلدا پاۆلودار ۋەزىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جاڭاشا مەكتەپتىڭ اشىلۋىنا ءمۇنيرا اپامىزدىڭ اكەسى, ترويتسك قالاسىنداعى مەدرەسەنى بىتىرگەن, جاۋاپتى قىزمەتتەر ىستەگەن سادۋاقاس ساتىبالدين ۇيىتقى بولعان ەكەن. كەيىن وسى مەكتەپكە اعارتۋشى رەتىندە سول كىسىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. ۇي­دەگى با­لا­­­لار­دىڭ بارلىعىن ۇلكەن­دەر اتا­­­لارىنىڭ مەكتەبىندە وقي­­دى دەپ سول مەكتەپكە بەردى. ونىڭ ۇس­­تىنە اكە­مىز بو­لىم­شە مەڭ­گە­رۋ­­شى­سى بول­عان ءشام­شى اۋىلىن­­دا باس­­تاۋىش مەك­تەپ قانا بول­دى. ءسويتىپ ءبىز شايماردان اتا­­مىز­دىڭ تاربيەسىن كورىپ, ۇيىن­دە وستىك. اكەم جىلدا كۇز­دە رەسەيدەن ەكى جىلقى ال­عى­زىپ, بىرەۋىن اتامىزعا سوعىم­عا بەرەتىن. مىنە ءبىز – وسى اۋ­لەت­تىڭ بالالارى وسىلايشا اعا بۋىننىڭ ءبىرىنىڭ بىرىنە دەگەن ىنتىماعىن جانە ۇلكەندەرگە دەگەن قۇرمەتىن كورىپ وستىك.

اۋىلدا بىزبەن اتالاس, جاسى اكە­مىزبەن شامالاس اعاي بول­دى. ءبىزدىڭ ۇيمەن بىرگە تۋ­عان تۋىس­تاي ارالاس­تى. اعاي ومىر­دەن وت­كەلى بىرنەشە جىل بول­دى, ال تاتە­مىزدىڭ جاسى قازىر توق­­سان­نان استى. سوندا دا ءبىر كەزدە بار­لىق قاينىلارى مەن قايىن سىڭ­لى­­لەرىنە قويعان اتىن ءبىر شاتاس­­تىر­ماي اتايدى. مەن ونىڭ جا­دىنىڭ بەرىكتىگىنە جانە ۇلتى­مىز­دىڭ اعايىن-تۋىسقا دەگەن قۇر­مەتىنەن تۋىنداعان سالت­قا بە­رىل­گەندىگىنە قايران قالامىن. وكىنىشكە قاراي, بۇ­گىن­دە وسى تاتەمىزدەي قايىن­دارىنا ات قوياتىن كەلىن­دەردى كورمەيمىز.

ءسوزىمنىڭ باسىندا اتالعان ما­قالا­سىندا اۆتوردىڭ: «الەم­دە اعايىن­گەر­شىلىكتى, تۋىس­تىقتى قاتاڭ ساقتاي وتى­رىپ, ۇلت تۇتاستىعى مەن قوعام بىر­لىگىن رەتتەپ كەلگەن جۇرتتىڭ ءبىرى – قازاق حال­قى» دەۋىندە ۇلكەن ساياسي ءمان جاتىر. ويتكەنى ىنتىماق پەن بىر­لىك بارىنەن دە قىمبات. سول قىم­بات قازىنا­مىز وتباسىنان, اعايىن اراسىنان باستاۋ الادى. وسى ورايدا حاكىم اباي: «كارىسى كىمنىڭ جوق بولسا, جاسى بولار ديۋانا» دەگەندەي, ەل ىشىندەگى اقسا­قالدار مەن اجە­لەر­دىڭ اعايىن­گەرشىلىك ىزگى سالتىمىزدى كەيىنگى ۇرپاق­قا ناسيحاتتاپ, جاڭعىرتۋى – ولار­دىڭ ال­دىنداعى باستى پارىزدىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن.

ۇلتىمىزدىڭ وزىنە ءتان ءبىر ىزگىلىكتى ەرەكشەلىگى – تۋىستار ارا­سىنداعى اعا­يىن­گەرشىلىكتىڭ تاماشا ۇل­گىلەرى ادەبيەتىمىز بەن ونەرى­مىزدەن جاقسى كورىنىس تاپقان. كورنەكتى جازۋشىلار ورالحان بوكەيدىڭ «اپامنىڭ استاۋى» اڭگىمەسى, دۋلات يسابەكوۆتىڭ «اپكە» پەساسى جانە باسقا كوپتەگەن شىعارمالار وعان دا­لەل. مۇنداي حالىقتىق پەدا­گو­گيكانىڭ جارقىن مىسالدارى ەل ىشىندە وتە مول. ونى ءتيىستى سالانىڭ ماماندارى جيناس­تىرىپ, جۇيەلەپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە ۇسىنىپ جاتسا, تۇتاس ۇلت تار­بيەسىنە قوسىلعان ايتۋلى ۇلەس بولار ەدى.

سەرىك ساتىبالدين,

«اقساقالدار تاعىلىمى» قوعامدىق بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى

پاۆلودار وبلىسى