جۋرناليسسيمۋس

«قونىسبەكوۆ, ءبىزدىڭ «العاباس» گازەتىنە كەلگەنىڭ وتە جاق­سى بولدى. رەداكتسيادا ءوزىڭ سەكىلدى جوعارى ءبىلىمدى جۋرناليستەر جوقتىڭ قاسى. اۋىل شارۋا­شى­لىعى بولىمىندەگى ءتىلشىنىڭ ورنى بوس ەدى», دەي بەرگەندە ول: «باكە, مەنىڭ جوعارى بىلىمىممەن بۇل قالاي بولار ەكەن؟..», دەپ كيىپ كەتىپ, ءسوز سوڭىن جۇتىپ قالدى. حاتشى: «سوندا قالاي, سەنىڭ بىردەن ءبولىم باستىعى بولعىڭ كەلە مە؟», دەپ داۋىسىن كوتەرە سويلەدى. ول: «باكە, مەن ءبولىمدى سۇراپ تۇرعانىم جوق», دەدى. قالمەنوۆ: «ەندەشە قالاعانىڭ قاي قىزمەت؟», دەدى شۇيلىگىپ. ول يمەنگەن جوق. «رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە بارار ەدىم», دەدى ول. حاتشى مىرس ەتتى. «قالاۋىڭ تىم جوعارى ەمەس پە؟».  ول كەكەسىن سىڭايمەن ەزۋ تارتتى. قونىسبەكوۆ: «باقىتجان اعا, اركىم ءوز ورنىن بىلەدى عوي», دەدى رايىنان قايتپاي. قالمەنوۆ باسىن شايقادى. «شىراعىم, بۇل بىردەن شەشىلە سالاتىن ماسەلە ەمەس. سول لاۋازىمعا جەتۋ ءۇشىن ساعان ەكى-ءۇش جىل ۋاقىت كەرەك».  ەنجار ءۇنى سالقىن ەستىلدى. ول: «باكە, جاعداي سولاي بولسا, سىزگە رەنىشىم جوق. ماعان ءسىز دە رەنجىمەڭىز», دەپ كابينەتىنەن شىعىپ كەتتى. سول بويدا وبلىس ورتالىعى شىمكەنتكە بارىپ, ءوزى ءۇش جىل قاتارىنان وندى­رىستىك تاجىريبەدەن وتكەن «وڭ­تۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ەسىگىن اشتى. رەداكتور اسەت تىلەۋ­كەەۆ اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ ورىنباسارلارى وسكەنباي امزەەۆ پەن ءالىم تۇياقباەۆ اقىلداسا كەلىپ, سەكرەتاريات بولىمىنە قىزمەتكە ال­عان. ول اۋەلى سەكرەتارياتتىڭ قارا قازانىندا قاينادى. سودان سوڭ ءبولىم باسقاردى. كەيىن رەداك­توردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلدى.

شىمكەنت وبكومى ۇيىمداس­تىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سۋبوتين ناسيحات جانە ۇگىت ءبولى­مىنىڭ نۇسقاۋشى قىزمەتىنە كان­ديداتتى ۇزاق تاڭدادى. اقى­رى ىقىلاسى وبلىستىق گازەت­تىڭ قىزمەتكەرى بايدۋللا قونىس­بەكوۆكە تۇسكەن. ۇسىنىس جاساپ ەدى, قونىسبەكوۆ جىلى ورنىنان قوزعالعىسى كەلمەي اۋەلگىدە تارتىندى. سۋبوتين اراعا رەداكتوردى سالىپ, كوندىردى-اۋ ايتەۋىر. سول كەزدە وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسانباي اسقاروۆ ەدى. ول انكەتالىق دەرەكتەرىن قاراپ شىعىپ: «سۋبوتين, سەن ماعان كىمدى اكەپ تۇرسىڭ؟ مىناۋىڭ جاسى قىرىق تورتتەن اسقان ەگدە عوي, دەدى قاتقىل ۇنمەن. – مۇنىڭ جاسىنداعىلار قازىر اۋپارت­كوم مەن گوركومنىڭ ءبى­رىن­شى حاتشىسى, وك ءبولىمىن مەڭ­گەرۋشىلەرى. سوندا مۇندا قانداي بولاشاق بولماق؟». سول ساتتە سۋبوتين: «اسانباي اسقار ۇلى, باسقا لايىقتى جاندى تاپپادىم», دەدى اعىنان جارىلىپ. اسقاروۆ ونىڭ قۇجاتتارىن قايتا قاراپ: «بۇل جىگىتتىڭ پارتيالىق جۇمىستان حابارى بار ما ءوزى؟», دەدى تىكسىنىپ. سۋبوتين قيپاقتاپ: «بەس جىل باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولعان»,  دەدى. اسقاروۆتىڭ قاتۋ قاباعى لەزدە جازىلدى. «ە, ە, وندا مۇنىڭ ءجونى بولەك. باستاۋىش ۇيىم دەگە­نىڭىز ءبىزدىڭ ءتۇپ قازىعىمىز عوي». بايدۋللاعا سۇقتانا قارادى.

