قازىرگى ۋاقىتتا ەرەسەكتەر تۇگىل, كىشكەنتاي سابيلەردە سان ءتۇرلى اۋرۋ بار. سيرەك كەزدەسەتىن ورفاندى سىرقاتتار, قاتەرلى ونكولوگيالىق اۋرۋلار, ءتىپتى اتاۋىن ءومىرى ەستىپ بىلمەگەن دەرتتىڭ تۇرلەرى تىركەلىپ جاتىر. سونداي جان قىسىلعاندا باۋىر ەتىنىڭ ءومىرىن ساقتايمىن دەگەن اتا-انالاردىڭ كۇنى دارىگەرلەرگە قارايدى. بۇل جەردە ەڭ باستىسى – دياگنوزدىڭ دۇرىس ايقىندالۋى. دياگنوز دۇرىس قويىلعاندا عانا وڭ ەم جاسالىنادى. دارىگەرلەردى اداستىرماس ماياكتاي دياگنوز انىقتاۋدا, تاعدىرشەشتى ماسەلەدە تۋراسىن ايتار پاتولوگتەر جۇمىسى – بۇگىنگى اڭگىمەنىڭ وزەگى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى Universitical Medical Center كورپوراتيۆتىك قورى «انا مەن بالا» ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ پاتومورفولوگيا بولىمشەسىنە اياق باسقانىمىز سول ەدى, وتە ءبىر ماڭىزدى ساتكە تۋرا كەلىپپىز. زەرتتەۋشى لابورانت قىزدىڭ الدىندا تەننيس دوبىنىڭ ۇلكەندىگىندەي سىرتى قارا قوشقىل دومالاق بىردەڭە جاتىر.
– كىشكەنتاي بالاعا وپەراتسيا جاسالىپ جاتىر. مىناۋ – سودان الىنعان ماتەريال. قازىر 15-20 مينۋتتىڭ شاماسىندا «بۇل دومالاق قانداي سيپاتتا, قاتەرلى مە, قاتەرلى ەمەس پە؟» دەگەن العاشقى توقتامىن ايتۋىمىز كەرەك. ەگەر ءزىلدى دۇنيە بولسا, اۋماعىنا قالاي اسەر ەتكەن, سونىڭ بارلىعىن تازارتۋ كەرەك پە, الدە سىپىرىپ الىپ تاستاماي وزگە ەمگە كونە مە, سونى ايتۋ ماڭىزدى, – دەيدى.
قىزدار قيمىلى ءابجىل كورىندى. ءبىرى وتكىر پىشاقپەن بيوپسيا جاساۋعا جىبەرىلگەن دەنەدەن اسا ىجداعاتتىلىقپەن جۇپ-جۇقا ەتىپ كەسىپ, شىنىنىڭ استىنا ورنالاستىرىپ جاتسا, ەندى ءبىرى كىشكەنتاي دەگەننەن گورى ۇساق كونتەينەر دەيتىندەي ىدىسقا سالىپ ورنالاستىرىپ, ەندى ءبىرى جاسۋشالاردى حيميالىق بوياۋ ادىسىمەن زەرتتەيتىن جۇمىسىنا كىرىسكەن. قات-قابات, قىم-قۋىت بولعانىمەن كۇندەلىكتى اتقارىلاتىن, ۇيرەنىسكەن قالىپتى جۇمىس ەكەنى ايقىن اڭعارىلادى.
جوعارعى ساناتتى دارىگەر, بولىمشە مەڭگەرۋشىسى باقىتقالي يبرايموۆقا بۇرىلىپ:
– پاتسيەنت ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى نارسە – دياگنوزدىڭ دۇرىس قويىلۋى. وسى تاعدىرشەشتى جۇمىس قالاي اتقارىلادى؟ جاڭا وزدەرىڭىز كورسەتكەن گيستولوگيالىق كەسىندىنى الۋدىڭ بىرنەشە تەحنولوگياسى بار شىعار؟ سوندىقتان وسى جۇمىستارىڭىزدىڭ جايىمەن ءبولىسىڭىزشى, دەپ وتىندىك.
– دۇرىس ايتاسىز, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن باقىتقالي ابدىعالي ۇلى. – كلينيكاعا تۇسكەن ءار پاتسيەنتتەن قان, ءزار سياقتى كوپتەگەن قوسىمشا اناليز الىنىپ, تالدامالار جاسالادى. بىراق بۇل تىم جەتكىلىكسىز. ال ناعىز ناقتى جانە قورىتىندى دياگنوز قوياتىن بۇل – مورفولوگيا ءادىسى, ءبىزدىڭ سالامىز. شىنىندا, مۇنىڭ قىر-سىرى وتە مول. بيوپسيانى تەكسەرۋ – اتقاراتىن جۇمىستىڭ 95 پايىزى, ياعني نەگىزگىسى. ءبىز كلينيكالىق پاتولوگتەر – اۋرۋلاردى, ناۋقاستاردى كورمەسەك تە, سولارعا تىكەلەي دياگنوز قويۋشىلارمىز. انا مەن بالا ورتالىعىندا جانعا باتاتىن دۇنيە – بالالار ونكولوگياسىنىڭ 5 بىردەي بولىمشەسى بولۋى. ياعني ونكواۋرۋلاردىڭ ءتۇرى دە, سانى دا از ەمەس. وسى بولىمشەدەگىلەر ءبىز دياگنوزدى انىقتاماي, ەم باستامايدى. ويتكەنى ءار اۋرۋدىڭ تۇرىنە ارنالعان حاتتاما بار. مىسالعا, بالا ليمفوما دەگەن ليمفا بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىقتى. ونىڭ «ت» جانە «ۆ» جاسۋشالى تۇرلەرى بار دا, ونىڭ وسى بولىنىسىنە قاراي ەمى دە ەكى ءتۇرلى. ال ليمفومانىڭ قاي جاسۋشالى تۇرىنە جاتاتىنىن انىقتايتىن – ءبىز. سوندىقتان ونكولوگتەر ءبىزدىڭ تۇجىرىمدى اسىعا كۇتىپ وتىرادى. «نە ىستەيمىز, مىنا بالا قاتتى اۋىرىپ جاتىر, جانساقتاۋ بولىمىنە ءتۇسىپ قالدى, ەمنىڭ قاي ءتۇرىن باستارىمىزدى بىلمەي وتىرمىز», دەپ حابارلاسادى.
سونداي-اق ب.ءيبرايموۆتىڭ كەيدە ميكروسكوپپەن قاراپ وتىرىپ, حيرۋرگكە حابارلاسىپ, «مىنا ىسىكتى قالاي الدىڭىز, قاي جەردە ءوسىپ جاتىر, جان-جاعىنا تارالىپ جاتقان جوق پا, مەتاستاز بار ما, جوق پا؟» دەپ مۇقيات انىقتايتىن كەزدەرى دە بولادى ەكەن.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ونكولوگيادا دياگنوز قويۋدا سوڭعى كەزدە قولدانىلاتىن وزىق ءادىستىڭ ءبىرى – يممۋننوگيستوحيميا. مىسالى, پاتوگيستولوگيا جاسۋشانى قاراپ, «مىناداي تابيعاتى بار, قاتەرلى, قاتەرلى ەمەس» دەپ انىقتاپ بەرە الادى. ەمنىڭ ءارى قاراي جۇرۋىندە بۇل دا ازدىق ەتەدى ەكەن. ال يممۋننوگيستوحيميا – دەرتتىڭ تابيعاتىنا تەرەڭىرەك زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ءارى قاراجاتتى دا كوبىرەك قاجەت ەتەتىن ءادىس.
– لابورانتتار بيوماتەريالدى بوياپ بەرگەن سوڭ ميكروسكوپپەن تاعى قارايمىز. سوندا جوعارىدا ايتىپ كەتكەن ليمفوماداعىداي ونىڭ تۇرىنە بايلانىستى بويالعان جاسۋشانىڭ توبى قاي رەاگەنتكە جاۋاپ بەرەدى, ياعني قايسىسىنا بويالىپ شىعادى, سول ارقىلى قانداي توپقا جاتاتىنىن انىقتايمىز. ءسويتىپ مىناۋ «ت» جاسۋشالى, مىناۋ «ۆ» جاسۋشالى ءتۇرى دەپ ءدوپ باسىپ ايتا الامىز. يممۋننوگيستوحيميانى ەلوردادا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باستادىق. سول ارقىلى ايەلدەردىڭ ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن انىقتاپ, ەمدەۋدە جەتىستىكتەرگە جەتىپ ءجۇرمىز. بۇل رەتتە دە يممۋننوگيستوحيميا كومەككە كەلەدى. جالپى, ءار اعزانىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, اۋرۋعا كۇرەس قابىلەتى ءارتۇرلى بولادى. يممۋننوگيستوحيميا وسى رەتتە ءۇش ءتۇرلى جولدىڭ قايسىسىن تاڭداۋدى اشىپ بەرەدى. الدىمەن وپەراتسيا جاساپ, سودان كەيىن حيميا مەن ساۋلە ارقىلى ەمدەۋ كەرەك پە, الدە وپەراتسياسىز ەم ءتۇرىن تاڭداي ما, اۋەلى قايسىسى ءتيىمدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تاباتىن دا – وسى ءادىس. مىسالى, ىسىك ەستروگەن گورمونىنا تاۋەلدى ەكەن, سوندىقتان ءبىرىنشى گورموندى ەم بەرىڭىزدەر, ال كەي جاعدايدا گورموندى ەلەمەيدى ەكەن, سوندىقتان گورمونسىز جول تاڭداۋ قاجەت بولادى دەلىنەدى. سونداي-اق قاتەرلى وبىر جاسۋشالاردىڭ قانداي جىلدامدىقپەن اگرەسسيۆتى تۇردە كوبەيەتىنىن نەمەسە باياۋ داميتىنىن دا وسى ءادىس انىقتايدى. ەمدەۋ تاكتيكاسى دا وسىعان بايلانىستى تۇزىلەدى. بۇل دا ارزان دۇنيە ەمەس. وسى ورايدا ۇكىمەت تاراپىنان قاجەتتى پرەپاراتتارمەن, اپپاراتتارمەن قامتىلۋ جاعىنا شۇكىرشىلىك ايتامىز. الەمدە دياگنوز قويۋدا قانداي وزىق ادىستەر بار, سولاردى مەڭگەرۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە بارىپ, وقىپ تا كەلدىك, – دەيدى ب.يبرايموۆ.
كلينيكالىق پاتولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, قازىر ىشەك اۋرۋلارىنىڭ ءتۇرى مول. وعان بالالار دا, ەرەسەكتەر دە ۇشىراپ جاتادى. توق ىشەكتەن, اششى ىشەكتەن, تىك ىشەكتەن الىنعان بيوماتەريالداردى قاراپ, تابيعاتىن ءارى قارايعى ەمىن انىقتاۋ, بەدەۋلىكپەن كۇرەستە دە اۋەلى جاتىردان قىرىندى الىپ تەكسەرىپ, قاجەت بولسا ەرىنەن دە بيوماتەريال الىپ, قانداي جولمەن ەمدەلۋ كەرەكتىگى انىقتالاتىن كورىنەدى.
جۇمىستارىنا جان-تانىمەن بەرىلگەن مامانمەن اڭگىمە قاشاندا باۋراپ اكەتەدى ەمەس پە. باقىتقالي ابدىعالي ۇلى دا سونداي جاننىڭ قاتارىنان ەكەن. سالاعا قاتىستى ءوز پىكىرىن اشىق ايتاتىن ونىڭ جۇمىس بارىسىندا وبلىس ورتالىقتارىنا, اۋداندارعا كوميسسيا قۇرامىندا جولى تۇسەدى. سوندا ونداعى جابدىقتاردىڭ ارتتا قالعانىن, وتە كىشكەنتاي كاسسەتالىق كونتەينەرلەردىڭ جوقتىعىنان ونى اعاشتان قيىپ, جونىپ جاسالعان تۇرلەرىمەن زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقانىن كورىپ, جانى اۋىرعانىن العا تارتتى.
– سوسىن ءبىزدىڭ سالادا ەڭبەكتەنۋدىڭ قىزىعىمەن قاتار قيىندىعى دا شاش ەتەكتەن. ماسەلەن, ۋرولوگ, نەفرولوگتار بۇيرەكتى, كارديولوگ جۇرەكتى, نەۆرولوگ جۇيكە جۇيەسىن, گينەكولوگ, ماممولوگ ءوز ىسىنە عانا بويلاپ جۇرەتىن بولسا, پاتولوگ جۇمىسىنىڭ اياسى وتە كەڭ. ادام اعزاسىنا قاتىستى اۋرۋلاردىڭ بارلىعىن ءبىلىپ وتىرماساڭىز, دياگنوز قويۋدا ىركىلەسىز. سوندىقتان كوپ ءبىلىمدى, ىزدەنۋدى, ۋاقىتتى, تاجىريبەنى قاجەت ەتەتىن بولعاندىقتان بۇل سالانى تاڭدايتىن جاستار از. بيوپسياعا الىنعان ماتەريال ءا دەگەننەن فورمالين ەرتىندىسىنە سالىنعاننان باستاپ, حيميالىق رەاگەنتتەرمەن كۇنبە-كۇن جۇمىس ىستەيتىن بولعاندىقتان, دەنساۋلىققا دا اسەرى بار. سول سەبەپتى وزگە ماماندارعا قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەڭبەك دەمالىسىمىز ۇزاق ءارى كۇندەلىكتى جۇمىس كۇنىمىز دە قىسقاراق بولادى, – دەدى ب.يبرايموۆ.
سونىمەن قاتار باقىتقالي ابدىعالي ۇلى وزدەرىنىڭ كلينيكالىق پاتولوگ ەكەنىن, اۋتوپسيانى وتە سيرەك جۇرگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. الەمدە مەملەكەتتىڭ الەۋەتى سول ەلدەگى بالالار مەن انا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشىنە قاراپ باعالانادى. مىسالى, جاپونيا, نورۆەگيا ەلدەرىندە مۇنداي كورسەتكىش وتە تومەن. ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا 1 جاسقا دەيىن شەتىنەگەن ءسابي مەن انا ءولىمى بولسا, مايىتكە مىندەتتى تۇردە اۋتوپسيالىق زەرتتەۋ جاسالادى. سول ارقىلى سىرقاتتىڭ اعزاسىنداعى قانداي قايتىمسىز مورفولوگيالىق وزگەرىستەر بولعانى, ەم باعىتىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعى انىقتالادى. بۇل مامان دارىگەردىڭ «قانداي جايتقا نازار اۋدارۋ كەرەك, وپەراتسيادان كەيىن مىناداي اسقىنۋلار بولىپتى, بولاشاقتا باسقاشا قاراۋ كەرەك» دەگەن ۇيعارىمعا كەلۋى ءۇشىن قاجەت. جالپى, ادام ساۋلىعىنىڭ كۇزەتىندە تىنباي ەڭبەك ەتۋشى, ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندەگى پاتولوگتەردىڭ دياگنوز قويۋداعى قىزمەتىنىڭ ماڭىزى زور.