ويىل وزەنىنىڭ اتىراۋ وبلىسىنداعى بولىگى قۇرعاپ جاتىر. ويتكەنى وعان سۋ كەلمەيدى. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ بىرنەشە جىلدان بەرى بۇل ماسەلە اسىرەسە قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىر.
– سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا ويىلداعى تىرشىلىك ءنارىنىڭ اعىنى توقتاپ, وزەن ارناسى كەۋىپ قالدى. بۇل ءتورت تۇلىك وسىرگەن تۇرعىنداردى ءتۇيىنى وڭايلىقپەن تارقاتىلا قويمايتىن تىعىرىققا تىرەدى. مۇنىڭ باستاۋى كەڭەس داۋىرىنەن تامىر تارتادى. سول كەزدە كەڭشارلار قۇرىلىپ, وزەنگە بوگەتتەر كوپ سالىنعان. ءتىپتى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا وزەننىڭ ۇزىندىعى 100 شاقىرىمعا قىسقاردى, – دەيدى وسى ماسەلەنى زەرتتەپ جۇرگەن قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ەسەنباي نۇروۆ.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, مۇعالجار تاۋىنان باستاۋ الاتىن ويىل, ساعىز, جەم سەكىلدى وزەندەردىڭ جاي-كۇيىنە ەشقانداي زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەي كەلگەن. وزەن ارناسىنىڭ قامىس پەن وسىمدىكتەردەن, وزگە دە قوقىستاردان تازارتىلماۋى اعىنعا اسەر ەتىپ وتىر. وزەن بويىن جاعالاي ورىن تەپكەن شارۋاشىلىقتار ارناسىن بۇزىپ, ءتىپتى بوگەت جاساپ العان. ال پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دۇيسەنباي تۇرعانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ويىل وزەنىنىڭ اقتوبە وبلىسىنداعى اۋماعىندا يەسى بەلگىسىز 34 گيدروقوندىرعى مەن بەس كوپىر بارى انىقتالىپتى.
– وزەن بويىنداعى يەسىز نىسانداردىڭ ءبارىن بۇزىپ تاستاۋ كەرەك. جەرگىلىكتى اكىمدىك 10 گيدروقوندىرعىنى كوممۋنالدىق مەنشىككە الۋدى جوسپارلاعان. وسى كەزگە دەيىن ۇشەۋى جويىلسا, ۇشەۋىن ەندى بۇزۋ كوزدەلىپ وتىر. تاعى 18 گيدروقوندىرعىنىڭ ارناسىن ارشىپ, قاۋلاپ وسكەن قالىڭ شوپتەن تازارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك, – دەيدى د.تۇرعانوۆ.
بۇل ماسەلە سالالىق مينيسترلىك وكىلدەرىن دە الاڭداتا باستادى. سول سەبەپتەن, بيىلعى 13-18 مامىردا ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا مۇشەلەرى وزەن بويىنداعى بوگەتتەردىڭ جاي-كۇيىنە تەكسەرۋ جۇرگىزدى. كوميسسيا قۇرامىنا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, ويىل وزەنىنىڭ جاناشىرلارى, اقتوبە وبلىسى مەن اۋداندىق اكىمدىكتەر وكىلدەرى كىردى. تەكسەرۋ ناتيجەسىندە ويىل وزەنىنىڭ مۇعالجار, قوبدا, تەمىر جانە ويىل اۋداندارىنىڭ اۋماعىنداعى جوعارعى اعىسىندا جانە باسسەينىندە 57 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستىڭ بارى انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە 8 نىسان رەسپۋبليكالىق, ۇشەۋى كوممۋنالدىق مەنشىكتە ەكەنى بەلگىلى بولدى. ال 34 يەسىز بوگەت, 5 كوپىر نەمەسە كوتەرمە جول سالىنىپتى. جەتى بۇلاققا تولىققاندى تازارتۋ جۇرگىزۋ قاجەت. كەڭەس وداعى كەزىندە سالىنعان بوگەتتەردىڭ توزىعى جەتىپ, وزەنگە سۋدىڭ ەركىن وتۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
وتكەن اپتادا اتىراۋ وبلىسىنا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەرىك قوجانيازوۆ, مينيستردڭ كەڭەسشىسى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دوسبول بەكماعامبەتوۆ, «قازسۋشار» رمك باس ديرەكتورى التاي ەلجاسوۆ ارنايى كەلدى. ولار قىزىلقوعا اۋدانىندا اتىراۋلىق جانە اقتوبەلىك بەلسەندىلەرمەن كەزدەستى. اۋدان تۇرعىندارى ويىل وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا سۋ كولەمىنىڭ ازايعانىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – ويىل وزەنىنىڭ سالالارىندا بىرقاتار بوگەتتىڭ ورنالاسۋى.
– ويىل وزەنى اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر اۋدانى, ەڭبەك اۋىلى ماڭىنداعى بۇلاقتان باستاۋ الىپ, اتىراۋ وبلىسىنداعى اقتوبە كولى تۇسىندا تارتىلىپ قالعان. وزەننىڭ ارناسىنا سۋ كەلتىرۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. بۇل – بوگەتتەردى بۇزىپ, سۋدىڭ ەركىن اعۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ, – دەپ ەسەپتەيدى ەسەنباي نۇروۆ.
جەرگىلىكتى بەلسەندى كوتەرگەن ماسەلەگە ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك قوجانيازوۆ قولداۋ ءبىلدىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, زاڭسىز سالىنعان بوگەتتەردى بۇزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى.
– تۇرعىنداردى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىندە داۋ جوق. سول سەبەپتەن بۇل ماسەلە اقتوبە جانە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرلەسە تالقىلاناتىن بولادى. ناقتىلاي ايتقاندا, وزەن بويىنا زاڭسىز سالىنعان بوگەتتەردى بۇزۋ باستالادى, – دەيدى سەرىك قوجانيازوۆ.
سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دوسبول بەكماعامبەتوۆتىڭ مالىمەتىنشە, اتالعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن جوسپار جاساقتالىپتى. سونىڭ قاتارىندا جايىق-كاسپي باسسەيندىك ينسپەكتسيا تاراپىنان ويىل مەن جەم وزەندەرىنىڭ گيدرولوگيالىق جاعدايىنا بايلانىستى تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان ءىس-شارا دا بار.
– يەسىز سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارى تابىلسا, كوزدەلگەن ماقساتتا ءىس-شارا راسىمدەرىن جۇرگىزۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. وسىعان وراي, اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە بۇلاقتاردى تازارتۋ, كەدەرگى كەلتىرەتىن بوگەتتەردى ترانزيتتىك رەجىمگە قويۋ, وزەن ارناسىن تولىقتاي جاۋىپ تۇرعان بوگەتتەردى بۇزدىرۋ بويىنشا ۇسىنىس جاسالدى. سونداي-اق اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ويىل وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇسىنىس بەرىلدى, – دەيدى دوسبول بەكماعامبەتوۆ.
اتىراۋ وبلىسى