تىزىمدەر
جات جەردە ماڭگى قالعان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ تولىق ءتىزىمى (گەرمانيا اۋماعىنداعى 6228 ادام, اۆسترياداعى 1000-نان استام ادام)
گەرمانيادا جەرلەنگەندەر - كوشىرىپ الۋ
اۆستريادا جەرلەنگەندەر-كوشىرىپ الۋ
تاعى قايدان ىزدەۋگە بولادى؟ادىستەمەلىك نۇسقاۋ
اتام قازاقتا: “ىزدەر, سۇرارىڭ بار ما؟” دەگەن ءسوز بار. استارىنا ۇڭىلسەڭ, كوپ نارسەنى ۇقتىرادى. بۇدان كەيىن ء“ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى” دەگەندى جانە قوسىپ قويادى. وسىدان 65 جىل بۇرىن اياقتالعان سۇراپىل سوعىستىڭ جاراسى ءالى جازىلار ءتۇرى جوق. شەيىت كەتكەن ميلليونداعان ادامنىڭ دەرەگىن ءالى ىزدەۋمەن كەلەمىز. بۇرىن ورتاق ارنادا تىرلىك جاساساق, ەندى تاۋەلسىز وتانىمىزدان اتتانىپ, حابارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردى ىزدەۋ جالعاسۋدا. سونىڭ ءبىر ايقىن دالەلى, “ارماندا كەتكەن بوزداقتار” جانە پەتەر سيكەلدىڭ “ەستەلىك كىتابى” دەر ەدىك.
العاشقى كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە گەرمانياداعى قازاقستان ەلشىلىگى ۇيىتقى بولىپتى. بۇل ەستەلىك كىتاپ – سول سۇراپىل سوعىس جىلدارى قازاق ەلىنەن اسكەرگە شاقىرىلىپ, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن تۇتقىنعا تۇسكەن, ناتسيستىك لاگەرلەردىڭ بارلىق ز ۇلىمدىقتارىن باستان كەشكەن, اقىرى سول جەردە سوڭعى دەمى تاۋسىلىپ, تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى بۇيىرماي, جات جەردە ماڭگىلىككە قالىپ قويعان 6228 جاۋىنگەردىڭ اتى-ءجونى, تۋعان كۇنى, ايى-جىلى, ۇلتى, قاي ءوڭىر, قاي قالادان بارعانى, ومىردەن ءتۇڭىلىپ كوز جۇمعان ۋاقىتى, اجال لاگەرى, جەرلەنگەن جەرى تۋرالى جان-جاقتى مالىمەت بەرەدى. العىسوزىن جازعان گەرمانياداعى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ن.ونجانوۆ: “وسى قان توگىس سوعىسقا 1,2 ميلليوننان استام قازاقستاندىقتار قاتىستى. ولاردىڭ 600 مىڭعا جۋىعى قان مايداندا قازا تاۋىپ, ناتسيستىك لاگەرلەردە قۇربان بولدى. سوعىس تۇتقىندارىنىڭ اششى دا قايعىلى تاعدىرلارىنا دالەل بولار كوپتەگەن مۇراعاتتىق قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر جينالدى” دەپ سونىڭ ناتيجەسىندە “ارماندا كەتكەن بوزداقتار” اتتى ەستەلىك كىتاپتىڭ شىققانىن, تۇتقىندا قازا بولعان باۋىرلارىمىزدى ىزدەستىرۋ جۇمىسىنىڭ جالعاسا بەرەتىنىن, بۇل ءتىزىم سوڭعى ءتىزىم ەمەس ەكەنىن العا تارتادى. ال “قازاق ەلى ارداگەرلەر ۇيىمى” قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, سوعىس ارداگەرى, قوعام قايراتكەرى م.