قۇيماقۇلاق

تاڭعالارلىعى, كەز كەلگەن جىردى ءبىر تىڭ­داعاننان-اق, ءيا, ءبىر وقىعان­نان-اق ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن جادىنا ساق­تاپ الىپ, ىلە كوپشىلىك الدىندا قايتا جىر­لاپ بەرەتىن قۇيماقۇلاق جىرشى «قۇلاگەرگە» دەيىن ەشبىر قيسسا-داستان ايتىپ كورمەپتى. قاريا:

تاسقىندا, تاۋ سۋىنداي,

كوڭىل جىرى,

قازاقتىڭ سۋسىنداسىن ويى-قىرى.

بۇرقىرات بۇلاعىڭدى كەڭ دالاڭا,

باستىرماي شوپكە-شارعا

توقتاپ قۇرى.

 دالاڭنىڭ توي بولعاندا بۇگىن كۇنى,

جۇيرىكتەي بابىنداعى جۇگىر, ءمىنى;

وراي شاپ الدىن,

ارتىن جيىن جۇرتتىڭ,

جىر قىلا بۇگىنگىنى, بۇرىنعىنى, –

دەپ كوسىلە جونەلگەندە, سارى قىمىز اڭقىعان سارىارقا توسىندە سەرىلىك قۇر­عان اقان الەمىنە قۇلاشتاي بويلاپ, كوكشە بولىپ كۇڭىرەنىپ, بۋرابايشا بۋىرقاناسىڭ, اقان بولىپ ءتۇڭىلىپ, تۇل­پار تۇياعىندا جارق ەتە قالعان جالقىن عۇمىردىڭ وپاسىزدىعىنا ناليسىڭ.

بۇگىندە جەتپىس جەتىگە اياق باسقان ناعاشىباي اقساقال جانگەلدين اۋدا­نىنداعى الباربوگەت اۋىلىندا تۋىپ ءوستى. كەيىن توقسانىنشى جىلدارى توبىل وڭىرىنە قونىس اۋدارىپ, التىنسارين اۋدانىنىڭ سەلانتەۆ اۋىلىنا تۇراق­تاپ قالدى. اكەسى – الپىس بايدالى وڭىر­گە بەلگىلى جىرشى, نۇرقاننىڭ, يمان­قۇلدىڭ ءابدىراحمانىنىڭ ولەڭدەرىن باس­تان-اياق تۇگەل جىرلايتىن كىسى بولعان. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسالىن» ءۇي ىشىندە سىبىرلاپ ايتىپ وتىرادى ەكەن.

ناعاشىباي قاريانىڭ ءوزى بالا كەزىن­دە بۇيىعى, تۇيىق بولىپ ءوستى. مەك­­تەپ بىتىرگەنشە ولەڭ نەمەسە جىر ايتقان ادام ەمەس.

– 17 جاسىمدا كۇزگە قاراي قىستاققا قونىس اۋداردىق. كۇن سايىن ۇيگە تال شابام, مال سۋارام. ءبىر كۇنى تۇسكى استان سوڭ تورگى بولمەدە دەمالىپ جاتىر ەم, ۇستەلدىڭ ۇستىندە جاتقان كىتاپقا كوزىم ءتۇسىپ كەتتى. قولىما الىپ, اشىپ قالىپ ەم, «قۇلاگەر» پوەماسى دەگەن جازۋدى وقىدىم. بۇعان دەيىن ۇلكەن كىسىلەردەن «ارقادا اقان دەگەن سەرى بولىپتى, ­اۋزىمەن قۇس تىستەگەن جۇيرىك ۇستاپتى. ۇلكەن ءبىر استا بايگەنى باستاپ كەلە جاتقان قۇلاگەردى قارا نيەتتى بىرەۋلەر بالتامەن شاۋىپ ءولتىرىپتى» دەپ ەستىگەم. الگى پوەمانى ءبىر جارىم-ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە وقىپ ءبىتىردىم. سودان كىتاپتى جاۋىپ, اۋىلدىڭ سىرتىندا 500 مەتردەي جەردە قۇدىق بار, سوعان بارىپ مال سۋاردىم. ودان كەيىن تال شاپتىم. تال شاۋىپ وتىرىپ, ماناعى پوەما ەسىمە ءتۇسىپ كەتتى. باسىمدا ءوز-وزىنەن وقىلىپ جاتىر. مەن ونى جاتتاپ الام دەپ ويلاماپ ەم, بىراق سول جەردە جاتقا ايتىپ شىقتىم, – دەدى قاريا.

ناعاشىباي اتاي قانمەن كەلگەن قۇي­ما­­قۇلاق­تىق ونەردى بۇل جولى دا ەرەن سانامادى. ەكى جىل اۋىلدىق پراك­­­تيكادا بولىپ, وقۋعا ءتۇستى. ودان 3 جىل زا­باي­كالەدە اسكەري بورىشىن وتەپ كەلىپ, وقۋىن قايتا جالعاستىردى. وسى­لايشا, ارادا 7-8 جىل ۋاقىت ءوتىپ كەتەدى. وقۋىن ءبىتىرىپ تۋعان جەرگە ورا­لادى. ول كەزدە اۋىل جاستارى باس قو­سىپ نەشە ءتۇرلى كەشتەر, كونتسەرتتەر ۇيىم­داستىرادى ەكەن. ناعاشىباي اتا ءومىرىنىڭ ەڭ قىزىقتى شاقتارىنىڭ ءبىرى بولعان سول ءبىر كەزەڭدى اسا قيماستىقپەن ەسكە الدى:

– بولات قونىسباەۆ دەگەن اعامىز بولدى, نۇرقان احمەتبەكوۆتىڭ ولەڭدەرىن ايتاتىن. ول كىسىنىڭ ايتقان ولەڭدەرى مەنىڭ قۇلاعىمدا قالىپ قويا بەرەتىن بولدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ بوكەڭ ايتقان نۇر­قان ولەڭدەرىنىڭ ءبارىن جاتتاپ الدىم. وعان دەيىن قىز-جىگىتتەر سالعان انگە قوسىلىپ, وڭاشادا شامالاپ تەرمە ورىنداپ جۇر­گەنىم بولماسا, دومبىرا ۇستاپ كوپشى­لىك الدىندا ولەڭ-جىر ايتىپ كورمە­گەم. ءبىر كۇنى جۇمان دەگەن ءىنىم: «اعا, وسى ءسىزدىڭ اكەڭىز ۇلكەن ­جىر-قيسسا ايتقان ادام. اكەيدەن قالعان ونەر ۇشقىنى سىزدە دە بار سياقتى» دەدى. «قوي, ءىنىم, مەن بۇعان دەيىن داۋىس شىعارىپ ولەڭ ايتىپ كورگەن ادام ەمەسپىن, كوپ الدىنا شىقسام قىسىلىپ, ۇيالىپ قالام. بىراق 17 جاسىمدا «قۇلاگەردى» ءبىر وقى­­­عاننان باستان-اياق جاتتاپ العام. سول ءالى باسىمدا بار. بىراق ايتۋعا ۇيالام. نۇرقاننىڭ «ەسىم سەرىسىن», مۇ­حا­­­مەت­جان سەراليننىڭ «جاۋىر تورى» پوە­­ماسىن جاتقا بىلەم. بىراق كوپ ال­دىن­­دا ايتىپ كورگەن جوقپىن», دەدىم. «قۇلا­گەردىڭ» شىعۋىنا سەبەپ سول ءىنىم بولدى. جۇمان ءارى بالۋان ءارى جاس تا بولسا كوپتى كورگەن ەستى جىگىت ەدى. «اعا, «ەسىم سەرىنى» تورعايدا ساردان ابىكەەۆ دەگەن كىسى ايتادى. ول كىسى ەندى ناعىز جىرشى, نۇرقاننىڭ بۇكىل جىرىن قاتىرىپ تۇرىپ ايتادى. ال مىنا «جاۋىر تورىنى» قىزىلاسكەر كەڭشارىندا بەگالى كورپەباەۆ دەگەن ۇلكەن كىسى ايتادى. ەندى ول كىسىلەردى ءسىز قايتالاماي-اق قويىڭىز. ودان دا ءسىز «قۇلاگەردى» شىعارىڭىز. «قۇلاگەردى» ەشكىم بىلمەيدى», دەدى. ءاي قايدام, دەپ مەن قالدىم...

كوپ ۇزاماي جۇمان تاعى كەلەدى. – اعا, «قۇلاگەرگە» جاڭا ماقام شىعا­رۋىمىز كەرەك! – ويباي-اۋ, ونى قالاي شىعارامىز؟ – ءسىز شىعاراسىز, سىزدە بار! – دەگەن ءىنىسى ەرتەڭ ءبىر اينالىپ سوعا­­تىنىن ەسكەرتىپ كەتەدى. سودان كە­لەسى كۇنى كەشكە تاعى كەلىپ, اعاسىنا «قۇ­لاگەردى» باستان-اياق ايتقىزىپ شىعادى.

