الىپپەدەن بىلدىك پە, الدە اكە-شەشە نە مۇعالىم جاتتاتقان العاشقى ولەڭ سول ما, ءبىزدىڭ تۇڭعىش تانىعانىمىز ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە-ءسى» ەدى. ايتىلۋى دا, جاتتالۋى دا تەز, بىرەۋ ولەڭ سۇراسا تاقىلداتىپ وقىپ بەرەتىنبىز. كەيىننەن بۇعان ابايدىڭ قانشاما ولەڭى قوسىلدى. ەڭ مىقتى ولەڭدەرى وسى ەكەن دەپ, شىرەنىپ وقۋشى ەدىك. انىعىندا ابايدىڭ ءار ولەڭى ءوزىنىڭ تولقۇجاتىنداي قۇمبىل دۇنيە ەكەندىگىنە ءالى كۇنگە وي تالدىرىپ كەلەمىز. جاقسى ارالاساتىن ءبىر اعامنىڭ ايتقانى بار.
دومبىرادا ءبىر ءاندى و-وي, ناقىشىنا كەلتىرىپ تارتا-تارتا «دۇنيەگە جالعىز-اق وسى ءان ءۇشىن كەلىپ, كەتىپ قالۋعا بولادى» دەپ اياقتايتىن اڭگىمەسىنىڭ سوڭىن. سول سياقتى ءاربىر اۆتوردىڭ ەل ايتىپ جۇرەتىن, عۇمىرعا تاتيتىن ءبىر تۋىندىسى بولادى. اسىرەسە اقىنداردىڭ. تولقۇجاتىنا اينالىپ كەتكەن ولەڭدەرى. اقىننىڭ پاسپورتى جانە ونداي بيىككە ەكى اقىننىڭ ءبىرى كوتەرىلە الماسى تاعى ايان.
جوعارىدا حاكىمنىڭ ءار ولەڭى پاسپورت دەدىك. ماعجانعا دا قاراتا ايتۋعا بولاتىن سياقتى وسى ءسوزدى. وقىرماندى الديلەپ وتىرىپ رۋحتاندىراتىن اقىن! «مەن جاستارعا سەنەمىن», «تولقىن», «مەن كىم؟», «پايعامبار», «تۇركىستان», «ۇزىن ورال», ء«سۇي جانساۋلەم», تاعى باسقا بولىپ كەتە بەرەدى. وسىلاردىڭ اراسىنان ارقايسىسىن جەكە پاسپورت دەپ قاراستىرا بەرۋگە بولادى. بۇلاردىڭ ارتىندا سەبەبى ماعجان بابامىزدىڭ ءوزى عانا ەمەس, ۇلتتىڭ ويى مەن سانا-سەزىمى, تانىم-تۇسىنىگى, جانى تۇر. دەمەك ماعجاننىڭ ءوزى ۇلتتىڭ پاسپورتىنا اينالىپ كەتكەن دەۋگە قاقىلىمىز. اقىن دەگەن ۇلتتىڭ جانى دەمەي كور وسىدان كەيىن.
اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جارياعا شىققان كۇندەلىكتەرىنەن كوزىم شالعان ەرتەرەكتە. ەگەمەن ەلدەن گورى, وتار ۇلتتىڭ ازاتتىققا دەگەن تالپىنىسى, رۋحى جوعارىراق بولادى دەگەن ويدى. كەيىن ازەربايجان استاناسىندا «باكۋدان – تۇركى دۇنيەسىنە» اتتى پوەزيا فەستيۆالىنەن ياكۋت ەلىنىڭ اقىندارىن كورىپ تاڭعالعانمىن. ياكۋتيادان كەلگەن باۋىرلاس قوس اقىن دا كەۋدەسىن جوعارى ۇستاپ ءجۇردى. ءور! قازاق اقىندارىمەن ءتىل تابىسىپ, جاقسى-اق سويلەستى. سوندا احاڭنىڭ جوعارىداعى ءسوزى ەسىمە تۇسكەن. حح عاسىر باسىندا رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ۇلتتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتكەن ماعجان, ساكەن, ءىلياستىڭ مىنا ولەڭى پاسپورت دەپ بولە-جارا المايسىز. ءبىرى تۇركىستان بولسا, ءبىرى كوكشەتاۋ, ءبىرى جەتىسۋ بولىپ شىعا كەلەدى الدىڭنان. «قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام. قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە, كۇن بولماعاندا كىم بولام؟!» دەگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ءوزى ءبىر شىڭ. نەبارى 27 جىل ءومىر سۇرگەن اقىن «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە – سونبەيمىز» دەپ الاش گيمنىن جازىپ كەتتى. سويتسە دە اقىننىڭ جوعارىداعى «شاكىرت ويى» اتتى ولەڭى پاسپورتىنا اينالىپ قالعانعا ۇقسايدى.
