بوكەي ورداسىنىڭ باعىن اشقان – تاۋەلسىزدىك

دا ورنادى دەگەن جاداعاي اقپا­راتتى 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى جەلپىلدەتىپ كەلدى. ال وسى كە­ڭەس­تىك بيلىك تۇگىن تارتسا مايى شىق­قان قاسيەتتى نارىن وڭىرىنە نە بەردى؟ نەسىمەن جارىلقادى؟ بۇل سا­ۋالدارعا جاۋاپ بەرىلگەن جوق. كە­رىسىنشە كەڭەستىك كەزەڭدە مەملە­كەت­تىلىكتىڭ بارلىق نىشاندارى بولعان شۇرايلى ولكە يادرولىق سىناقتاردىڭ الاڭىنا اينالدى. ونىڭ زاردابى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.

تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسى قا­لان­عان تۇستا عانا ەجەلگى بوكەي حاندىعىن قونىستانعان ەل-جۇرت­تىڭ ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتە باستاعان ەدى. ەگەمەندىكتىڭ بۇگىنگى وتىز جىلدىق بەدەرلى بەلەسىنەن كوز تاستاعان كەزدە نارىن وڭىرىندە ەلدىك پەن مەملەكەتتىلىككە قول جەتكىزۋ جولىندا اتقارىلعان ىلكىمدى ىستەر از ەمەس. بۇل جونىندە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارعان لاۆر حايرەتدينوۆ ءوز وي تىلەگىن تومەندەگىشە تۇيىندەدى.

– «امان ەلدىڭ اتى شىعادى» دەمەي مە دانا حالقىمىز. بۇگىن­گى كۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ توپشى­سى بەكي تۇسكەن كەزدە توتالي­تار­لىق رەجىم قىسپاعىنان امان شىققا­نىمىزعا شۇكىرشىلىك ەتۋىمىزدىڭ دە ابدەن ءجونى بار. شىنتۋايتىنا كەلگەندە كەڭەستىك يدەولوگيا ۇس­تەم­دىك قۇرىپ تۇرعان كەزىندە شىنايى شەجىرەمىز بەن تەرەڭ تاري­حىمىز قولدان ۇمىتتىرىلدى. سول ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ كەزەڭى تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىزگەننەن كەيىنگى 5-6 جىلدان سوڭ باستالدى.

شىن تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋ مەن ۇلتتىق بولمىستى جانداندىرۋ وتاندىق تاريحشىلار مەن بارشا قازاقستان حالقىنا تاۋەلسىزدىك تا­لاپتارى جۇكتەگەن مەرەيلى مىندەت دەپ سانايمىن. ءبىر سوزبەن ايت­قان­دا, تۇتاستاي تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىر پۇش­پاعى بوكەي ورداسىنىڭ باعىن اشقان – تاۋەلسىزدىك دەپ بىلەمىن. تاۋەل­سىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىز وسى­لاي ءتۇسىنىپ, باعالاۋىمىز قاجەت دەگەن ويدامىن. ءارى بۇعان قوسارىم, وردا اۋدانى دەپ اتا­لىپ كەلگەن ايماققا بوكەي دە­گەن انىقتاۋىشتىڭ قوسىپ اتالۋى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ تيگىزگەن شا­پاعاتى. ويتكەنى نارىن قۇمى جۇرت­شىلىعىنىڭ دامۋ مەن وركەنيەتكە قول سوزۋ كەزەڭدەرىنىڭ ءبارى بوكەي اتاۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. جوعا­رىدا ايتىلعانداي شىن تا­ريح­تى قالپىنا كەلتىرۋ دەپ جۇرگە­نى­مىزدىڭ ءبىر مىسالى دا وسى بولىپ شىعادى.

بۇعان قوسارىمىز, توقسانىنشى جىلداردىڭ  ەكىنشى جارتىسىندا وبلىس اكىمدىگىندە بوكەي حان­دى­عى­نىڭ 200 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شا­را­لارى بەلگىلەنىپ, وعان ازىرلىكتىڭ ءىس-جوسپارى جاسالعان ەدى. اتاپ ايتقاندا, 1996 جىلى سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قابيبوللا جاقىپوۆ بەكىتكەن قاۋلىعا سايكەس ءتيىستى ءىس-قيمىل جوسپارى بەلگىلەنىپ, حان وردا­سى اۋىلىنداعى مۇراجاي كەشە­نى مەن تاريحي عيماراتتارعا جون­دەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قول­عا الىندى. سونىمەن بىرگە بوكەي حاندىعىنىڭ تاريحىن جا­ڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ ماسە­لە­لەرى قوزعالىپ, بۇل باعىتتا تاريحي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەر مەن كىتاپتار جازۋ قولعا الىندى.