ساعديەۆ كىتاپتى قاراپ شىققانىن ايتىپ, “بۇل كىتاپ قازا تاپقانداردى ەسكە الىپ, قايعىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ولاردىڭ دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ بوستاندىعى جولىنداعى ەرلىكتەرىن ماقتانىش ەتۋ. ولار بولماسا جەڭىستىڭ ءوزى دە, دەمەك ءسىز بەن ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز دا بولماس ەدى” دەپ ءسوز اياعىن تۇيەدى. ساكسون مەموريالدارى بىرلەستىگى قۇجاتتاما ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى د-ر كلاۋس ديتەر ميۋللەر, الەكساندر حاريتونوۆ “قايتارىلعان رۋح” اتتى شاعىن جازبالارىندا: “سىزدەردىڭ قولدارىڭىزداعى كىتاپ – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ميلليونداعان وتباسى تاپ بولعان قايعى-قاسىرەت تۋرالى قابىرعانى سوگەر ەستەلىك. مايداندا قازا تاپقان جاقىنىنىڭ قازاسى وتباسى ءۇشىن ورنى تولماس اۋىر قايعى بولسا, “حابارسىز كەتكەن” دەگەن سۋىق ءسوز, جاقىن ادام تاعدىرىنىڭ ەڭسەنى ەزەر بەلگىسىزدىگى مۇلدە ۇمىتىلمايدى. ارقاشان ءۇمىت ۇشقىنى سونبەگەن, سونبەيدى دە, مۇمكىن ءالى كەزدەسىپ قالارمىز دەگەن سەنىم جوعالمايدى” دەي كەلىپ “وكىنىشكە وراي, ءبىزدىڭ قولىمىزداعى قۇجاتتار بويىنشا ادامنىڭ تاعدىرى قالاي اياقتالعانىن انىقتاۋ ءاردايىم مۇمكىن بولا بەرمەيدى. مىسالى, كەيبىر كارتوچكالاردا ادامنىڭ قازا بولعانى تۋرالى بەلگى بار, بىراق ونىڭ سوڭعى تىنىسى بىتكەن جەرى كورسەتىلمەگەن. ال قايسىبىرىندە قايتىس بولعانى تۋرالى بەلگى جوق, تاعدىرى قالاي بولعانى دا كورسەتىلمەگەن”, دەپ وزدەرى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن ءالى جۇرگىزىپ جاتقانىن, قازاق ەلى ازاماتتارىنىڭ بەلگىسىز كەتكەن باۋىرلارىن جوقتاۋ جولىنداعى تىنىمسىز تىرلىكتەرىنە ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, اتاقتى قولباسشى سۋۆوروۆتىڭ: “سوعىس –سوڭعى جاۋىنگەر جەرلەنگەندە عانا اياقتالادى”, دەگەن ءسوزىنىڭ ءالى قۇنىن جويماعانىن العا تارتادى. بۇل كىتاپتا بەلگىسىز جاۋىنگەرلەردىڭ انىقتالعان اتى-جونىمەن قاتار, وزگە دە كوپتەگەن دەرەكتەر بار.