– سۋبوتين, بۇل جىگىتتى دۇرىس تاڭ­داپسىڭ. دايىن پارتيا قىز­مەتكەرى. قۇجاتتارىن بيۋرونىڭ قاراۋىنا دايىندا, – دەدى جايدارى جۇزبەن. قابىلداۋدان شىققان سوڭ سۋبوتين: «بايدۋللا, اسقاروۆيچتىڭ سىناعىنان كەز كەلگەندەر وتە بەرمەيدى. جاڭا قىزمەتىڭمەن قۇتتىقتايمىن!», – دەدى قۋانىشىن جاسىرماي.

1985 جىلى اسانباي اسقاروۆ زەينەتكەرلىككە شىعىپ, ورنىنا پاۆلودار وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى رىسبەك مىر­­زاشەۆ بيۋرونىڭ شەشىمىمەن تاعايىندالدى.

ارادا ءۇش كۇن وتكەن سوڭ كەش­­­كىسىن, جۇمىس كۇنى سوڭىندا ءبىرىنشى حاتشى قونىسبەكوۆتى وزى­نە شا­قىرتقان. سوندا ونىڭ ويى ون ساققا جۇگىرگەن. «نەگە شاقىرتتى؟.. قىزمەتتە جوعا­رىلاتۋ ءۇشىن بە؟..». «ول مۇمكىن ەمەس». «الدە قىزمەتىمنەن كەم­شىن كوردى مە؟..». «ونىڭ دا قيسىنى جوق». «اقىلداسۋ ءۇشىن بە؟..». ء«بولىم مەڭگەرۋشىلەرى تۇر­عاندا ونىڭ دا ءتىپتى رەتى جوق». «نە دە بولسا, بارا كورەيىن». مىر­زاشەۆ ەرتەڭ سوزاق اۋدانىندا بولاتىن اۋپارتكومنىڭ پلەنۋمىنا باراتىنىن, وندا جاڭادان ءبىرىنشى حاتشى سايلاناتىنىن, ءوزىنىڭ سويلەيتىنىن, سوعان 15-20 مينۋتتىك ءماتىن دايىن­داۋىن وتىنگەن. ءسوز رەتىندە ول: «مەنىڭ جۇرتپەن امانداسىپ, قال-جاعداي سۇراسۋعا قازاقشا ءتىلىم جەتەدى. الايدا ۇنەمى ورىسشاسى مول ورتادا جۇرگەندىكتەن بولار, ورىس ءتىلىنىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالا بەرەمىن. كومەكشىلەرىم ءسىزدىڭ قازاقشاڭىزدى, ءتىلدىڭ مامانى ەكەنىڭىزدى ايتتى. جۇرتتى جالىقتىراتىن تسيفرلاردى كو­بەي­تۋدىڭ قاجەتى جوق. جەر جاع­دايىنا, حالقىنىڭ كوڭىل كۇيىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىڭىز. بۇل جاقتا «تەرىسكەي», «كۇنگەي» دەگەن اتاۋ سوزدەر بار ەكەن. بۇل سوزدەردىڭ دە ءمانى مەن ماعىناسىن تۇسىندىرە كەتسەڭىز مەن ءۇشىن اسا قاجەت-اق. وسىنداعى بارلىق بولىمدەر سىزگە مالىمەتتەر بەرۋگە كومەكتەسەدى. ءبىز تاڭەرتەڭ ساعات 7-دە جۇرەمىز. ال ءسىز دايىنداعان ءسوز ءماتىنىن كەزەكشىگە بەرىپ كەتەرسىز», دەدى.

ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىن ايتسايشى. ءبىرىنشى حاتشى بۇل تاپسىرماسىن بىرەر كۇن بۇرىن بەرگەندە عوي. بولىمدەگىلەر تسيفرلاردان كوز سۇرىنەتىن مالىمەتتەردى اكەپ ۇستەلىنىڭ ءۇستىن تولتىرىپ تاستادى. قونىسبەكوۆ سولاردى قاراپ شىعىپ, ويىن جيناقتاپ ءماتىندى جازۋعا كىرىستى. تۇنگى ساعات ءبىر شاماسىندا قاعازعا تۇسىر­گەن ءماتىندى عيماراتتىڭ ەسىك كوزىن­دە وتىرعان كەزەكشىگە بەرىپ, پاتەرىنە ورالدى.

