الاش اماناتىنا ادال جان

ءىس-شاراعا قاتىسقان مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ مەرەيتوي يەسىنىڭ عالىمدىق, جازۋشىلىق قىرىنا توقتالىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىنا قاتىستى وي-پىكىر­لەرى­مەن ءبولىستى. بۇل رەتتە تۇرسىن جۇرت­بايدىڭ 1922-1937 جىلدار ارالى­عىنداعى, 50-جىلدارداعى ۇلت زيالى­لارىن قۋدالاۋ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راتۋ تۋرالى, «الاش» پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى باسشىلارى مەن مۇشەلەرىنىڭ ۇستىنەن جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ىستەرىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان «ۇرانىم – الاش!..» اتتى ءۇش تومدىق زەردەلى زەرتتەۋىنە ەرەكشە نازار اۋداردى.

– بۇل ەڭبەك رۋحاني دۇنيەمىزگە ۇلكەن سەرپىلىس اكەلدى. تۇرسىن جۇرتباي وسى ۇشتومدىق ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگى مەن «الاش اقيىقتارى» اتتى سيرەك دەرەكتەر جيناعى نەگىزىندە ءبىرتۇتاس الاش يدەياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن مۇمكىن بولعانشا تولىق اشتى. عالىم الاش پارتياسىنىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى استىرتىن ءىس-ارەكەتتەرى دەگەن 14 تومنان تۇراتىن ءىستى تۇگەلدەي دەرلىك ءسۇزىپ شىقتى. وسىلايشا, بۇعان دەيىن جاسىرىن بولىپ كەلگەن تالاي قيانات پەن قاسىرەت پاراقتارىن اقتاردى. ول 1988, 1991 جانە 1997 جىلدارى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىندەگى 100-دەن استام مەملەكەتتىك اسا قۇپيا قۇجاتتارمەن, تەر­گەۋدىڭ سۇراق-جاۋاپتارىمەن, ايىپ­كەرلەردىڭ كورسەتىندىلەرىمەن, ايىپتاۋ قورىتىندىلارىمەن تانىسىپ شىعۋعا مۇمكىندىك الدى. 15 جىلدان استام ۋاقىت بويى عىلىمي ىزدەنىس جۇرگىزىپ, ايگىلى ۇشتىكتىڭ سوتىنداعى ايىپتاۋلاردىڭ جالعاندىعىن اشكەرەلەيتىن تىڭ دەرەك­تەردى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىردى, – دەدى ق.كوشەرباەۆ.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­دارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلعانى بەلگىلى.

– كوميسسيا ەلىمىزدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بارلىعىن انىق­تاپ, سونىڭ نەگىزىندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردى تولىق اقتاۋدى كوز­دەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا تۇر­­سىن جۇرتبايدىڭ جىلدار بويى جۇيە­لى اتقارىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋ جۇمىس­تارى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مىندە­تى­مەن ۇندەس, ەكەۋى ءبىر وزەننىڭ ارناسىنداي دەسەك قاتەلەسپەيمىز, – دەدى مەملەكەتتىك حاتشى.

ق.كوشەرباەۆتىڭ پىكىرىنشە, قازاق­ستان تاريحىنىڭ كەڭەستىك ءداۋىرى ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق قاراما-قايشىلىقتارعا تولى. تاريحشىلار الداعى ۋاقىتتا وسى تاقىرىپتاردى جانە باسقا دا زەرتتەلەتىن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تاريحنامالىق تالداۋلاردى كوبەيتۋى كەرەك. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ اششى شىندىعىن اشىپ كورسەتەتىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋلەر تاۋەلسىز قازاقستاندا ءالى دە جەتكىلىكسىز.

– قازاقستان تاريحىنا قازىرگى زامان تۇرعىسىنان قاراۋ كەرەك. بۇل ونى دۇنيەجۇزىلىك تاريحپەن, ەۋرازيا كونتينەتى تاريحىمەن, كوشپەلىلەر وركە­نيەتىمەن, تۇركى حالىقتارى مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى تاريحىمەن كە­شەندى تۇردە قاراستىرۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان اتقارىلار شارۋا دا اۋ­قىمدى. تاريحي سانانىڭ ىرگەتاسىن تاريح عىلىمى قالايدى. بۇل سالا كەشەگە دەيىن يدەولوگيالىق قاساڭدىق قۇرساۋىندا بولدى. قازاقستان تاريحى تاپتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان كوبى­نەسە سىڭار جاق ىڭعايدا جازىلدى. ەل تاريحىنىڭ كوپتەگەن ءپرين­تسيپتى ماسەلەلەرى تۇبەگەيلى دايەك­تەل­گەن جوق. قازاق ەتنونيمىنىڭ شىعۋى, قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى, قازاق مەم­لە­كەت­تىلىگىنىڭ تۋى مەن قالىپتاسۋى, كوشپەلى قوعام ەۆوليۋتسياسى سەكىلدى ماسەلەلەر كەشەندى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى, – دەدى مەملەكەتتىك حاتشى.

ق.كوشەرباەۆ اتاپ وتكەندەي, قا­زاق­ستان تاريحى مەن قازاق ەتنوسى تا­ريحىنىڭ اراجىگى اجىراتىلماعان. قازاق حاندىعىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇ­رامىنا كىرۋ تاريحىنىڭ جاي-جاپ­سارى دا ءالى تولىق اشىلعان جوق. قازاقستاننىڭ كسرو قۇرامىنداعى دامۋىنا دا رەاليستىك تۇرعىدان قاراۋ قاجەت. ءارتۇرلى ەتنوستىق قاۋىمداردىڭ قازاقستانعا كوشىرۋلى مەن جەر اۋدارىلۋىنا, ولاردىڭ وسى جەردە قونىس تەبۋىنە قاتىستى ماسەلەلەر دە ءوز زەرت­تەۋ­شىلەرىن كۇتىپ وتىر.

سونىمەن بىرگە كونفەرەنتسيا بارىسىندا سەنات دەپۋتاتى مۇرات باق­تيار ۇلى پارلامەنت سەناتىنىڭ تور­اعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ قۇت­تىق­تاۋىن وقىپ بەردى. وندا تۇرسىن جۇرت­بايدىڭ ادەبيەت پەن مادەنيەتكە, تاريح پەن رۋحانياتقا قوسقان زور ۇلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. بەلگىلى عالىمنىڭ مەرەيتويى ەندى ءوزى تۋىپ-وسكەن سەمەي وڭىرىندە جالعاسپاق.