جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىنان كەلگەن ءبىر توپ شارۋا قوجالىعى باسشىلارى وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتى عيماراتىنىڭ الدىنا جينالىپ, وڭىردە مال شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ كەشىگۋىنە جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە مەملەكەتتىك قولداۋ ءوز دەڭگەيىندە بولماعاندىعىنا نارازىلىق ءبىلدىردى.
ء«بىزدىڭ جاڭاقالا اۋدانىندا ءتورتىنشى جىل قاتارىنان قۋاڭشىلىق. وڭتۇستىك اۋدانداردا سۋ بولماي, كولتاباندارعا سۋ شىقپاي, مال ازىعىن دايىنداۋ وتە قيىن بولىپ تۇر. ءشوپ قانا ەمەس, جەمنىڭ قۇنى دا اسپانعا شاپشىپ بارادى. ماسەلەن, ارپا-بيدايدى ايتپاعاندا, ديىرمەندەردە ءبىر توننا كەبەكتىڭ ءوزى 85 مىڭ تەڭگە. وڭىردە اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ العاندارعا تيەسىلى سۋبسيديا ءالى تولەنبەي كەلەدى. تەحنيكاعا, قۇدىق قازعانعا بەرىلۋگە ءتيىس ينۆەستسۋبسيديالار دا جوق. بىلتىردان الا الماي جۇرگەندەر بار. سونىمەن بىرگە مال ازىعىن ارزانداتۋعا ارنالعان دەمەۋقارجى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە بىلتىردان بەرى تولەنىپ كەلەدى. بۇل قولداۋ ءتۇرى وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىندىكتەن, ونىڭ تاعدىرى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىلەدى. وڭىردەگى مال باسى نەگىزىنەن وڭتۇستىك اۋدانداردا شوعىرلانعان, ال ءبىز ءبىر جاعىنان سۋ تاپشىلىعى, قۋاڭشىلىق, ەكىنشى جاعىنان جايىلىم-شابىندىعىمىزدى كيىك تاپتاپ, جەم-ءشوپ ازىرلەۋدە قيىندىق كورىپ وتىرمىز», دەيدى «بب» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, جاڭاقالا اۋداندىق فەرمەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى تالعات بايكەنوۆ.
ورال قالاسىنا اقجايىق, جاڭاقالا, بايتەرەك اۋداندارىنان جينالعان قوجالىق يەلەرىنىڭ سانى اجەپتاۋىر ەكەن. ولار نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديالاردىڭ مەزگىلىندە بەرىلمەي وتىرعانىنا نارازى. ماسەلەن, جاڭاقالالىق ءادىلحان بوكەنوۆ 120 اسىل تۇقىمدى سيىر ساتىپ العان. ول وسى مالعا بەرىلەتىن 180 ملن تەڭگە سۋبسيدياعا ءۇمىت ارتىپ, ءبىراز جوسپار قۇرعان ەكەن. الايدا جازدىڭ باسىندا قولعا تيەدى-اۋ دەپ بولجاعان قاراجات ءالى جوق. كاسىبىن جاڭا باستاعان جاس كاسىپكەر قىسقا قاجەتتى مال ازىعىن دايىنداي الماي, قاتتى قينالىپ ءجۇر.
«بىلتىر كۇزدە باتىسقازاقستاندىق فەرمەرلەر اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الدى, سۋبسيديا ءالى تۇسپەدى. بۇگىن وسى جەرگە 40 شاقتى قوجالىق باسشىسى كەلىپ وتىر. شىنىن ايتساق, بۇلاردىڭ قازىر سىڭبىرۋگە مۇرشاسى جوق. مال ازىعىن دايىنداۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتىر. قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلەدى. ءبىز وبلىستىق ءماسليحاتتا وسى سۋبسيدياعا تولەنەتىن 2,2 ملرد تەڭگە قاراجاتتى شىلدەنىڭ 2-ءسى كۇنى بەكىتىپ بەرگەنبىز. نەگە ءالى كۇنگە بەرىلمەيدى؟ پرەزيدەنت «مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەرەك» دەيدى, ۋاقىتىندا سۋبسيدياسىن الا الماسا, نەسيەسىن جابا الماسا, شارۋالار قالاي داميدى؟ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى دايىنداپ, 6 تامىز كۇنى جىبەرگەن قۇجاتتاردى ادىلەت مينيسترلىگى ءالى تىركەمەپتى. اكىمنىڭ قاۋلىسىن جىبەردى, ءالى كۇنگە تىركەلمەگەن. بىرنەشە رەت قايتارىپ جىبەردى. بۇل جەردە تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, سوزبۇيدالىققا سالىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ءبىر قۇجاتتى تىركەۋ ءۇش ايعا سوزىلۋى ماسقارا عوي», دەيدى وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى, باتىس قازاقستان فەرمەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى سەرىك جارلىعاپوۆ.