سۇلتانماحمۇت دەسە ەسىمە قاسىم تۇسەدى. ەكەۋىن كوپ نارسە بايلانىستىرادى. سۇلتانماحمۇت: «مەن قازاق, قازاقپىن دەپ ماقتانامىن, ۇرانعا الاش دەگەن اتتى الامىن. سۇيگەنىم قازاق ءومىرى, ءوزىم قازاق, مەن نەگە قازاقتىقتان ساقتانامىن؟» دەپتى. وسى رۋحتى سوعىستان كەيىن جاڭعىرتقان جالعىز اقىن – قاسىم. جانە اقىننىڭ ول ولەڭى ءوزىنىڭ پاسپورتىنا اينالدى. «ەي, تاكاپپار دۇنيە, ماعان دا ءبىر قاراشى. تانيسىڭ با سەن مەنى, مەن – قازاقتىڭ بالاسى» دەدى «دۇنيەگە جار» ولەڭىندە. اقىننىڭ بۇدان دا قۋاتتى, بۇدان دا كۇشتى ولەڭدەرى بار, بىراق قاسىم دەگەندە, ءدال سول تۇستا اتاۋسىز قالىپ بارا جاتقان قازاق اتىنان دۇنيەگە جار سالعان وسى ولەڭى تۇسەدى ەسكە. وسىلاي ءبىر اتويلاپ العاندا ەكىنشى شەتتەن: «وكىنبەن مەن دە ءبىر كۇن ولەمىن دەپ, وكىنەم ۇقساتا الماي كەلەمىن دەپ. كۇنىنە ءجۇز ويلانىپ مىڭ تولعانام, وزىممەن بىرگە ولمەسىن ولەڭىم دەپ» شىعا كەلەدى. جوعارىداعى الىپتارداي قاسىم دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى پاسپورت قازاققا.
قازاق پوەزياسىنا قاسىمنان كەيىن, ءتىپتى قاپتالداس كەلگەن پاسپورتتىڭ ءبىرى سىرباي ماۋلەنوۆ ەدى. ونى كوپ ەل اتاي بەرمەيتىنى تاڭعالدىرادى, بىراق. «سەن مەنى ويلادىڭ با؟ تۇسىمدە كوردىم. توبىلدىڭ قويناۋىندا, توبىلعى ىشىندە كوردىم» دەپ جازدى سوعىس كورىپ كەلگەن سىرباي. «ق ۇلىن» دەگەن عاجاپ جىرى بار اقىننىڭ. دەسەك تە اۆتوردىڭ ەل اۋزىندا جۇرگەن پاسپورتى – «سوعىستان قايتقان سولداتتار» بولسا كەرەك. «قانشا ءۇيدىڭ ۇرلاپ ادامىن, قانشا ۇيدە ءسونىپ قالدى وتتار؟ كوردىڭ بە ۇلىن انانىڭ, سوعىستان قايتقان سولداتتار؟!».
9 مامىر سايىن ءبىر وقىلماي, ءبىر شىرقالماي قالمايدى بۇل تۋىندى. ەلدىڭ جادىنا كوشىپ العان كەسەك تۋىندى اقىننىڭ ەمەس, حالىقتىڭ قازىناسىنا اينالىپ كەتكەلى قاشان؟!