ەكىنشى كىتاپتان اۆستريادا جەرلەنگەن قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەرمەن تانىسۋعا بولادى. قۇندى دۇنيەگە جازعان العىسوزىندە سول مەملەكەتتەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىمىز ەرجان قازىحانوۆ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ التىن ارقاۋىنداي بۇل كىتاپتا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر تۋرالى العاش رەت مالىمەت بەرىلىپ وتىرعانىن اتاپ وتەدى. اۆستريا رەسپۋبليكاسىنىڭ فەدەرالدىق ىشكى ىستەر ءمينيسترى ماگ. د-ر ماريا فەكتەر وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق توپىراعىنان كەلىپ قازا تاپقاندار سانى 500 شاماسىندا دەلىنىپ كەلسە, پەتەر سيكەلدىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, ەكى ەسە كوبەيگەنىن ايتادى. كىتاپ اۆتورى بۇل قانقۇيلى سوعىس 40 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ ءومىرىن جالماعانىن ايتا كەلىپ: “سوعىستا قازا تاپقان ءاربىر جان ماعىناسىز قايعى-قاسىرەتتى جانە قايتىس بولعان ميلليونداعان ادامداردى ەسىمىزگە سالىپ وتىرۋى قاجەت. ءبىزدىڭ جوعالتقانىمىزدى ەشكىم ەشقاشان قايتارا المايدى. بىراق تۋىستارى ءۇشىن اكەلەرىنىڭ, اتالارىنىڭ جانە ءومىرلەرىندەگى ەڭ جاقىن ادامدارىنىڭ سوڭعى تىنىشتىق تاپقان جەرى تۋرالى ۇزاق ۋاقىت كۇتتىرگەن حاباردى الۋ ولارعا جالعىز عانا مورالدىق جۇبانىش بولىپ تابىلادى. اسكەري بەيىتتەر بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلاستىق, جاڭا سوعىستاردى بولدىرماۋ سيمۆولى رەتىندە ءوزارا قۇرمەتتەۋ مەن ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جاقسىراق تۇسىنۋىنە ىقپالىن تيگىزەتىن بولسىن. وسىنداي جاعدايدا عانا بۇل قۇرباندىقتاردىڭ بەكەر بولماعانى تۋرالى باتىل ايتۋعا بولادى”, دەيدى.
مىنە, قاپىدا كەتكەن باۋىرلار تۋرالى ەكى كىتاپ جارىق كورىپ وتىر. وندا تاسقا باسىلعان مىڭداعان ادامنىڭ ءتىزىمىن ءجىتى قاراپ وتىرساڭ, بەلگىسىز سولداتتار بەلگىلى بولىپ, وزدەرى ورالماسا دا اتى-جوندەرى ەلگە جەتىپ, رۋحى جاڭعىرىپ تۇر. وسى ارادا ولارعا كورسەتەر قۇرمەت تۋرالى قازاقتىڭ جاۋىنگەر اقىنى ءابۋ سارسەنباەۆ بىلاي دەپ كەتكەن ەدى: ء“بىزدى جالماماق بولعان اجالدى ءور كەۋدەسىمەن قاقتى. ول ارىستانشا الىستى, ءولىم سوققىسىن ءوز ۇستىنە الدى. دەنەسىن وق پارشەلەسە دە ەل نامىسىن قورعاپ قالدى. سەن قۇرمەتتە ونى! ءتۇسىندىڭ بە, قاراعىم؟”.
سۇلەيمەن مامەت.
تاعى قايدان ىزدەۋگە بولادى؟ادىستەمەلىك نۇسقاۋ
http://obd-memorial.ru سايتىنان. بۇل سايت سوعىستا جانە ودان كەيىن جوعالعانداردىڭ ەڭ ۇلكەن ەلەكتروندىق قورى, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ تىكەلەي نۇقساۋىمەن جاساقتالعان.
قوردان كەلەسىدەي تاسىلدەرمەن ىزدەۋدى ۇسىنامىز. مىسالى, "جادىگەروۆ" دەگەن فاميليا "جادىگەروۆ",
"جاديگەروۆ", "ياديگاروۆ", ت.س.س. ۆارياتسيامەن كەتە بەرۋى مۇمكىن. بۇل اسىرەسە, مايدانعا
رەزەرۆتەن ەمەس, بىردەن شاقىرىلعان بوزداقتارعا بايلانىستى. كەيبىر ادامداردىڭ اتى-ءجونى ءدال قۇجاتىنداعىداي ەمەس,
ەستىلۋى بويىنشا جازىلۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر ىزدەلىندى اتى-ءجونى داۋىستى دىبىستان باستالسا, وندا دا بىرنەشە ۆارياتسيامەن كورۋىڭىزدى وتىنەمىز, مىسالى: "ويماۋىتوۆ" - "ايماۋىتوۆ", ءتىپتى - "يماتوۆ" بوپ كەتۋى مۇمكىن.
زور قۇرمەتپەن: "ەگەمەن قازاقستان" گازەتىنىڭ رەداكتسياسى