قونىسبەكوۆ جالپى ءبولىمنىڭ تاپسىرماسىمەن بوگەن اۋدانىندا ەكى كۇن حالىقتان تۇسكەن ارىز-شاعىمدى تەكسەرىپ, كەلگەن بويدا بولعان جايدىڭ انىق­تاماسىن قاعازعا تۇسىرگەنى سول ەدى, الدىنداعى تەلەفون شىلدىر ەتتى. تۇتقانىڭ ارعى جاعىنان قابىلداۋ بولمەسىندە وتىرعان قىز ءبىرىنشىنىڭ شاقىرىپ جات­قانىن جەتكىزدى. بۇل جولى كوڭىلىندە قوبالجۋ بولعان جوق. مىرزاشەۆ جىلى شىرايمەن قارسى الىپ: «سوزاق اۋدانىنا بارىپ, جۇرتپەن كەزدەسىپ قايتتىم. مەنىڭ ءسوزىمدى دۇرىس, اسەرلى دايىنداپسىز. ماقال-ماتەلدى دە تاۋىپ, ورنى­مەن قولدانىپسىز. اۋدانعا بار­عانشا-اق وقىپ, بۇل ايماق تۋرالى تولىق حاباردار بولدىم. سول ءۇشىن وزىڭە راحمەتىمدى ايتايىن دەپ شاقىرت­قان ەدىم», دەدى جىميىپ. «دەمەك سىننان ءوتتىم». ءبىرىنشى حات­شىدان العىس العان ول كابينەتتەن قاناتتانىپ شىقتى.

ءبىر جولى رىسبەك مىرزاشەۆ ونى تاعى شاقىرتتى. ەكەۋارا اڭگىمە «يۋجنىي كازاحستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى رومان زۋەۆ­تىڭ زەينەتكەرلىككە شىعۋىنا بايلانىستى بولعان. ءبىرىنشى ونىڭ ورنىنا لايىقتى كىم بارىن سۇراعاندا ول سوندا جيىر­ما جىلدان بەرى ىستەپ كەلە جاتقان كۋنگۋرتسەۆتى ۇسىندى. مىرزاشەۆ ونى قاپەرىنە الىپ: «ال ەندى نەگىزگى ماسەلەگە كوشەيىك, – دەپ ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمى مەڭگەرۋشىسى ورىنباسارىنىڭ ورنى بوساعانىن, سول ورىنعا ءوزىن ۇسىنعالى وتىرعانىن ەسكەرتكەندە قونىسبەكوۆتىڭ ات-تونىن الا قاشپاسى بار ما: «رىسبەك مىرزاش ۇلى, سەنىمىڭىزگە راقمەت! بىراق مەن بۇل ورىندا ىستەي المايمىن», دەدى. مىرزاشەۆتىڭ نەگە دەگەن سۇراعىنا ول: «مەن ورىس تىلىنە ونشا جەتىك ەمەسپىن. اسىرەسە, جازۋعا كەلگەندە, كوپ قينالامىن. ال وبكومدا بارلىق ءىس-قاعازدارى ورىس تىلىندە جۇرە­دى», دەدى. مىرزاشەۆ: «ورىس تىلىندە سويلەي الاسىڭ با؟»,  دەپ سۇرادى. ول: «سويلەۋىن سويلەيمىن عوي», دەدى قىسىلىپ. مىرزاشەۆ: «ە,ە وندا جاراسى جەڭىل ەكەن. مەن مۇلدەم سويلەي المايدى ەكەن دەپ قالىپ ەدىم. ەداۋىر ەڭبەكتەنسەڭ, ورىستىڭ ءتىلىن دە جاقسى مەڭگەرىپ كەتەسىڭ. التىنشى نويابردە بيۋرو, دايىن بول», دەدى.

سولاي قونىسبەكوۆ 6 قارا­شادا جاڭا قىزمەتكە تاعايىن­دالدى.