باتىسقازاقستاندىق 24 فەرمەر بيىلعى 18 مامىردا دا Egov ەلەكتروندى پورتالى ارقىلى ەل پرەزيدەنتىنە حات جولداپ, اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال ساتىپ العان فەرمەرلەرگە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا تولەۋگە جاردەمدەسۋىن سۇراعان ەدى. بۇل ءوتىنىش 20 مامىر كۇنى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە تىركەلىپ, 21 مامىر كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جانە وبلىس اكىمىنىڭ اپپاراتىنا جولدانعان. كەلەسى كۇنى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بۇل ءوتىنىشتى وبلىس اكىمى اپپاراتىنىڭ باس ينسپەكتورىنا جولدايدى. ول 24 مامىر كۇنى بۇل ءوتىنىشتى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا جىبەرەدى. باسقارما باسشىسى ءوتىنىشتى باسقارماداعى ءبولىم باسشىسىنا جولدايدى. ءسويتىپ 29 مامىر كۇنى جاۋاپ دايىنداۋ ءۇشىن ءوتىنىش باسقارمانىڭ باس مامانىنا كەلىپ تۇسەدى. 3 ماۋسىم كۇنى وبلىس اكىمى اپپاراتىنىڭ باس ينسپەكتورى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنان جاۋاپ الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جولدايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 11 ماۋسىم كۇنى فەرمەرلەرگە جازباشا ءتۇسىندىرۋ حات جولدايدى جانە تاپسىرمانى باقىلاۋدان الادى. ال 17 ماۋسىم كۇنى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ءاليا يسماعۇلوۆا «تۇسىنىكتەمە بەرىلدى» دەپ, اتالعان ءوتىنىشتى باقىلاۋدان الادى. وسىلايشا, باتىسقازاقستاندىق شارۋالاردىڭ جانايقايى ەش شەشىلمەي, قاعاز اينالىمىنىڭ استىندا قالعان.
ء«بىز لاۋازىمدى تۇلعالار جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبى ورەسكەل بۇزىلدى دەپ ەسەپتەيمىز. ياعني ەلىمىزدى ازىقپەن قامتىپ وتىرعان شارۋالاردىڭ ماسەلەسى شەشىلمەي, پرەزيدەنتتىڭ نازارىنا دا جەتپەي قالدى» دەيدى نارازى شارۋالار.
بيىل 1 قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اگرارلىق ساياساتتا سايكەسسىزدىك بار ەكەنىن ايتقان بولاتىن. مينيسترلەر اۋىسقان سايىن ساياسات تا وزگەرەدى. مۇنداي جاعدايدا فەرمەرلەرگە بولاشاق جۇمىسىن جوسپارلاۋ قيىن. مىسالى, فەرمەر 200 باس ءىرى قاراعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭىن سالىپ, مەملەكەتتەن 25 پايىز كولەمىندە سۋبسيديا العىسى كەلەدى, سول ەكى ارادا ەرەجە وزگەرىپ, 200 باس ورنىنا ءبىر مەزگىلدە 500 باستى كۇتىپ-باپتاۋ تۋرالى نورما پايدا بولادى.
شارۋالاردىڭ تالابى – سۋبسيديا بەرۋ ءتارتىبى انىق جانە اشىق بولۋى كەرەك. شاعىن جانە ورتا شارۋا قوجالىقتارىنا سۋبسيديا تولىق قولجەتىمدى بولۋى قاجەت. قازىرگى تاڭدا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ فەرمەرلەرى تۇرالاۋدىڭ الدىندا تۇر. مال باسىن كوبەيتۋ جانە وبلىستىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سوڭعى جىلدارى ەت جانە ەت-ءسۇت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مال كوپ كولەمدە ساتىپ الىندى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن فەرمەرلەر قارجى ينستيتۋتتارىنان قارىز الدى. قازىرگى سۋبسيديا قاعيداسىنا سايكەس بۇل فەرمەر ساتىپ الىنعان ءاربىر اسىل تۇقىمدى سيىر نەمەسە بۇقا ءۇشىن 150 مىڭ تەڭگە قولداۋ قاراجاتىن الۋى ءتيىس ەدى. وسى قارجىنى بىلتىردان بەرى الا الماي جۇرگەن فەرمەرلەر بار.
فەرمەرلەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بيۋدجەتتى ەسەپتەگەن كەزدە دۇرىس جوسپارلامايتىنىنا نارازى. مىسالى, 5 ناۋرىزدا اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا ساتىپ الۋعا سۋبسيديا تولەۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 90 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن. ول قارجى ەكى-ءۇش مينۋت ىشىندە ءبىتىپ قالعان. ال كەلەر جولى بيۋدجەت قارجىسى بولىنگەندە, فەرمەرلەر ساتىپ العان اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ جاسى سۋبسيدياعا سايكەس كەلمەيتىنى بەلگىلى بولعان. سۋبسيدياعا قاجەتتى قارجى بىردەن تولىق بولىنبەگەندىكتەن, قانشاما فەرمەر زارداپ شەگىپ, ءتيىستى قاراجاتتان قاعىلعان.