– تاڭعا دەيىن جىر تىڭداپ, تاڭەرتەڭ ارقاي­سىمىز ءوز جۇمىسىمىزعا كەتتىك. كەلەسى كۇنى تۇنگە قاراي تاعى كەلدى. وسىلاي ءۇش-ءتورت كۇن ءجۇرىپ, جىردىڭ ما­قامىن شىعاردىق. مەن ىڭىلداپ ايتىپ وتىرام, ول الدىمدا ديريجەر بولىپ وتىرادى. وي بارەكەلدى! ءاي, جاسا! – دەپ قولىن الاي-بۇلاي سەرمەپ, ماقامنىڭ اۋەنىنە ارقالانىپ كەتەتىن. سودان قا­زىر ءوزىم ايتىپ جۇرگەن ماقام شىقتى. جۇمان: «اعا, وسى ماقامدى ۇمىتپا, ەندى وسى اۋەنمەن ايتاسىز «قۇلاگەردى» دەدى. ول كەزدە مەن قۇرىلىس شەبەرى بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. كەشكە جۇمىستان كەلە سالىپ ەكەۋمىز تاعى وتىردىق, الگى ماقامعا كادىمگىدەي ۇيرەنىپ الدىم, – دەدى جىرشى.

وسىدان ءبىر-ەكى كۇننەن سوڭ اۋىلدا توي بولىپ, جۇمان جۇرتقا تانىلىپ ۇلگەرمەگەن ونەر­پاز اعاسىن سول دۋمانعا الىپ بارادى. تويدىڭ ءبىر قىزعان تۇسىندا ورنىنان تۇرىپ, ۇلكەن اقساقالدارعا: «سىزدەر تالاي جىردى تىڭداپ جۇرسىزدەر, بىراق «قۇلاگەردى» ەستىگەن جوق­سىزدار. قازىر سول جىردى تىڭداڭىزدار, قاسىمدا وزدەرىڭىزدىڭ بالالارىڭىز وتىر. وسى جىگىت ورىنداپ بەرەدى» دەيدى. سول كەشتەن كەيىن-اق ناعا­شىباي اتايدىڭ جىرشىلىق ونەرى تۋرالى حابار اۋىلدان-اۋىلعا تاراپ كەتتى.

ءبىر كۇنى نە ءتۇرلى ەسكى قيسسا-داستان­دار مەن پوەما­لاردى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىرلايتىن جەرلەسىن بەلگىلى ايتىس­كەر-اقىن قونىسباي ءابىلوۆ تە ەستيدى. «اعا, مىنا جىرلاردى قايدان جاتتاپ ءجۇرسىڭ؟ اسىرەسە, «قۇلاگەر» دەگەن كەرەمەت دۇنيە عوي. مۇنى قازاقستاندا سىز­دەن باسقا ەشكىم ايتپايدى» دەپ ريزاشى­لىق بىلدىرەدى. كەيىن ناعاشىباي جىرشى­نىڭ ونەرى تۋرالى گازەتكە كولدەي ماقالا ­جاريالانادى.

– ودان كەيىن الماتىعا شاقىرتىپ, تەلەۆيدەنيەگە جازىپ الدى. ءبىرىنشى رەتىندە دۇرىس جازىلماي قالعان سوڭ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ءۇمىت ەسىمدى قىزى الما­تىعا قايتا شاقىرتىپ, «قۇلاگەردى» قايتادان باستان-اياق تەلەۆيدەنيەگە ءتۇسىرتتى. ماعان حات جازىپ, قازاقستان­دا اكەمنىڭ پوەماسىن سىزدەن وزگە ورىن­داۋشى جوق دەپ راحمەتىن ايتتى. الما­تى­داعى ءۇيىنىڭ, تالدىقورعانداعى مۋ­زەي-ءۇيىنىڭ مەكەنجايىن ايتىپ, قوناق­قا شا­­قىر­دى, – دەدى اقساقال.

بۇگىندە ناعاشىباي الپىسوۆتىڭ جىرشى­لىق ونەرىن ابزال, سەرىك ەسىمدى ۇلدارى جالعاستى­رىپ ءجۇر. ەكەۋى دە وڭىرگە تانىمال ءداستۇرلى جىرشى-تەرمە­شىلەر. سەكسەن جاسقا تاياپ قالسا دا قارا دومبىراسىن قولىنان تۇسىرمەگەن قا­ريا التىنسارين اۋدانىنداعى مادەني شارالارعا بەلسەندى اتسالىسىپ, كەيىن­گى بۋىنعا اقىلشى بو­لىپ كەلەدى.

قوستاناي وبلىسى