مۇقاعالي مەن جۇمەكەن دەسە مىڭ سان ولەڭ ءورىپ الىپ جونەلەدى. جەر مەن كوكتىڭ ءبارى جىر. شەتىنەن ۇستا دا, ەن سالىپ يەلەنە بەر. ءبارى سەنىڭ جانىڭمەن ۇندەس, جۇرەگىڭە جاقىن ويلار. مۇقاڭنىڭ ءار سوزىنە ءان جازىلىپ جاتىر. جۇمەكەننىڭ ءسوزى بۇگىن عانا ەمەس, سول جازىلعان كەزدىڭ وزىندە انۇرانعا اينالىپ ۇلگەرگەن. حالىق جۇرەگىن ۇستاپ تۇرىپ ايتقان سوڭ, مەملەكەتتىڭ پاسپورتى دەمەۋگە قاقىمىز جوق. مۇقاعاليدىڭ «پاي-پاي ءومىر, وتەسىڭ-اۋ ءبىر كۇنى, قياسىڭ-اۋ قۋانىشتى, كۇلكىنى. ءومىر دەگەن ءبىر جارق ەتكەن نايزاعاي, ءومىر دەگەن كوك اسپاننىڭ كۇركىرى» نەمەسە جۇمەكەننىڭ «جابىرقاپ وي ەرتە, ءدوڭ ەرتە, ۇزىن بەل باۋرىنان جارادى. سايلاردان قاپتاعان كولەڭكە, تاۋلاردى قۋسىرىپ بارادى» ولەڭى پاسپورت دەپ جەكە-دارا بىرەۋىن اتاي المايسىز. سەبەبى بۇلاردىڭ كەز كەلگەن ولەڭى پاسپورت! «ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا» دەگەن قادىر مىرزا ءالىنى وسى قاتاردان دەر ەدىك. ال تولەگەن ايبەرگەنوۆتىكى ء«بىر تويىم بولاتىنى ءسوزسىز مەنىڭ» جىرى. «بايگى بەرەم جىعىلعان بالۋانعا دا, ادالدىعى كورىنىپ تۇرار بولسا» دەيدى اقىن. مۇنداي جىر سيرەك قازاق پوەزياسىندا. تەگىندە قازاق اسابالارى مەن جەل سوزگە قۇمارلارى قارىز بولسا, وسى تولەگەن اعامىزعا قارىز شىعار. بۇل ولەڭسىز توي وتپەيتىن اۋىلدا. قازىر بىلەتىن اسابا بار ما, بىلمەيمىن. بىراق ولەڭ حالىقتىڭ جۇرەگىندە. اقىن حالىقتىڭ وكىلى ەكەندىگى وسىندايدا بايقالادى. ونىڭ جىرىن تولقۇجاتىنا اينالدىراتىن دا, سول شىعارمانى ساقتايتىن دا حالىقتىڭ ءوزى. اقىننىڭ پاسپورتى حالىقتىڭ جۇرەگىندە جۇرەدى ۇنەمى.
ء«بىر ولەڭى ءبىر ەلدىڭ مۇراسىنداي, جىر جازا الماي ءجۇرمىن مەن راسۋلداي» دەگەن دە مۇقاعالي. سويتە جۇرە ءوزى وسى ۇدەدەن شىعىپ كەتكەنىن ءبىلدى مە ەكەن؟! سول سياقتى شايىردىڭ توڭكەرىلىپ تۇسكەن ءبىر ولەڭىنە دالا سىيىپ كەتەدى. اكۋتاگاۆانىڭ ء«ومىر بودلەردىڭ ءبىر تارماعىنا تۇرمايدى...» دەۋى سوندىقتان شىعار بالكىم. ايتپەسە, جىر قاعانى جۇماتاي جاقىپباەۆ ء«بىر كۇلەرمىن عارىش جاققا كەتەردە» دەمەس ەدى عوي. اقىننىڭ ءلايلا تۋرالى عازالدارىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن قازاق پوەزياسىنىڭ تولقۇجاتىنداي اسەر قالدىرادى. ولەڭگە العاش كەلگەن جاستىڭ كوبى ءلايلانى جاتقا وقيدى. «تارىداي مەڭدە كەتتى مە, تابا الماي قويعان باقىتىم» دەپ مەڭىنە دەيىن جىرمەن كەستەلەيدى.
ۇلىقبەك ەسداۋلەت اعانىڭ پاسپورتى «تۇسىمە ەنەدى, جىلقىنىڭ كىسىنەگەنى» دەپ باستالاتىن «كەنتاۆر حيرون» ولەڭى دەپ ءبىلۋشى ەدىك. قازاقى اۋىلدان قالاعا بارعاندار جابىلىپ سونى وقيتىنبىز. «قالا تارىلدى!. اڭسايمىن قاراتالىمدى, قامشىنىڭ تابى, جىلقىنىڭ تەر ءيىسى سىڭگەن (بالكوندا وتىرىپ) يىسكەيمىن الاقانىمدى» دەپ. مۇنىمەن قوسا «بۇرىشقا تۇر», «انتيجارناماسىن» قايدا قوياسىز؟! اينالىپ كەلگەندە ناقتىسى «بۇرىشقا تۇر» بولىپ شىقتى. ء«ار بولمەدە – ءتورت بۇرىش, ورايى كەپ, تۇرىپ شىققان تەنتەك بۇل تالاي رەت. ول ويلايدى: «بۇرىشقا تۇرماس ەم-اۋ, تۋسام ەگەر ءۇي-كۇيسىز جابايى بوپ...».
«انا ولەڭى, جوق, مىنا ولەڭى ۇستەم» دەگەن تۋرا وسىنداي تالاس سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنا كەلگەندە دە تۋادى. اقىننىڭ پاسپورتى شەرحان مۇرتازا جوعارى باعالاپ, قالىڭ اقىن اراسىنان قالاپ الىپ شىعىپ وقىتاتىن «قاسقىردىڭ مونولوگى» ەكەنى انىق. الايدا بۇل تۋىندىسىمەن «ارعىماقتار» شىعارماسى قاپتال تۇرماي ما؟! تۇپتەپ كەلگەندە «جەك كورەم ءيتتى! الىسىپ جۇرەم, شابىسىپ جۇرەم, قاعىنىپ... سايىن دالانىڭ تاعىسىمىن – مەن, نە دەگەن عاجاپ – تاعىلىق!» دەپ «قاسقىردىڭ مونولوگىن» وقىپ كەتەمىز. «بۇرىشقا تۇر» ولەڭى ەكەۋى تەرەڭنەن بايلانىساتىنىن وسى جەردە ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
ەلدىڭ كوبى ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «قارا باۋىر قاسقالداعىن» اتايدى. ءبىز «تاسىرقاعاندا تاس جاۋعان, تاۋ بولدى ۇيىقتار ايلاعىم. قاسقىردان اناۋ – قاس جاۋدان, تارتىپ اپ اپان جايلادىم» دەپ باستالار «ەركەگىن» اتار ەدىك.
ءجۇرسىن ەرمان مەن عالىم جايلىبايدىڭ «تۇنگى تاكسيى» مەن «كۇرشىمنىڭ قىزى» جىرلارىن قاتار اتاۋعا تۋرا كەلەدى. ەكى ولەڭنىڭ تاقىرىبى ءبىر, تابيعاتى ەكى بولەك بولعانىمەن, وقيعاسى دا جىمداسا كەتەدى. جول ۇستىندەگى جالت ەتكەن ساتتەردىڭ ۇلكەن تۋىندىعا اينالعانى قاشاندا مەنمۇندالاپ تۇرادى. بۇلاي قانشاما اقىندار جازدى كەيىندە. پاسپورت بولىپ قالعان وسى ەكى جىر عانا.
اقىننىڭ سوڭىنداعى اڭىزى وزىنەن بۇرىن جۇرەدى. اۋەلى جىرىنان بۇرىن اتى مەن اڭىزى جەتۋى مۇمكىن. ولەڭىن كەيىن وقىپ نە ەستىپ الاسىڭ. سويتە-سويتە جىرلارىنا قۇنىعاسىڭ. سويتە-سويتە مويىندايسىڭ. «قىراننىڭ ارى كوزىندە وتكىر, كۇنگە دە قارار قاسقايىپ. قارعانىڭ ارى وزىمەن كەتكىر, وزىمەن ءوزىن تاستايىق» دەگەن «ار» ولەڭى توي-دومالاقتاردا كوپ وقىلعانىمەن, جۇرتتىڭ ءبارى مارالتاي رايىمبەك ۇلىنىڭ ء«اديلاسىن» ايتادى. «ۋا, ءاديلا! مىناۋ قالىڭ قورىمعا, ءبىر باسىما قوس اي قاداپ كىرىپ ەم, ءسىرى دەممەن سەرت تايىسقان كۇنى مەن...».
اقىننىڭ پاسپورتى دەگەننەن شىعادى. كىتابى شىقپاي تۇرىپ, ءبىر-اق ولەڭى ءۇشىن جازۋشىلار وداعىنا قابىلدانىپ كەتكەن اقىندار بار. 2001 جىلى جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ كەڭەسى وتەدى. سوندا بايانداما جاساعان مارفۋعا ايتحوجينا قاراعاندىلىق رۋسلان نۇربايدىڭ ء«ارىپ پەن ۇعىم» ولەڭىنە جەكە توقتالىپ, مىنبەدەن وقيدى. «مىناداي ولەڭنىڭ اۆتورىن قابىلداماسا وداقتىڭ ءوز اتىنا سىن» دەسە كەرەك. جاس اقىننىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – وسى ولەڭ, جەكە جيناعى دا شىقپاعان وندا. «اق پەن قارا – جولدارىمنىڭ جولاعى, جولاعى دا ۋاقىتتىڭ قوناعى. دوس دەگەن سول ءۇش-اق ءارىپ كەي كەزدە, تۋىس دەگەن ءتورت ارىپتەن جوعارى» دەپ كەتە بەرەدى.
بىزدىكى قيسىن عانا. اركىم وزىنشە ويلاپ, وزىنشە وي قورىتادى. دەگەنمەن اقىن اتىن شىعارعان, ەلگە تانىتقان, حالىقتىڭ جۇرەگىندە جۇرگەن تۋىندىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن اۆتوردىڭ پاسپورتى. سولاي بولعان, سولاي بولىپ قالا دا بەرمەك.