1986 جىلدىڭ 16 جەلتوق­سانىندا قازاقستان كومپارتياسى وك كەزەكتەن تىس پلەنۋمى ءوتىپ, ءبىرىنشى حاتشى دىنمۇحامەد قوناەۆ قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, ورنىنا رەسەيدىڭ ۋليانوۆ وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گەننادي كولبين سايلاندى. الماتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن جۇمىسشى جاستارى پلەنۋمنىڭ بۇل شەشىمىنە نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, الاڭعا شىقتى. رەسپۋب­ليكاداعى احۋال كۇرت وزگەردى. شىمكەنتتىڭ جاستارى دا تۇندە كوممۋنيستىك داڭعىلى مەن سوۆەت كوشەسىنىڭ بويىنا پلاكاتتار ءىلىپ, نارازىلىقتارىن ءبىل­­دىردى. سوعان بايلانىستى مقك-ءنىڭ قىزمەتكەرلەرى 6 قىز بالانى قاماۋعا العان. وبكوم­دا وبلىستىڭ بارلىق جاۋاپتى قىز­مەتكەرلەرىنىڭ شۇ­عىل جي­ىنى بولدى. رىس­بەك مىر­زا­شەۆ بارلىعىن سابىر­لى­لىق­قا, ادى­لەتتىلىككە شاقى­رىپ, قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى قىز­مەكەر­­­لەرىنە: «جاس­تارعا قيانات جاسا­ماڭىزدار, قاتەلىك­تەرىن دۇرىس­تاپ تۇسىندىرىڭىزدەر, وقۋ ورىن­دارىنىڭ باسشىلارىنا دا وسى ءسوزىمدى جەتكىزىڭىزدەر. ولار مىنا سىزدەر مەن بىزدەردىڭ بالالارىمىز. ەرتەڭگى بولاشاعىمىز. سوندىقتان ادىلەتسىز شەشىم بولماسىن», دەدى. سوندا جۇرت ونىڭ جاناشىر نۇسقالى سوزىنە ري­زا بولعان. ەندى مۇنى ۇلىلىق دەمەي كور.

قونىسبەكوۆتىڭ الدىنداعى تەلەفون بەزەك قاقتى. تۇتقانى قۇلاعىنا توسىپ ەدى, ارعى جاعى­نان اپتىعا سويلەگەن كىسىنى داۋىسىنان تانىدى. قازاق­ستان جازۋشىلار وداعى باسقار­ماسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قا­لاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ. ول سوزاق اۋدانىنىڭ تۋماسى, ءسوز زەرگەرى, جازۋشى تاكەن الىم­قۇلوۆتىڭ قايتىس بولعانىن حا­بار­لاي كەلىپ, ونىڭ «مەنى بابا اتاعا جەرلەڭدەر» دەگەن ەڭ سوڭعى اما­ناتىن ورىنداۋعا ماشينامەن ءمايىتىن الىپ كەتكەنىن, جەرلەۋ راسىمىنە الماتىدان ءبىر توپ اقىن-جازۋشى كەشكە پويىزبەن شىعاتىندارىن, ولاردى شىمكەنتتەن كولىكتەرمەن الىپ بارۋ جاعىن ۇيىمداستىرۋدى ايت­تى. قونىسبەكوۆ: «اۋ, ق­ا­لە­كە, بۇل تاپسىرماڭىزدى ورىن­­داۋ مەنىڭ قولىمنان كەل­مەيدى. وسىنداعى حاتشى نەمەسە ءبولىم باستىقتاردىڭ بىرىنە شىقساڭىزشى», دەپ ەدى ول: «ۇلكەن ءبىر وبلىس حالىققا قادىر­لى جازۋشىسىن جەرلەۋدى ۇيىم­­داستىرۋعا شاماسى كەلمەي­دى دەسەم, ۇياتى سىزدەرگە كەلەدى. حات­شىڭ مەن ءبولىم باستىقتارىڭا ءوزىڭ ايتارسىڭ». تۇتقادان دى­ڭىل­داعان ءۇن ەستىلدى.