«اسىرەسە, جاڭاقالا اۋدانى شارۋالارىنىڭ جاعدايى قيىن. وتكەن قىستا بىزگە قۇداي كومەكتەستى, اقپانعا دەيىن مالدى جايىپ شىقتىق. ءارى سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدان بەرى جيناعان قورىمىزدى جەپ شىقتىق. ەندى بيىلعى قىس نە بولاتىنىن بىلمەيمىز. قازىر ءبىزدىڭ فەرمەرلەر پوليگون اۋماعىنا, وزگە اۋداندارعا قاڭعىپ, ءشوپ شاۋىپ ءجۇر. قازىر دامۋدى ويلاپ وتىرعان جوقپىز, قولداعى مالدى قىستان امان الىپ شىعامىز با, جوق پا دەپ الاڭداپ وتىرمىز. كورشىلەس وبلىستارداعى ارىپتەستەرىمىزبەن حابارلاسساق, ولاردا مۇنداي ماسەلە جوق, سۋبسيديا الدەقاشان تولەنگەن دەيدى. جاڭاقالا اۋدانىندا 520 شارۋا قوجالىعى تىركەلگەن, سونىڭ جارتىسىنان كوبى مەملەكەت كومەگىن الا الماي ءجۇر. بىلتىر وبلىس اكىمى جاڭاقالا اۋدانىنا كەلگەن ساپارىندا مال ازىعىن دايىنداۋ ءۇشىن كومەك بولادى دەپ ەدى. بىراق ەش كومەك بولمادى. بيىلعى ءحالىمىز ودان دا مۇشكىل», دەيدى تالعات بايكەنوۆ.
«جىل باسىندا وبلىستا مال شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ ءۇشىن 5,6 ملرد تەڭگە قاراجات قاراستىرىلدى, سونىڭ ىشىندە وسى كەزگە دەيىن تاۋار وندىرۋشىلەردەن تۇسكەن وتىنىمدەرگە وراي 2,7 ملرد تەڭگە تولەندى. ەندى قالعانى 2,2 ملرد وبلىس بيۋدجەتىن سوڭعى ناقتىلاۋ كەزىندە ءبولىندى. بۇل قارجى فەرمەرلەرگە دەيىن جەتۋ ءۇشىن بىرنەشە ساتى بار: وبلىس اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسى قابىلدانۋى كەرەك, ول نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى بولعاندىقتان, قوعامدىق ۇيىمدارمەن اقىلداسۋ, قوعامدىق تىڭداۋدان ءوتۋ سەكىلدى مىندەتتى پروتسەدۋرادان ءوتۋى شارت. بيىلعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى, بارلىق قۇقىقتىق اكتىلەر رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تىركەلۋى ءتيىس. قارجىنىڭ كىدىرگەن سەبەبى سول. بۇگىن تاڭەرتەڭ عانا قۇجات ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ الدىنا جەتىپتى. ول كەلىسىمىن بەرسە, وبلىس اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلىپ, قايتادان ادىلەت مينيسترلىگىنە تىركەلىپ, ەتالوندىق بانكتە جاريالانۋى ءتيىس. سودان كەيىن عانا ول نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى رەتىندە كۇشىنە ەنەدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ باسقارما ول قاراجاتتى شارۋالارعا سۋبسيديا رەتىندە بولە باستايدى», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى جاسۇلان حاليۋللين.
ج.ءحاليۋلليننىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن سۋبسيدياعا ءوتىنىم تەك بولىنگەن قاراجات شەگىندە قابىلدانسا, بيىلعى وزگەرىسكە سايكەس بيۋدجەتتە قارجى بار-جوعىنا قاراماستان ءوتىنىم قابىلدانا بەرەتىن بولعان. ياعني شارۋالاردىڭ ءوتىنىشى الدىن الا جينالىپ, رەزەرۆكە قويىلادى.
«قاۋلىعا قول قويىلسا, وتىنىمدەردى تەكسەرىپ, سايكەستىگىنە وراي سۋبسيديا تولەۋدى بىردەن باستايمىز», دەدى باسقارما باسشىسى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وڭىردە مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ ءۇشىن 1935 ءوتىنىش تۇسكەن. سۇرالىپ وتىرعان قاراجات – 1 897,6 مىڭ تەڭگە. باسقارما كەلەسى اپتا ىشىندە سۋبسيديا تولەنە باستايدى دەپ سەندىرىپ وتىر.
P.S. ج.حاليۋللين وبلىس بويىنشا مال ازىعىن دايىنداۋ جوسپارى 95 پايىزعا ورىندالعانىن ايتادى. كەيبىر اۋداندار قاجەتتى مولشەردى 110-115 پايىزعا ارتىعىمەن جيناپ العان. الايدا جاڭاقالا اۋدانىندا ەڭ تومەنگى كورسەتكىش – مۇندا قاجەتتى مال ازىعىنىڭ تەك 50 پايىزدان ارتىعى قامتىلعان. ء«بىز جاڭاقالا اۋدانى شارۋالارى جەمشوپ ماسەلەسىندە ءوزىن ءوزى قامتي الماي وتىرعانىن مويىندايمىز, بۇل ماسەلەنى وزگە وڭىرلەردەن ىشكى تاسىمالداۋ ارقىلى قامتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەيدى باسقارما باسشىسى.