نۇر-سۇلتاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىزمەتىن سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى جوبالىق كەڭسە تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ, ء«داستۇرلى ءدىن وكىلدەرى – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى بويىنشا ماتەريالدار جيناۋ تاجىريبەسىمەن الماسۋ تۋرالى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق سەمينار وتكىزدى.
مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى, جوبالىق كەڭسەنىڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆ سەمينار جۇمىسىنا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىنداعى وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ وكىلدەرى بەلسەنە اتسالىسقانىن جەتكىزدى. سەمينارعا مەملەكەتتىك, ءدىني قىزمەتكەرلەر, عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى مەن ەرىكتىلەر قاتىستى.
سەمينار بارىسىندا كەڭەس وداعى ءدىندى قوعامدىق سالادان, سونداي-اق ادامداردىڭ ساناسىنان, ولاردىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىنەن شىعارۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك اتەيزم ساياساتىن جۇرگىزگەندىكتەن, بارلىق ءدىن وكىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ, سوعان ساي دەرەكتەر ورتاعا سالىندى. قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وكىمەتى ءدىن سالاسىنان بۇقاراعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىن جانە بولشەۆيكتىك-كوممۋنيستىك يدەولوگيانى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن كۇشتى يدەولوگيانى كوردى.
1918 جىلعى قاڭتاردا «شىركەۋدى مەملەكەتتەن, مەكتەپتى شىركەۋدەن ءبولۋ تۋرالى» جارلىق قابىلداندى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان نۇسقاۋلار بارلىق ءدىني ۇيىمدى زاڭدى قۇقىقتارىنان ايىردى جانە ولاردىڭ مۇلكىن ۇلتتىق قازىنا, ياعني مەملەكەتتىك مەنشىك دەپ جاريالادى. وسى ساتتەن باستاپ مەشىتتەردى, شىركەۋلەردى جانە باسقا دا ءدىني مەكەمەلەردى توناۋ جانە قيراتۋ باستالدى. ءوز سەنىمدەرىن قورعاعان ونداعان يمام, يەرارح سوت پەن تەرگەۋسىز اتىلدى.
قازاقستاندا ءدىن قايراتكەرلەرىن قۋدالاۋ كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزدەن باستالدى, بىراق قۋعىن-سۇرگىن ارەكەتتەرى مەن جازالاۋ شارالارى ءارتۇرلى كەزەڭدەردە ءتۇرلى دارەجەدە جۇرگىزىلدى, ياعني ءوز ەرەكشەلىكتەرى بولدى.
قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ەلدە حالىققا قارسى «كىشى قازان» باعدارلاماسىن جۇرگىزۋ باستالعاندا شىن مانىندە كەڭ اۋقىمدى, جۇيەلى سيپاتقا يە بولدى. بۇل رەتتە, قۋدالاۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى مەن ادىستەرى: مەشىتتەر, حرامدار, سيناگوگالاردى تاركىلەۋ, ءدىني قىزمەتشىلەردى قۋدالاۋ جانە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, ءدىني قاۋىمداردى مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ايىرۋ, ءدىني مەكەمەلەر مەن ءدىني باسىلىمداردى جابۋ, مەشىتتەردەن, شىركەۋلەردەن, سيناگوگالار مەن وزگە دە ءدىني عيماراتتاردان تىس بەلسەندى ءدىني قىزمەتكە ءىس جۇزىندە تىيىم سالۋ بولدى.
ەكى-ءۇش جىل ىشىندە بارلىق مۇسىلمان ءدىني باستاۋىش جانە ورتا وقۋ ورنى جابىلدى. اراب الىپبيىندە جازىلعان وقۋلىقتار مەن كىتاپتار لاتىن الىپبيىنە كوشىرىلدى.
جيىندا ايتىلعانداي, قازاقستاندا 1928-1933 جىلدار ارالىعىندا 198 مەشىت پەن شىركەۋ جابىلعانى ءمالىم بولدى. 1929 جىلعا دەيىن 2 469 يشان تۇتقىندالىپ, اۋىر ەڭبەككە سالىنعان. ال 1931-1932 جىلدارى رەسپۋبليكامىزدا 19 800 ءدىن قىزمەتشىسى تۇتقىندالىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. 1940 جىلى «قارلاگتا» 355 يشان قاماۋدا بولدى. ولارمەن بىرگە مەشىتتەردىڭ قاتارداعى قىزمەتشىلەرى دە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.
قازاقستاننىڭ پراۆوسلاۆ شىركەۋىندەگى جاعداي دا وسىنداي. استانا جانە الماتى ەپارحياسىنىڭ اۋليەلەردى كانونيزاتسيالاۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, الماتى تەولوگيا سەمينارياسىنىڭ وقىتۋشىسى ياكوۆ ۆورونتسوۆتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اۋماعىندا وسى سەنىمنىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 5 379 قىزمەتشىسى انىقتالدى. ولاردىڭ 4 000-نان استامى قازاقستان اۋماعىندا تۇرعان. ولاردىڭ 2 000-ىنىڭ ەسىمى سايتتا كورسەتىلگەن. بىراق ءتىزىم ۇنەمى جاڭارتىلىپ وتىرادى, ويتكەنى ىزدەۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسۋدا.
توپتىق قىلمىستىق ىستەر كەڭىنەن قولدانىلدى. ماسەلەن, اقمولادا كونتررەۆوليۋتسيالىق يدەيالارى ءۇشىن 16 ادام سوتتالىپ, اقمولا وبلىسىنىڭ يمامى تەمىرعالي ميرۆاليەۆ باستاعان التى ادام اتىلدى. ءتىپتى تۇتقىنداردى دا ايىپتادى. مىسالى, ويدان شىعارىلعان ءىس بويىنشا شەتەلدىك ءدىني اعىمعا قاتىسى بار كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەتى ءۇشىن «قارلاگتا» جازاسىن وتەگەن سەرگەي زۆەرەۆ باستاعان توعىز پراۆوسلاۆ ءدىني قىزمەتكەرى سوتتالدى. بارلىعى دا اتىلدى.
دىنگە قارسى ماڭىزدى ناۋقانداردىڭ ءبىرى عاسىرلار بويى, ءتىپتى مىڭداعان جىل بويعى حالىقتىق جانە ءدىني مەرەكەلەردى كەڭەستىك مەرەكەلەرگە اۋىستىرۋ بولدى. وسى ماقساتتا «كومسومولسكوە روجدەستۆو», «كومسومولسكايا پاسحا» سياقتى ءىس-شارالار ەنگىزىلدى. 1926 جىلدان باستاپ «ناۋرىز», ال 1930 جىلدان باستاپ قۇربان ايت مەيرامىنا تىيىم سالىندى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى – ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەت ادەيى جويىلعانىن نەمەسە جوعالعانىن, كەيبىرەۋلەرى ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيالاندىرىلعانىن جانە ءالى زەرتتەلمەگەنىن, ءدىني قايراتكەرلەر تەك ءدىني قۇندىلىقتاردى قورعاعانى ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق قىلمىستىڭ باسقا دا قۇرامى بويىنشا سوتتالعان. وسى جانە باسقا دا سەبەپتەر بويىنشا قازاقستاندىق ءدىنباسىلاردىڭ قۋعىن-سۇرگىن اۋقىمىن وبەكتيۆتى سيپاتتايتىن تولىق دەرەكتەر بىزدە ءالى جوق.
«مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جانە ايماقتىق توپتاردىڭ, عىلىمي مەكەمەلەردىڭ جانە جالپى قوعامنىڭ مىندەتى – كەڭەس داۋىرىندەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ وسى ساناتىن تولىق زەرتتەۋ, جازىقسىز زارداپ شەككەندەردى تولىق ساياسي جانە زاڭدى وڭالتۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ەنگىزۋ. بۇگىنگى رەسپۋبليكالىق تاقىرىپتىق سەمينار وسى ماسەلەنى شەشۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا», دەدى جوبالىق كەڭسەنىڭ باسشىسى س.قاسىموۆ.
نەگىزگى بايانداماشى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دوساي كەنجەتاەۆ كەڭەس زامانىنداعى مۇراعاتتىق دەرەكتەردە تاريحي ەسىمدەردى سىزىپ تاستاۋ ارەكەتى بايقالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«كەڭەس وكىمەتىنە قارسى نارازىلىقتار جەكەلەگەن ايماقپەن شەكتەلمەيدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, سوزاق كوتەرىلىسى سەكىلدى, قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, سونداي-اق وش, فەرعانا اۋداندارىندا كوتەرىلىستەر بولدى. ولار جالپىۇلتتىق ماڭىزعا يە بولسا دا, جەكەلەگەن ادامداردىڭ مۇددەلەرىنەن تۋىنداعان كوتەرىلىستەر رەتىندە كورىنىس تاپتى», دەدى دوساي كەنجەتاەۆ.
د.كەنجەتاەۆ بۇرىنعى مۇراعاتتىق دەرەكتەردە تاريحي ماڭىزى بار بارلىق ەسىم نومىرلەرگە اۋىستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. ياعني №1, №2 اۋىلدار دەپ ساقتالعان. «نارازىلىقتارعا قاتىسقاندار تۋرالى مالىمەتتەردە ولاردىڭ اۋىلدارى تاريحي اتاۋمەن ەمەس, نومىرمەن بەلگىلەنەدى. بۇل دا تاريحي سانانى جويۋدىڭ ەرەكشە ءتاسىلى. سونىمەن قاتار ءدىني ۇعىمداردى ادامداردىڭ ساناسىنان ءوشىرۋ ءادىسى قولدانىلدى», دەپ تۇيىندەدى عالىم.
سەمينار بارىسىندا قۋىن-سۇرگىن ساياساتىن زەرتتەۋ تاقىرىبى بويىنشا جاڭا مالىمەتتەر ايتىلدى, جوعارى دەڭگەيلى پىكىر الماسۋ بولدى.