قونىسبەكوۆ نە ىستەرىن بىلمەي شاراسىزدىقتىڭ كۇيىن كەشتى. يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى اسەم سۇلەيمەنقىزى مەن ءبولىم باستىعى ۆالەري گاۆريچكوۆ ءىسساپاردا. ال ءبىرىنشى حاتشىعا شىعۋدىڭ رەتىن تاپپاي وتىرعاندا ويىنا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دۇي­سەنكۇل بوپوۆا تۇسە كەتتى. سول كىسىگە تەلەفون شالىپ, قابىل­دا­ۋىن ءوتىندى. كابينەتىندە كۇتىپ وتىر ەكەن. قونىسبەكوۆ وعان ءمان-جايدى باياندادى. جەرلەۋدى ۇيىم­داستىرۋ ماسەلەسىمەن ءبى­رىنشى حاتشىعا شىعۋىن ءوتىندى. بوپوۆا مىرزاشەۆقا تەلە­فون شالىپ, قونىسبەكوۆ ەكەۋى وتە ءبىر ماڭىزدى شارۋامەن كەزدەس­كىسى كەلەتىنىن جەتكىزدى. ول قۇپ كوردى. كابينەتىنە بارعان بويدا بوپوۆانىڭ يشاراتىمەن قونىسبەكوۆ جاعدايدى بايانداپ, كورنەكتى جازۋشىنى سوزاق اۋدانىندا جەرلەۋدى ۇيىمداستىرۋعا كومەگى قاجەتتىگىن قىسقا دا نۇسقا ەتىپ جەتكىزدى. مىرزاشەۆ: «بۇل ەلگە دە, باسشىلارعا دا سىن ەكەن, – دەپ تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرىپ, سوزاق اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شەرىمقۇلوۆپەن سويلەستى. «دوسىباي, قارالى جيىننىڭ باسى-قاسىندا ءوزىڭ بول. قازاقتىڭ بەتكە ۇستار اقىن-جازۋشىلارى كەلىپ جەرلەۋىنە قاتىسپاقشى. اۋدان باسشىلارى نەمقۇرايلىق تانىتپاسىن. ەرتەڭگى كۇنى مەن دە, سەن دە جەرگە قاراپ, ۇياتتى بو­لىپ قالمايىق. – ول تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويدى دا. – بايدوللا, (ونى وسىلاي اتاعان) قانشا كولىك كەرەك, ونى ءوزىڭ شەشىپ, مەكەمەلەرگە مەنىڭ اتىمنان تاپسىرما بەرە بەر», دەپ ورنىنان تۇردى.

ەرتەڭىنە ءبىر «رافيك», ءۇش «ۆولگامەن» الماتىدان كەلگەن قوناقتاردى قارسى الىپ, سوزاققا قاراي جول تارتتى. ەل ەلدىگىن جا­سادى. تاكەن الىمقۇلوۆتى جي­نالعان بارشا قاۋىم قيماس كوڭىل­مەن اقتىق ساپارىنا شىعا­رىپ سالدى.

1987 جىلى بايدۋللا قونىس­بەكوۆ وبلىستىق تەلەديدار جانە راديو حابارلارىن تاراتۋ جونىنەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. قازاق­ستان كومپارتياسى وك مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كامال سماي­لوۆتىڭ قابىلداۋىنا بار­عاندا: «شەرحان مۇرتازا ماقتاپ جۇرەتىن ءجۋرناليسى سەن ەكەنسىڭ عوي. شەرحاننىڭ تالعامى كەز كەلگەنگە تۇسە بەرمەيدى», دەگەن ەدى. جوق جەردەن بار جاساۋ وڭاي ما. يا, قونىسبەكوۆكە كومي­تەتتىڭ تەلەورتالىعىن قۇرىپ, جۇ­­­مىسىن جولعا قويۋ وڭايعا تۇس­پەدى. جوقتان بار جاسادى. ءوزى وبلىسقا تانىمال تۇلعالارمەن «بەتپە-بەت» تىكەلەي سۇحبات-باع­دار­­لاماسىن جۇرگىزدى. ۇلتتىڭ رۋ­­حا­ني قۇندىلىقتارىن العا شى­عاردى.

تۇركى الەمىنە بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست, «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇت: «جۋرناليسسيمۋس قوي بۇل بايەكەڭ! سەكسەننىڭ سەڭ­گى­رىندەگى بۇ كىسى بۇگىندە وبلىس جۋرناليستەرىنىڭ توبە ءبيى رە­تىندە تانىلعان. ابدەن مو­يىن­­دالعان. قالامگەرلەر قاۋى­مى تولايىم-تۇتاس تىڭداي­دى. وبلىستىق گازەتتە جاۋحاتشى بولدى. قولباس­شىنىڭ وڭ قولى. ونشاقتى جىل وسى قىز­مەتتە ىستەدى. قاباق شىتپاستان. كۇنى-ءتۇنى. وبكومدا ىستەدى. ون بەس جىلداي وبلىستىق تەلەديدار مەن راديونى باسقاردى. جالەل كەتتەبەكوۆ وتە ورىندى جازعانداي, سول كەزەڭدەردەگى وبلىستىڭ رۋحانياتىن بايدۋللا قونىسبەكوۆتىڭ بەينەسىنسىز ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى», دەپ جازعان.

كولباي ادىربەك ۇلى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى