قاھارمان جانە تۇڭعىش مينيستر
ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا كەڭەس وداعى اتتى ورتاق وتاندى جاۋدان ازات ەتۋ جولىندا قانى مەن تەرىن اياماي توككەن قازاق باتىرلارىنىڭ ءبىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر ءبولىسۋدى ءوز مىندەتىم سانادىم.
ساعادات قوجاحمەت ۇلى 1942 جىلى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلعان ەكەن. ءتۇركىستان اسكەري پۋلەمەت ۋچيليششەسىن بىتىرگەن سوڭ 1943 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قاپ تاۋىندا باتىر ۇلدىڭ داڭقتى جاۋىنگەرلىك جولى باستالدى.
كراسنودار ولكەسى, ۋكراينا, مولداۆيا, باتىس بەلورۋسسيا, پولشا ەلدەرىن ازات ەتۋگە قاتىسقان قازاق ساردارىنىڭ بۇل ساپارى 1945 جىلدىڭ مامىر ايىندا بەرليندە اياقتالدى.
سول جىلى ناۋرىزدا جاۋدىڭ پولشا تەرريتورياسىنداعى مىقتى بەكىنىسىن بۇزۋدا ەرلىكپەن كۇرەسكەنى ءۇشىن 20 جاسار ەرجۇرەك جىگىت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى, وڭىرىنە لەنين وردەنى مەن “التىن جۇلدىز” مەدالىن تاقتى. ول باسقارعان اتقىشتار باتالونى بەرليندى العان بولىمشەلەردىڭ ءبىرى بولدى. سول شايقاستارداعى ەرلىگى ءۇشىن باتالون كومانديرى “التىن جۇلدىز” مەدالىن الۋعا ەكىنشى رەت ۇسىنىلعانى دا بەلگىلى.
سوعىستان كەيىنگى ءۇش جىل ساعادات قوجاحمەت ۇلى م.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميادا ءبىلىم الدى, كەيىننەن كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ اكادەمياسىندا كۋرستاردان ءوتتى. تەرەڭ ءبىلىمىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ قورعانىس سالاسىنداعى باسقارۋ لاۋازىمدارىندا مول تاجىريبەگە ۇشتاستىردى. ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى, وڭتۇستىك اسكەرلەر توبى قولباسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولدى.
باتىر اعا كوپتەگەن جىلدار بويى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى رەتىندە ەل ءومىرى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەردى قابىلداۋعا قاتىستى. 1989 جىلى رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنە توراعا بولىپ سايلاندى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ارداگەرلەر ءىسى بويىنشا كوميتەتىن باسقاردى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قۇرىلعان مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا بىردەن-ءبىر لايىق ادام ساعادات قوجاحمەت ۇلى ەدى. بۇل 1991 جىلدىڭ قازان ايى بولاتىن. ال كەلەسى جىلدىڭ مامىر ايىندا رەسپۋبليكا باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ەلىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىن باسقارۋ ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە جۇكتەلدى.
بۇل دۇرىس شەشىم ەكەنىن ۋاقىت كورسەتتى. مەن ول كىسىنىڭ قاراماعىندا قىزمەت ەتكەندەردىڭ ءبىرىمىن. سوندىقتان ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ ءوزىم بىلەتىن قىرلارىنا توقتالا كەتپەكپىن.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بولعان قيىندىقتارعا, قاراجات جوعىنا قاراماستان س.نۇرماعامبەتوۆ ەلىمىزدىڭ اسكەري سالاسىن دامىتۋعا جاعداي جاسادى. كوپتەگەن وقۋ-جاتتىعۋلار, ديۆيزيا كومانديرلەرىنىڭ, اسكەري وقۋ ورىندارى باسشىلارىنىڭ جيىندارىن وتكىزدى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش اسكەري دوكتريناسىن ازىرلەۋگە قورعانىس مينيسترى رەتىندە عانا ەمەس, ءتاجىريبەلى, سوعىس كورگەن ساردار, تەرەڭ ءبىلىمدى مامان رەتىندە بىلىكتى باسشىلىق ەتتى.
ەلدەگى نەگىزگى اسكەري وقۋ ورنى ي.كونەۆ اتىنداعى الماتى جوعارى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىندە ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ساعادات قوجاحمەت ۇلى وراسان زور ۇلەسىن قوستى. مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان كەزى. ءماسكەۋدەگى باسشىلىق الدىندا 39 جاستاعى مەنى ي.س.كونەۆ اتىنداعى الماتى جوعارى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششەنىڭ (قازىرگى قۇرلىق ءاسكەرلەرى ينستيتۋتى) باستىعى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋعا ۇسىنىس جاسادى. وسى شەشىمىن ايتقاندا, مەن: ء“مۇمكىن, الدىمەن باستىقتىڭ ورىنباسارى بولىپ, جۇمىس رەتىن دە, ءوز مۇمكىندىكتەرىمدى دە بايقايىن”, – دەدىم. گەنەرال نۇرماعامبەتوۆ سوندا: “باسقا ادام بولسا, قۋانا-قۋانا كەلىسىپ, “بۇيرىعىڭىزدى ورىندايمىن” دەر ەدى. جاسقاناتىن ەشتەڭە جوق, قولىڭنان كەلەدى”, – دەپ جاۋاپ بەردى.
ەل تاعدىرىمەن بىرگە قارۋلى كۇشتەردىڭ دە بولاشاعى شەشىلىپ جاتقان سول اۋمالى-توكپەلى كۇندەرى اعامىز قازىرگى ارميا گەنەرالى م.ق.التىنباەۆ, گەنەرالدار ب.ە.ەرتاەۆ, ءا.ب.جاربولوۆ, ۋ.ب.ەلامانوۆ سەكىلدى شاكىرتتەرىنە سەنىم ارتتى. مايداندا شىڭدالعان جاۋىنگەر-مينيستردىڭ تەرەڭ ساناسى مەن كورەگەندىگى ونى جاڭىلدىرعان ەمەس, شىنداپ كەلگەندە, پولك, ديۆيزيا, ۋچيليششەنى باسقارۋدى جاس وفيتسەرلەرگە تاپسىرعاندا ول ۇلكەن تاۋەكەلگە بەل بۋعان ەكەن.
ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ قولداۋىمەن كوپ سالالى وقىتۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. قازاقستانداعى اسكەري وقۋ ورىندارى الدىمەن 4, كەيىننەن 9 ماماندىق بويىنشا ماماندار دايارلادى. قورعانىس مينيسترى بۇل ماماندىقتار سانىن 11-گە جەتكىزۋگە قولداۋ جاسادى. ءناتيجەسىندە, قازاقستاننىڭ اسكەري سالالارىنا قاجەتتى بارلىق ماماندارمەن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە قالىپتاستى.
كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ءوز اسكەرلەرىن قۇرعان ەلدەر اسكەري قىزمەتشىلەرىنە قايتادان انت بەرگىزدى. ال س.نۇرماعامبەتوۆ ءبىزدىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرگە ولاي جاساتقان جوق. ول اسكەري انتتىڭ ءبىر-اق رەت بەرىلەتىنىن ايتىپ, قايتالاتۋعا جول بەرمەدى.
1980 جىلداردىڭ اياعى, 1990 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستانداعى اسكەري وقۋ ورىندارىنا وقۋعا ءتۇسىپ, كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن, تاۋەلسىز ەلدە وقۋلارىن اياقتاعان جاس اسكەري مامانداردى كۇشتەپ ۇستاعان جوق. ارقايسىسىنىڭ ءوز وتانىنا, ەلىنە ورالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, باسقا ەلدەردىڭ اسكەري وقۋ ورىندارىن بىتىرگەندەر اسكەري كيىممەن دە قامتاماسىز ەتىلمەي, ەلدەرىنە ازاماتتىق كيىممەن ورالىپ جاتقاندا, بىزدە وقىعان باسقا ەل ازاماتتارىن ءمينيستردىڭ شەشىمىنە سايكەس, اسكەري وقۋ ورنى تۇلەكتەرىنە ساي فورمادا, لايىقتى تۇردە شىعارىپ سالدىق.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى قابىلداعان شەشىمدەردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگىنە ۇنەمى ءتانتى بولاتىن ەدىك. مەملەكەتتىلىگىمىز قالىپتاسىپ جاتقان قيىن كەزدەردىڭ وزىندە, قارۋلى كۇشتەردىڭ كوماندالىق قۇرامى مەن اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ باستىقتارىنىڭ قاتىسۋىمەن توقسان سايىن كوماندالىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزىلىپ وتىراتىن. مينيستر وفيتسەرلەر مەن گەنەرالدار الدىندا ساباقتار وتكىزىپ, ءبىزدى, كومانديرلەردى سوعىس جاعدايىندا جانە بەيبىت كۇندە اسكەر باسقارۋعا باۋليتىن. قارۋلى كۇشتەر ءۇشىن ماماندار دايارلاۋدىڭ بۇگىنگى جۇيەلى قۇرىلىمى, اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ جۇيەسى – ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى س.ق.نۇرماعامبەتوۆتىڭ ساقتاپ, دامىتقانىنىڭ ارقاسى.
ساعادات اعامىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى دە جوعارى. حالىقارالىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن كوپتەگەن اسكەري ماسەلەلەردە قازاقستان اتىنان قاتىسىپ, ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتتى. شەتەلدەرگە, ماسكەۋگە بارعاندا “قازاقستاننانمىن” دەسەك, ونداعى قۇرمەتتى, بەدەلدى ادامدار ءبىرىنشى ەلباسىنى, سودان سوڭ ساعادات قوجاحمەت ۇلىن ايتىپ, حالىن سۇراپ, سالەم جولداپ جاتادى. ول كىسىنىڭ بەدەلىن وسىدان دا بايقاۋعا بولادى.
1994 جىلعى 23 مامىردا ساعادات اعامىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش “حالىق قاھارمانى” اتاندى. 1995 جىلدىڭ قاراشا ايىندا وتستاۆكاعا شىقتى, ءبىراز جىل ەلباسىنىڭ كەڭەسشىسى بولدى. قاي ۋاقىتتا دا قورعانىس سالاسىنىڭ ارداگەرى ساعادات قوجاحمەت ۇلى – بارشامىز ءۇشىن ارقا سۇيەر اقىلمان اعا بولۋدان جاڭىلماي كەلەدى.
ارميا گەنەرالىنىڭ قازاقستان قورعانىس سالاسىنا قوسقان وراسان زور ۇلەسى تۋرالى ەلباسىمىز بىلاي دەپ ەدى: “1992-1995 جىلدار ارالىعىندا قورعانىس مينيسترلىگىن باسقارعان ساعادات قوجاحمەت ۇلى ءبىزدىڭ ارميامىزدىڭ قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى قالىپتاسا باستاعان سوناۋ كۇردەلى كەزەڭدە ونىڭ تاجىريبەسى, اسكەريلەر ورتاسىنداعى بيىك بەدەلى جانە وتان الدىنداعى ادال قىزمەتى اۋاداي قاجەت بولاتىن”.
كەز كەلگەن دارەجەدەگى باسشى مىنەز-قۇلقىنداعى ماڭىزدى نارسە – تالاپ قويعىشتىعىمەن بىرگە ادامگەرشىلىكتى بولۋى, قاراماعىنداعىلارعا تەرەڭ نازار سالۋى, جاقسىنى ەستە ۇستاپ, جاماندى ۇمىتا ءبىلۋ. وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ بويىنان تابىلادى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى, حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆتى ۇلى جەڭىسكە 65 جىل تولعان مەرەيلى مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن. باتىر اعاعا مۇقالماس مىقتى دەنساۋلىق, ۇزاق عۇمىر تىلەيمىن. ارقا سۇيەر اسقار تاۋىمىز بولىپ, ورتامىزدا ءجۇرىڭىز, ارداقتى اعا!
اباي تاسبولاتوۆ, رەسپۋبليكالىق ۇلان قولباسشىسى, گەنەرال-لەيتەنانت.
باتىر
مەنىڭ الدىمدا وسىدان بەس جىل بۇرىن جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا ارنالىپ جارىق كورگەن “تاڭعاجايىپ اياگوز” اتتى كىتاپ جاتىر. سول ءبىر وتتى جىلداردا وق-ءدارى ساسىعان مايدان دالاسىندا جاۋمەن شايقاسقان جاۋىنگەرلەر مەن تىلدا تاڭمەن تالاسا تۇرىپ تىنباي ەڭبەك ەتكەن اعا بۋىن ەرلىگىنە ارنالعان وسى كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە كەزىندە ءوزىم دە ارالاسقان بولاتىنمىن. پاراقتاپ وتىرىپ, سول كەزدە كەزدەسكەن, ءجۇزدەسكەن ارداگەرلەردىڭ ءبىرازىنىڭ ماڭگىلىك ساپارعا اتتانىپ كەتكەنىن كورىپ كوڭىلىم بوسادى. سولاردىڭ ءبىرى “داڭق” وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى فازىل ادىلباەۆ بولاتىن.
مەنىڭ بۇل كىسىنىڭ ەرلىگىمەن تانىسۋىم ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى جاريالانىمداردان باستالعان-دى. “گەرويام – سلاۆا” (لەنينگراد. پوليتيزدات, 1974 ج.), “دوبلەست سولداتسكايا” (الماتى, “قازاقستان”, 1974 ج.,) “سەمەي” (قازاقستان قالالارىنىڭ تاريحى, الماتى. “عىلىم”), “وگونەك” جۋرنالى ( №19, 1970 ج.), فوتوپوۆەست “پودۆيگۋ جيت ۆ ۆەكاح” (الماتى, 1975 ج.) سىندى دۇنيەلەر ارقىلى مەن ءوزىمىزدىڭ ارامىزدا باتىر جۇرگەنىنەن حاباردار ەدىم. ارتىنشا ماعان دا فازىل اعا ەڭبەك ەتكەن كوكپەكتى, جارما اۋداندارىندا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ەندى بۇرىنعى بىلگەنىمە ول كىسى جايلى ەستىگەن كوپتەگەن ىزگى اڭگىمەلەر قوسىلىپ, قۇرمەتىمدى ارتتىرا ءتۇستى.
ول سول جارما اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن. سوندا تۋمالاستارى, دوستارى ارىپتەستەرى كوپ بولعاندىعىنان مەن فازىل اعا تۋرالى نەبىر اڭگىمەلەر, قىزىقتى وقيعالارعا ابدەن قانىقتىم. مەنىڭ قيالىمدا ەندى ول كىسىنىڭ پورترەتى ورنىقتى. ونان قاراپايىم دا قايىرىمدى, بۇلتالاعى مەن بۇقپاسى جوق اشىق تا ادال ازامات, ادىلدىگى مول زاڭگەر, دوس, تۋىسقا, ارىپتەسكە قوڭ ەتىن كەسىپ بەرەتىن, قاي ءۇيدىڭ دە قادىرلى قوناعى فازەكەڭدى تانىدىم. ال فازىل اعانىڭ وزىمەن جۇزدەسۋىم كوكپەكتى اۋدانىندا بولدى.
بىردە, كۇزدىڭ باسىندا اۋداندىق تولقۇجاتتار (پاسپورت) بەرۋ ۇستەلىنىڭ باستىعى, ەلدىڭ قادىرلى ازاماتى شاقىرىپ الىپ, اياگوز قالاسىنان فازىل ادىلبەكوۆ كەلە جاتقانىن ايتتى. فازەكەڭ قاراباستاۋداعى تۋىسقانىنىڭ ۇيىنە توقتاپتى. شىنىمدى ايتسام, جەكە جۇمىستارىمەن جۇرگەن فازىل اعامەن امانداسۋعا كەلگەن كوكپەكتىنىڭ بارلىق باسشىلارىن كورىپ, تاڭعالدىم. كەزدەسۋدىڭ مىسقالداي رەسميلىگى جوق, ءبىرىڭعاي قيماس سەزىمدەگى دوس كوڭىلدى ادامداردىڭ ساعىنىسقان قاۋىشۋى. ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ول كىسىگە جاقىنداپ, ءبىرى قۇشاقتاسىپ, ءبىرى قولداسىپ امانداسىپ, ءبىرى ارقادان قاعىپ ءماز-مەيرام. ۇيلەرىنەن فازەكەڭنىڭ سىباعا جەپ كەتۋىن سۇراپ, بالا-شاعالارىنىڭ باتىر اعالارىنا قىزمەت كورسەتۋگە اسىق ەكەندىگىن ايتۋدا. فازىل اعا جينالعانداردى كوزىمەن شولىپ تۇرىپ, “وۋ, كىم قايدا, كورىنبەيدى عوي, ارالارىڭدى نەگە جوق”؟–دەپ سۇرادى. جينالعاندار تومەن قارادى, بىرەۋ اۋىر كۇرسىندى. جاڭا عانا جايناپ تۇرعان اعانىڭ ءجۇزى سولعىن تارتتى, باس كيىمىن الىپ, “جاتقان جەرى جارىق بولسىن, مەن ءبىر كۇنگە عانا سۇرانعانمىن, سوندىقتان ءبارىمىز بىرگە ءبىر جەرگە جينالىپ, الدىمەن ومىردەن وتكەن دوسىمىزدى ەسكە تۇسىرەيىك”, دەگەن.
از عانا ەڭبەك ەتكەن جەرىندە وسىنشاما قۇرمەتكە بولەنگەن اعاعا قاتتى قىزىقتىم. شىركىن, مەن دە وسىنداي بولسام عوي, دەگەن وي جىلت ەتتى. مەنىڭ وندا وردا بۇزار كەزىم. مەنى كورگەندە دە وسىلايشا بارلىق تانيتىن ادامدارىم قۋانىپ تۇرسا, كوپ قۇرمەتتەر ەڭبەگىم بولسا دەپ ارماندادىم. ال فازىل اعا بولسا ەل اۋزىنداعى ەرلىگىن 18 بەن 20 اراسىندا جاساپ ۇلگەرىپ, بەيبىت كۇندە دە ەڭبەگىمەن ەرەكشەلەنگەن.
سول كۇنى فازىل اعا كوپ ادامدارمەن كەزدەستى. اڭىزداي تۇلعامەن امانداسۋعا جاس تا, كارى دە اسىق. ورتا بويلى, ەرگە ءتان كەسەك كەلبەتى, جاراسىمدى ءازىلى, كىسىنى وزىنە ەرىكسىز تارتار قالىبى جاراسىم تاۋىپ, ءبىر ادامنىڭ تۇلعاسىنان تابىلىپتى. قايران قالدىم, ءسۇيسىندىم. بۇل نە, تەك پە, مىنەز بە؟ الدە ىشتەگى مىقتى ءتىن بە؟ نەگىزىندە وسىلاردىڭ بارلىعى بولسا كەرەك دەدىم ىشتەي.
كەيىنىرەك ماعان فازىل اعا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرعان اياگوزدە ەڭبەك ەتۋ بۇيىردى. سول ۋاقىتتا وتباسىمىزبەن جاقسى ارالاستىق. ال اعا ۇيدە قانداي ەدى؟ ناعىز سۇيەنەتىن اسقار تاۋ دەرسىڭ. جارىنا, بالالارىنا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگى, ول ءۇيدىڭ مىرزا داستارقانى, وتباسىنداعى جاراسىمدىلىق – بارلىعى كەرەمەت ۇيلەسىپ جاتاتىن. بىردە كەلگەن مەيماندار فاريدا اپايدىڭ ءان ايتۋىن سۇرادى. مەن بىلمەيدى ەكەنمىن, فاريدا اپاي ءان سالدى. بەينەبىر وپەرا ءانشىسىندەي, سازىنا كەلتىرىپ تامىلجىتقاندا جەڭەشەم سونشاما اجارلانىپ كەتكەن.
اشەيىندە اڭگىمەشىل فازىل اعا ءوزى تۋرالى ايتقاندى ۇناتپايتىن. ول كىسىگە وزىنەن گورى وزگەلەردىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ وڭاي. مايدانداعى ەرلىكتەرىن سۋىرتپاقتاپ سۇراپ, ازەر بىلەتىنسىڭ. قاسىندا كوپ ءجۇرگەندە مىقتاپ بايقاعانىم, ول كىسى ەشكىمدى بولمەيتىن. مانسابى جوعارى لاۋازىم يەسى دە, قاراپايىم ەڭبەك ادامى دا فازەكەڭ ءۇشىن قۇرمەتتەۋگە لايىق. ونىڭ بويىندا بابالاردان قالعان ورلىك پەن كىسىلىك, قاراپايىمدىلىق پەن قايىرىمدىلىق استاسىپ جاتاتىن. ول تۋعاننان-اق قىران بولىپ قالقىپ ۇشۋعا, ەرلىك جاساۋعا جاراتىلعانداي كورىنەتىن. باۋىرىمەن جورعالاعان ادامنان قانداي ەرلىك, باتىرلىق شىقسىن, ول ءادىلدىك ءۇشىن كۇرەسۋگە بار, جانىن دا, ءتانىن دە سول جولدا سارپ ەتۋگە ءازىر ناعىز باتىر ەدى. ءارينە, ول سونداي بولعاندىقتان, مايداندا ەرلىك جاساپ, “داڭق” وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى اتاندى.
1945 جىلدىڭ قاڭتارى. روتا تاپسىرما الدى. سيلنا-نورۆا دەرەۆنياسى تۇسىنداعى فاشيستەردىڭ مىقتى قورعانىسىن بۇزۋ قاجەت. شابۋىل كەزىندە ءىرى كاليبەرلى نەمىس پۋلەمەتىنەن جاۋعان وق باس كوتەرتپەيدى. مىنە, پۋلەمەتشى فازىل ءادىلبەكوۆ قارسى اتقان وق نىساناعا ءدوپ ءتيدى. جاڭا عانا جاۋىنگەرلەردى جاپىراقتاي قاعىپ ءتۇسىرىپ جاتقان پۋلەمەتتىڭ ءۇنى ءوشتى. روتا العا ۇمتىلدى. سول ساتتە كورشى ءۇيدىڭ شاتىرىنان تاعى ءبىر جاۋ پۋلەمەتى سارناپ قويا بەردى. روتا قايتادان جاتا قالدى. شابۋىل باسىلىپ قالىپ, نەمىستەر بەل الىپ كەتۋى ءمۇمكىن. ادىلباەۆ تاعى دا نىسانانى ءمۇلت جىبەرمەدى. روتا الدىنا قويعان مىندەتتى ورىنداپ شىقتى. وسى ۇرىستا ءادىلباەۆ ءبىر ءوزى ونداعان ءفاشيستى جەر قاپتىردى. ءىىى دارەجەلى “داڭق” وردەنى وسى ەرلىك ءۇشىن بەرىلدى.
6 اقپان. ديۆيزيانىڭ ءبىر بولەگى ودەردەن ءوتىپ, جاۋ پلاتسدارمىن باسىپ الدى. العاشقى لەكتە بولعان ادىلباەۆ پۋلەمەتى تاعى دا 7 رەت قايتا شابۋىلدىڭ بەتىن قايتارىپ, ءۇش نىسانانىڭ ءۇنىن ءوشىرىپ, ون ءفاشيستى و دۇنيەگە اتتاندىرىپ, جاۋدىڭ 3 سولداتىن فازىلدىڭ ءوزى جەكە تۇتقىنعا الدى. وسى جولى ونىڭ كەۋدەسىنە ءىى دارەجەلى “داڭق” وردەنى تاعىلدى.
16 ساۋىردە بەرلينگە شابۋىل باستالدى. سەرجانت ادىلباەۆ ەكى نىسانانى جانە 27 جاۋدىڭ كوزىن جويدى. كەلەسى ۇرىستا ءادىلباەۆ راسچەتى ءبىرىنشى بولىپ كۋپەرسدورف ەلدى مەكەنىنە كىردى. وسى جولى ادىلباەۆ گراناتا لاقتىرىپ, سايراپ جاتقان پۋلەمەتتىڭ ءۇنىن ءوشىردى. كەلەسى كۇنى دە ءادىلباەۆ راسچەتى جاۋدىڭ بىرنەشە شابۋىلىنىڭ بەتىن قايتارعان. جارالانعان كوزدەۋشى جاۋىنگەرىن الماستىرعان ادىلباەۆ تاعى دا 15 جاۋدىڭ جەلكەسىن قيدى. ءوزى دە جاراقات الدى, بىراق مايدان دالاسىن تاستاپ كەتكەن جوق. وق تيگەن قولىن بايلاي سالىپ, جانتالاسا ۇمتىلعان فاشيستەر شابۋىلىن كەرى قايتاردى. وسى جولعى جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن ادىلباەۆ وڭىرىنە ءى دارەجەلى “داڭق” وردەنى تاعىلدى.
فازىل ادىلباەۆ ەرلىكتەرى ول تۋرالى جازىلعان كىتاپتاردا وسىلاي سۋرەتتەلەدى. سوعىس اياقتالعاندا ول نەبارى 21 جاستا عانا بولاتىن. ول – فاشيست ورداسىن تالقانداپ, بەرلينگە جەتكەن باتىرلاردىڭ ءبىرى. ونى “بەرليندى العانى ءۇشىن” مەدالى ايعاقتايدى. “ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن” مەدالى دە ونىڭ كەۋدەسىندە جارقىراپ تۇراتىن.
باتىرعا لايىقتى عۇمىر كەشكەن فازىل اعا ارامىزدا جوق. ارتىندا ونىڭ ەسىمىن ماقتانىشپەن الىپ جۇرگەن ۇل-قىزدارى بار. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە ونىڭ جارقىن ديدارى قالدى. جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا مايدانگەر قارتتارعا قۇرمەتتەر كورسەتىلۋدە. ولار ءبىز ءۇشىن قان توكتى, ال ءبىزدىڭ ءمىندەتىمىز – ولاردىڭ ەرلىكتەرىن جادىمىزدان وشىرمەۋ.
مۇرات تولەباەۆ, كسرو جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
ەڭبەگى ءسىڭدى ولاردىڭ
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان شارالار كەڭىنەن ۇيىمداستىرىلۋدا. ارداگەرلەرگە قۇرمەت كورسەتىلىپ, ولار بارىنشا ارداقتالۋدا. بۇل جونىندە باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك سۇلەيمەن اڭگىمەلەيدى.
–بيىلعى باستى مەرەكەنىڭ ءبىرى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى ەكەندىگى داۋسىز. وسى ورايدا وتان قورعاعان اعا ۇرپاق وكىلدەرى ەشقاشان ەستەن شىقپاق ەمەس. قازىرگى كەزدە وڭىردە 699 مايدانگەر قالسا, سونىڭ 475-ءى – قالادا, 224-ءى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. 2009 جىلى ورال قالاسىندا 89 مايدانگەرگە پاتەر بەرىلسە, قازىرگى تاڭدا قالادا 38 جانە اۋدانداردا 24-ءى كەزەكتە تۇر. 2009 جىلى اقجايىق اۋدانىندا – 3, قازتالوۆتا ەكى ارداگەرگە ءۇي بەرىلدى. بيىل ورالدا – 38, وبلىس اۋداندارىندا 24 سوعىسقا قاتىسۋشىعا ( ءار اۋداننان ەكى ادامنان ) پاتەر بەرىلمەك. زەلەنوۆ اۋدانىندا 360 مىڭ تەڭگەگە ءۇش مايدانگەرگە سۋ قۇبىرى وتكىزىلسە, دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن 11-ءىنىڭ تۇرعىنجايى جوندەلمەك. تاسقالادا ساۋىردە بۇل ماقساتقا 400 مىڭ تەڭگە قارالدى, – دەيدى س.سۇلەيمەن.
ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى 53 مايدانگەرگە ساۋىقتىرۋ-كۋرورتتىق شيپاجايلارعا جولداما بەرىلسە, بيىل 15-ءى وسىنداي جاعدايدا ەمدەلىپ ۇلگەرىپتى. سونداي-اق, قارۋلاستارىمەن كەزدەسۋ ءۇشىن تمد ەلدەرىنە ارداگەرلەر تەمىر جول نەمەسە اۋە كولىگى ارقىلى ءبىر رەت تەگىن بارىپ كەلە الادى ەكەن.
قازىرگى كەزدە وڭىردە ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ازىرلىك قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. وبلىس ورتالىعى – ورال قالاسىندا جەڭىس الاڭى, گ.جۋكوۆ, م.مامەتوۆا ەسكەرتكىشتەرى جوندەلىپ, اۋعاندىقتار اللەياسى اشىلادى. بوكەي ورداسىنىڭ حان ورداسى اۋىلىندا جاڭا مەموريال بوي كوتەرسە, تاسقالادا ازالى انا ەسكەرتكىشى كۇردەلى جوندەۋدەن كەيىن قايتا ەڭسە تىكتەيدى. مۇنداي جۇمىستار بارلىق اۋدانداردا جۇرگىزىلۋدە.
سوعىس ارداگەرلەرى مەن جەسىرلەرىن, تىل ەڭبەككەرلەرىن, كونتسلاگەر تۇتقىندارىن جانە باسقالاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 263,41 ملن., جەرگىلىكتى قازىنادان 93 ملن. تەڭگە بولىنگەن. بۇگىنگى تاڭدا وڭىردە 10 441 تىل ەڭبەككەرى تۇرادى دەگەن مالىمەت بار.
تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى
تىلداعى ەڭبەكپەن شىڭدالىپ وستىك
سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى بەكەن مۇساەۆ وسىلاي دەيدى
1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسىمىز كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ جاڭقيارلىق ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ, ىنتىماقتى اۋىز ءبىرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقانى بارشاعا ءمالىم. قان مايداندا, وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, جانىن پيدا ەتۋگە دايىن جاۋىنگەر اعالارىمىزدىڭ كۇرەسكەر قايسارلىعى بۇكىل الەمدى فاشيزم قۇرساۋىنان بوساتىپ, جەڭىس تۋىن جەلبىرەتتى.
وسى ۇلى جەڭىستىڭ باياندى بولۋىنا, ءسوز جوق, ۋاقىتپەن ساناسپاي قاجىرلى ەڭبەك ەتكەن تىل ەڭبەككەرلەرى دە ۇلكەن ۇلەس قوستى. سىر ايماعىنداعى وسىنداي اتپال ارداگەرلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ەلىمىزگە ەڭبەك سىڭىرگەن دەربەس زەينەتكەر بەكەن مۇساەۆ. ومىردەن توقىعانى كوپ, ۇشقىر ويلى, پايىمى سەرگەك, سالماقتى دا ساۋاتتى بەكەڭ قازىر قادىرمەندى وبلىس ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى. ءوزىنىڭ ءومىر بەلەستەرى جايلى جازعان دەرەكتى “پارىز بەن قارىز” اتتى عۇمىرناما كىتابىندا ول دۇنيەگە قىزىقپايتىنىن, التىن, كۇمىس جيناماعانىن, قوس قاباتتاپ كوتتەدج سالماعانىن, ءماشينە مىنبەگەنىن, ونىڭ ورنىنا حالىققا ادال قىزمەت ەتىپ, ءوزىنىڭ ۇرپاعىنا ۇلاعاتتى تاربيە بەرۋگە بار كۇشىن سارپ ەتكەنىن ءسوز ەتەدى. شىنىندا دا ءدال سولاي.
ەندىگى ءسوز كەزەگىن بەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىزگە بەرەلىك.
– بەكە, اڭگىمەمىزدى ەندىگى جەردە سول ءبىر سۇراپىل سوعىس جىلدارىنداعى ۇيقىسىز وتكىزگەن ءتۇن, كۇلكىسىز وتكىزگەن كۇندەرىڭىزدەن باستاساق.
– قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ باۋرايىنا قونىستانعان شيەلى اۋدانىنىڭ “ەڭبەكشى” كولحوزىندا سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا ەڭبەك مايدانىندا از دا بولسا ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى قاناعات سەزىممەن ءاردايىم ەسكە الامىن. جوقشىلىقتىڭ زاردابىن تارتقان ءبىز بالالىق شاقتىڭ قىزىعىن كورە الماي وستىك. ءومىر سوقپاقتارى ءبىزدى ەرتە ەسەيتتى. قارشاداي كەزىمىزدەن ەڭبەككە ارالاسىپ, بولاتتاي شىڭدالىپ وستىك.
ءبىر وقيعا وسى كەزگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى. 1944 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ ورتا كەزى ەدى. ءبىر توپ جاسوسپىرىمدەر اتىزداردا تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان كۇرىش باۋلارىن وگىز اربامەن قىرمانعا تاسىپ, مولوتيلكامەن باستىرۋعا اكەلىپ جينايمىز. اربامدى كۇرىشتىڭ باۋلارىنا تولتىرىپ, اتىزدىڭ سۋى كەپپەگەن باتپاعىنان شىعارا المادىم. وگىزدەردى قامشىلاپ ءارى-بەرى ايداسام دا اربا ورنىنان قوزعالمادى. ءۇستى-باسىن مالمانداي باتپاق. وزىمنەن-ءوزىم ىزالانىپ جىلاپ ءجۇرمىن. امالداپ كۇرىش باۋلارىن اربا دوڭگەلەگىنىڭ استىنا قايتا-قايتا ەڭكەيىپ سالىپ جۇرگەنىمدە وگىزدەر بىرىمەن-ءبىرى ءسۇزىسىپ, اربا ءجۇرىپ كەتكەندە مەنىڭ ءبىر اياعىم دوڭگەلەكتىڭ استىندا قالىپ, باسىپ ءوتتى. جانداۋسىم شىعىپ جىلاپ جاتقانىمدا ۇلبالا التايباەۆا مەن پال يساەۆا باتپاقتا جاتقان جەرىمنەن تاۋىپ الىپ, امان قالدىم. سول اسىل انالاردىڭ ەكەۋى دە بۇل دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى.
ەكىنشى ءبىر وقيعا دا ەسىمدە قالىپتى. مولوتيلكادان شىققان سالىنى قاپتاپ 12 شاقىرىم جەردەگى شيەلى استىق قابىلداۋ پۋنكتىنە وگىز اربامەن, ات اربامەن, ەسەكپەن تاسيمىز. ءبىر ەسەككە 2 قاپتان سالىنى تەڭدەپ, 5-10 ەسەكتىڭ باس جىپتەرىمەن ءبىر-بىرىنە قوساقتاپ بايلاپ, الدىما سالىپ بەرەدى. ءبىر كۇنى ورتا جولداعى, قازىرگى نارتاي بەكەجانوۆ اۋىلىنا جاقىنداي بەرگەندە ەسەكتەر ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ, ۇستەرىندەگى قاپتار اۋدارىلىپ قالدى. كۇن باتىپ بارادى. كۇرىشتى ەسەكتىڭ ۇستىنە كوتەرىپ سالۋعا شامام كەلمەيدى. ونى تاستاپ كەتۋگە تاعى بولمايدى. سونىمەن ايدالادا نە ىستەرىمدى بىلمەي تۇرعانىمدا, قاراڭعى ءتۇن ورتاسىندا سىقىرلاعان اربانىڭ داۋىسى ەستىلدى. ارباشى ارىستانوۆ بازار جانە كۇرىشتىڭ زۆەنو جەتەكشىسى, قازىردە كوزى ءتىرى 90 جاسقا كەلىپ وتىرعان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىرىنكۇل قازانتاەۆا اپاي بار ەكەن. شىرىنكۇل اپا: “اينالايىن, بەكەنجان-اي, ابدەن شارشادىڭ با, قارنىڭ اشتى ما؟”- دەپ ءبىر جاپىراق نان ۇسىنىپ, شىر-پىر بولىپ جاتىر. قاپتاردى جابىلا ارباعا سالىپ قابىلداۋ پۋنكتىنە اپارىپ تاپسىردىق. شىرىنكۇل اپانىڭ “قاراڭ قالعىر, قۇرىپ كەتكىر قىرعىن سوعىس, سەندەردىڭ جاستىق شاقتارىڭدى ازاپقا سالىپ قويدى-اۋ” دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزى وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرەگىمدە جازۋلى تۇر.
– قانشاما اۋىرتپالىقتى ارقالاپ جۇرسەڭىزدەر دە ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداۋدان قاعىس قالماعان كورىنەسىزدەر. سول ءبىر كۇندەردى ەسكە الساڭىز...
– الا جازداي جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتكەن تىل ەڭبەككەرلەرى مەكتەپتەگى وقۋلارىنان دا قول ۇزبەي, بىلىمدەرىن كوتەرۋمەن دە اينالىستى. قانداي قيىن كەزەڭدەر بولعانىنا قاراماستان, مەكتەپتەردەگى وقۋ توقتاتىلمادى. مەنىمەن بىرگە وقىعان وقۋشى-دوستارىم – قورعانباەۆ ءابۋ, جىلقايداروۆ ءنارزىلدا, قورعانباەۆ ءابىلاسان, تىلەۋباەۆا ءبيبىقاتشا, ابدرەەۆا كۇلان, بايمولدين ءماجيت, تاعى باسقالار سول كۇندەردىڭ كۋاگەرلەرى. ول كەزدە ء“بارى مايدان ءۇشىن, ءبارى مايدانعا” دەگەن ۇران حالقىمىزدى بىرىكتىرۋدى تۋ ەتكەن قاناتتى باستاماعا اينالعان. مەكتەپتەرگە ول كەزدە از كوڭىل بولىنگەندىگى ءوزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. بىزدە جازۋ-سىزۋ داپتەرلەرى بولمادى. ەسەپ شىعارۋ, شىعارما جازۋ جۇمىستارى ەسكى كىتاپتاردىڭ پاراقتارىنا جازىلاتىن. سيا قالامدى ۇگىتىپ, سۋ قوسىپ, قالامۇشتى سوعان مالىپ جازاتىنبىز. ءشۇبەرەكتەن تىگىلگەن قالتاعا كىتاپتاردى سالىپ, باۋ تاعىپ موينىمىزعا ءىلىپ جۇرەتىن ەدىك.
سول كەزدەردە ۇستازدىق ەتكەن قادىرلى ازاماتتاردى ۇنەمى جادىمدا ۇستايمىن. ولار: جاقسىباەۆ بازاربەك, ورازاەۆ ماحامبەتقالي, تىلەۋباەۆا شاريپا, دوستياروۆ ايدار, قۇربانوۆ مۇحانبەتجان, تاعى باسقا كىسىلەر ءوز مىندەتتەرىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردى. ءبىز ولاردى قاتتى قۇرمەتتەپ, الدىنان كەسە وتپەيتىن ەدىك. مۇعالىمدەردىڭ كوپشىلىگى مايدانعا كەتۋىنە بايلانىستى بىزگە كوبىنەسە ايەلدەر, مۇگەدەكتەر, قارتتار ساباق بەردى. وقىتۋشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن 10-كلاستى بىتىرگەندەر نەمەسە وقىتۋشىلىق قىسقا كۋرستى بىتىرۋشىلەر دە ساباق بەرەتىن. وسى مۇعالىمدەردىڭ باسشىلىعىمەن ساباقتان كەيىن 4-5 ساعاتقا كولحوزدىڭ ءتۇرلى جۇمىستارىنا – مال قورالارىن تازارتۋعا, استىق تۇقىمدارىن دايارلاۋعا, سۋ جۇيەلەرىن, ارىق, كانالداردى تازارتۋعا, ەگىس تەحنيكالارىن جوندەۋگە جۇمىس ىستەتەتىن. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى تەگىن اتقارىلاتىن.
– ايتقانداي, سوعىس جىلدارى قارشا بوراعان “قارا قاعاز” اكەلگەن قايعى-قاسىرەت, جەسىر قالعان انا, جەتىم قالعان بالا...
– دۇرىس ايتاسىز. سۇراپىل سوعىستىڭ اۋىر قاسىرەتتەرىنىڭ ءبىرى – مايداننان كەلەتىن “قارا قاعاز” ەدى. سوعىس مايدانىندا جۇرگەن باۋىرلارىنان, سۇيىكتى جارلارىنان كەلەتىن سۋىق حابارلار اۋىلدى كۇڭىرەنتىپ جىبەرەتىن. مەنىڭ تۋعان اعامنان جانە انامنىڭ تۋعان ىنىسىنەن كەلگەن “قارا قاعازدىڭ” قايعى-قاسىرەتى ءبىزدىڭ دە قابىرعامىزدى قايىستىرىپ كەتتى.شيەلى جاقتان سۇر ەسەگىمەن حات تاسيتىن ءابىلحايىر كەلە جاتقاندا جۇرت ۇرەيلەنىپ, قوبالجىپ, قانداي حابار اكەلە جاتىر دەپ دەگبىرسىزدەنە كۇتىپ تۇراتىن. سول قارالى كۇندەردىڭ كۋاسى بولعانىمىز ساي سۇيەگىمىزدى سىرقىراتاتىن.
ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى قايتىس بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ وسى كەزگە دەيىن كۇيەۋگە تيمەي, جارلارىن كۇتىپ وتىرعان جەسىرلەرىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەڭىستىڭ 65 – جىلدىق مەرەكەسىنە بايلانىستى قوماقتى قارجى ءبولىنۋى تەگىننەن - تەگىن ەمەس. ومىرلەرى وكسىپ, مايدانداعى سۇيگەن جارىن كۇتىپ, تىلدا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ ءومىرىن وتكىزگەن وسى ارۋلارعا قانداي قۇرمەت كورسەتسە دە ارتىق ەمەس. ولار سوعىس بىتسە دە ءۇمىت وتىن سوندىرمەي, بىرنەشە جىل بويى ءومىرى وكسىپ, سۇيىكتىلەرىن كۇتۋمەن ومىرلەرىن وتكىزدى. ءوزىم كۋاگەر بولعان ءبىر قايعىلى جاعداي ءالى ەسىمدە.
“ەڭبەكشى” كولحوزىندا قۇربانوۆ ءسادۋ ەسىمدى تۋىس اعام 20 جاسىندا كارىباەۆا رايحان اتتى 18 جاسار ۋىزداي قىزعا ۇيلەندى. ەكەۋى دە مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقاردى. ءسادۋ اعامىز 5-6 ايدان كەيىن, 1939 جىلى باستالعان فينليانديا سوعىسىنا شاقىرىلىپ, سودان حابارسىز كەتتى. “قارا قاعاز” دا كەلمەدى. رايحان جەڭەشەم اعامدى 1976 جىلعا دەيىن ساعىنىپ, سارعايىپ كۇتتى. بىراق, سۇيگەن جارىنان حابار بولمادى. سول 1976 جىلى جەڭەشەم قىزىلوردا قالاسىندا باقيلىق بولدى. مىنە, ادال جار ەشقانداي قىزىق كورە الماي 56 جاسىندا ۇرپاقسىز دۇنيەدەن ءوتتى. مۇنداي قايعىلى عۇمىر كوپتەگەن وتباسىلارىندا بولعانى ۇرپاقتاردىڭ ءالى ەسىندە. ەندىگى جەردە بالالارىمىزعا, نەمەرە- شوبەرەلەرىمىزگە وسىنداي باقىتسىزدىق دۋشار ەتپەسە ەكەن دەپ تىلەيمىز.
– ءسوز سوڭىندا ومىردەرەگىڭىزگە ءسال-ءپال شەگىنىس جاساساق...
– ءوز باسىم 7 جاسىمدا اكەدەن ايىرىلىپ, جەسىر اتانعان انامنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستىم. بارلىق قيىندىقتاردى موينىمەن كوتەرگەن انام ءبىزدىڭ ءبىلىمدى ازامات بولىپ وسۋىمىزگە بار مۇمكىندىگىن اياعان جوق. شيەلىدەگى №45 قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا ءتۇسىپ ۇستازدىق ماماندىقتى يەلەندىم. شيەلىدەگى ءوزىم وقىعان №45 قازاق ورتا مەكتەبىندە جانە لومونوسوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە 1960 جىلعا دەيىن ۇستازدىق ەتتىم. شيەلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا, ودان كەيىن قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن 1963 جىلى اپپاراتتا نۇسقاۋشى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردىم.
1979 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن 12 جىل بويى قىزىلوردا وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. ارال جانە شيەلى اۋداندارىنان بىرنەشە دۇركىن حالىق سەنىمىنە لايىق وبلىستىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندىم. وبلىسىمىزدىڭ شارۋاشىلىق جانە مادەني سالالارىن ودان ءارى دامىتۋعا از دا بولسا ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى قاناعات تۇتامىن.
قوعام ومىرىندە ازدى-كوپتى اتقارعان ەڭبەگىمە لايىق قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ مينيسترلىگىنىڭ, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ جانە قازاق كسسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدىم.
سسسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1945 جىلعى 6 يۋندەگى قاۋلىسىمەن “1941 -1945 – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى “ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالىمەن ماراپاتتالدىم. قازىر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەرەكشە ەڭبەگى سىڭگەن دەربەس زەينەتكەرمىن. 10 نەمەرەم, 3 شوبەرەم ءوسىپ كەلە جاتىر.
سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا تىلدا ەڭبەك ەتكەن ارداگەر قارتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قازىرگى جاس ۇرپاقتارعا قىزىقتى ءومىر, زور باقىت تىلەيمىن. تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا, بەيبىت زاماندا ءومىر ءسۇرۋ – جاستارىمىزعا بۇيىرعان زور قۋانىش, باقىت. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ, وركەنىن ءوسىرۋ- جاستاردىڭ ەنشىسىندە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ەركىن ءابىل.
قىزىلوردا وبلىسى.