سونداي-اق 2000 جىلدىڭ اياعىن­دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­­­باەۆ­­تىڭ جارلىعىمەن باتىس قا­­زاق­­ستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان  قىرىم­بەك كوشەر­باەۆ بوكەي حان­دى­عى­نىڭ 200 جىل­دىق داتاسى شەڭ­بەرىندە اتقارىل­عان جۇمىس­تار­دىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشا ءبىلدى. وسىعان وراي قوسىم­شا قارا­جات ءبولىنىپ, حان ورداسىن­داعى تاريحي عيماراتتارعا كۇردەلى جون­دەۋ جۇرگىزۋ ىسىنە «كازرەس­تاۆ­را­تسيا» ماماندارى تارتىلدى. كوپ كە­شىك­پەي بەلگىلى عالىم-ەتنوگراف سا­لىق باباجانوۆقا كەسەنە تۇر­عىزۋ جۇمىستارى باستالدى.

بوكەي حاندىعىنىڭ 200 جىل­دىعىن اتاپ ءوتۋ مەن بوكەيدىڭ بەل بالاسى, تىكەلەي مۇراگەرى جاڭ­گىر حانعا كەسەنە تۇرعىزۋدىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر بايلانىس پەن ساباقتاستىق بار ەكەندىگى انىق. كەڭەستىك يدەولوگيا جەتەكشىلەرى بىرىڭعاي ءسىڭىرى شىققان قارا تابان كەدەيشىلىكتى ناسيحاتتاپ, ۇلت تاري­حىندا الاتىن ورنى مەن ءرولى جوعارى ماتەريالدىق يگىلىكتەردى جاساۋ كوزدەرىن تابا بىلگەن «ۇستەم تاپ» وكىلدەرى مەن حانداردى كۇرە­سىنگە ىسىرىپ تاستادى. ءارى ولارعا كەڭەس ادامدارىنىڭ جەك­كو­رى­نىش­تىلىك سەزىمىن تۋعىزۋعا تىرىس­تى. مۇنداي قۇلدىق سانا-سەزىمنەن بىردەن ارىلۋ دا وڭايعا تيمەگەن شىعار.

ايتايىن دەگەنىمىز, تاۋەل­سىز­دىگىمىز جاريالانعاننان كەيىن ارادا 5 جىل وتكەن سوڭ حان وردا­سى اۋىلى تۇسىندا جاڭگىر حانعا كەسەنە تۇرعىزىلىپ, ونىڭ اشى­لۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ارنايى كەلىپ قاتىسۋى تەك بوكەيوردالىقتار عانا ەمەس, بار­لىق وتانداستارىمىزدىڭ بويىندا حاندار مەن حاندىق باس­قارۋ جۇيەسىنە قاتىستى جاڭا تاريحي سانانىڭ ورنىعۋى مەن قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. بۇل 1997 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى ەدى. بۇل وقيعا اۋدان تاريحىنا ال­تىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى دەۋگە بولادى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ كەسەنەنىڭ اشىلۋ ساتىندە تۇتاستاي قازاق حاندىعىنىڭ تاري­حى, سونىڭ ىشىندە ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ايتۋلى جاڭگىر جونىندە توگىل­دىرە سويلەگەن ساليقالى ءسوزى تۇر­عىندار اراسىندا ەرەكشە سەرپىلىس تۋعىزدى. اسقاق رۋح پەن ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ شىرقاۋ بيىككە ءبىر-اق كوتەرىلگەن كەزى بولدى بۇل كۇن. ءدال وسى كۇننەن باستاپ حالىق­تىڭ ەلباسى مەن ۇكىمەتكە جانە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدە­رىنە دەگەن سەنىمى بۇدان ءارى ارتا تۇس­كەنى بايقالدى. سونداي-اق ءدال وسى كۇننەن باستاپ اۋداندا تاۋەل­سىز­دىك تالاپتارىنا سايكەس جەر-سۋ­دىڭ تاريحي اتاۋلارىن قالپى­نا كەلتىرۋ جونىندە كەڭ اۋقىمدى ىستەر جۇرگىزىلە باستادى.

ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدى ەڭ ال­دى­مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتى جونىندە باستاپ, وتپەلى كەزەڭدە اتقارىلعان ىستەردى ايتۋ­دى كەلەسى كەزەككە قالدىرىپ قوي­عان سەكىلدىمىز. بوكەي ورداسى اۋدانىندا وتپەلى كەزەڭدە مال باسى, ونى باعىپ-قاعۋ نۇكتەلەرى, مەكەمە-كاسىپورىن عيماراتتارى, وزگە دە ينفراقۇرىلىمدىق ينجە­نەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيە­لەر تالان-تاراجعا ۇشىراماي ساقتالىپ قالعانى ۇلكەن ولجا. ونىڭ ىشىندە ەكى اۋداندى قامتىپ وتىر­عان ايمەكەن توپتىق جانە جەرگى­لىكتى ماڭىزى بار اقمەكتەپ سۋ قۇ­بىرلارىنىڭ ورنى بولەك. سون­داي-اق ماتەريالدىق اكتيۆ­تەردىڭ اركىمنىڭ الدىن الا ەسەپ­تەلگەن پايلارىنا سايكەس بولىنۋىنە باسا نازار اۋدارىلدى. سالىستىرمالى تۇردە العاندا اۋدانداعى زاڭدىق جانە جەكە تۇل­عالاردىڭ ەنەرگيا تاسىمالداۋشى كوم­پانيالار مەن قارجى ينس­تي­تۋت­تارىنا بەرەشەگى وتە تومەن بول­عانى دا ايتۋعا تۇ­رار­لىق ماسەلە.

ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىنا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە اۋدان تۇرعىندارى ءبىر كىسىدەي جۇمىلا ءبىلدى. دەنساۋلىق ساق­تاۋ ورىندارى مەن مادەنيەت مەكە­مەلەرىن جاساقتاۋ ىسىندە دە وسىن­داي اۋىزبىرشىلىك احۋالى ايقىن اڭعارىلدى. كاسىپكەرلىك نىسان­دار پايدا بولا باستادى. جاڭا سا­لىقتىق جۇيە قالىپتاستى. جەكە مەنشىك دۇكەندەر مەن بازار الاڭ­دارى ىسكە قوسىلدى. جەكە اۆتوبۋس, تاكسي قاتىناستارى تۇرعىندارعا قىز­مەت كورسەتۋدى قولعا الدى. سو­نىڭ ارقاسىندا ەل-جۇرتتىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ, تۇرمىستارى تۇزەلە ءتۇستى.

وبلىس ورتالىعىنان 550-600 شا­قىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بوكەي ورداسى, ءوڭىردىڭ جانىبەك جانە كازتالوۆ سەكىلدى اۋ­داندارى بىرقاتار تۇرمىستىق ماسەلەلەردى رەسەيدىڭ شەكارالاس اۋداندارى ارقىلى شەشىپ, ولارمەن ۇدايى ءارى تۇراقتى تىرشىلىك قارىم-قاتىناستار جاساپ كەلگەنىن بىلەمىز. وسىنداي بايلانىستاردىڭ كۇرت ءۇزىلۋى قوسىمشا قيىندىقتار تۋعىزعانى دا جاسىرىن ەمەس.

– ويتكەنى كورشىلەس مەملە­كەت­تەردىڭ كەدەن, شەكارا قىزمەتى, دەربەس ۆاليۋتاسى پايدا بولۋى ونسىز دا قيىن كۇنكورىس ماسەلەلەرىن بۇدان ءارى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. سوعان قاراماستان رەسەيدىڭ ۆول­گوگراد, استراحان جانە ساراتوۆ وبلىسى اۋداندارىمەن قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. «باس سول» اق سەكىلدى رەسەيلىك قۇرىلىم جەتەكشىلەرى ءوزارا كەلىسىم نەگىزىندە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار شارۋالاردى تىندىرىپ وتىردى. سونداي-اق جەڭىستىڭ 55 جىلدىعىنا وراي ۆولگوگراد وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى نيكولاي ماكسيۋتا اۋدان ارداگەرلەرىن قابىلداۋى سول كەزدە كورشىلەرمەن بايلانىستى ۇتىمدى جولعا قويا بىلگەنىمىزدىڭ ءبىر مىسالى بولا الادى دەگەن ويدامىن, – دەيدى بۇرىنعى اۋدان باسشىسى لاۆر حايرەتدينوۆ.

كەڭەستىك ساياسات پەن توتا­لي­تارلىق رەجىم تۇسىندا كاپۋس­تين-يار يادرولىق سىناق پولي­گونى اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن سى­ناق­تار سالدارىنان تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلگەنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا ونىڭ زارداپتارىن جويۋ جونىندە بىرقاتار شارالار بەلگىلەندى. وسى ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە كوڭىل ءبولۋ قاجەت دەپ تابىلدى. بۇل ءىس وبلىستاعى «نارىن» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى كاكەن كوبەيسىنوۆپەن بىرلەسە اتقارىلدى. اۋداندا ونىڭ بولىمشەسى اشىلىپ, ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جونىندەگى حالىق تالابى مەن تىلەگى ايقىنىراق ەستىلە باستادى. وسى ورايدا ەل ۇكىمەتى مەن ەكولوگيا مينيسترلىگىنە تۇر­عىن­دار اتىنان بىرنەشە رەت حات جول­داندى. وردا اۋىلىندا پوليگون­نان زارداپ شەككەندەرگە ارنالىپ ەسكەرتكىش قويىلدى.

ءوز كەزەگىندە ك.كوبەيسىنوۆ ەل­باسىنىڭ قابىلداۋىندا ەكى رەت بولىپ, قاسيەتتى قۇم – نارىننىڭ قاسىرەتىن العا تارتتى. بۇل كەز­دەسۋلەر ناتيجەسىز قالعان جوق. وڭىردە اۋدانارالىق ساۋىقتىرۋ ورتالىعى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. پوليگون زاردابىنان سىرقاتقا تاپ بولعان مۇگەدەكتەرگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن جاردەماقى تولەنە باستادى. ايتسە دە كەيىن اتالعان الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەۋ ءىسى جالعاسىن تابا الماي قالعانى وكىنىشتى-اق.

مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى تۇسىندا بوكەي ورداسى اۋدانىندا اتقارىلعان سان الۋان ىستەردىڭ كەيبىر قىرلارى وسىنداي.