ءار زامانداعى ءىرى وقيعالاردى, تاريحي ساتتەردى بۇگىنگى ۇرپاق ادەبيەت پەن تاريحتىڭ قاعاز بەتىندەگى مىڭجىلدىق ارحيۆتەرىنەن وقيدى, ساناعا تۇيەدى.
ءحىح عاسىردى ادەبيەتتانۋشىلار «تۇتاستاي بالزاكتىڭ تابىستى عاسىرى» دەپ ەسەپتەيدى. قالاي دەگەنمەن دە, ادەبيەت ءوز مىندەتىن تولىق اتقارىپ كەلە جاتىر. جاھاندى جايلاعان مىناۋ كوروناۆيرۋس ءار مەملەكەتتىڭ دامۋىنا, ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىنە, دەنساۋلىعىنا وزگەشە اسەرىن تيگىزدى, ەكونوميكانىڭ ءحالى دە ءماز ەمەس. ال وسى ىندەت قوعامنىڭ قان تامىرى سانالاتىن ادەبيەتكە قالاي اسەر ەتتى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىنداعالى قاشان. ءبىز وسىعان جاۋاپ تابۋ ءۇشىن اعىلشىنتىلدى الەم قالامگەرلەرىمەن حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردىق. اتالعان دوڭگەلەك ۇستەلگە عاسسان حامدان (اقىن, يران), نۇرعالي وراز (جازۋشى, قازاقستان), نورا بوسسوڭ (جازۋشى, گەرمانيا), فرانك باەز (اقىن, دومينيكان), نۇرو نامجى (اقىن, قىتاي), فيونا بولگەر (اقىن, يرلانديا) جانە ايگيز بايمۇحامەتوۆ (جازۋشى, باشقۇرتستان) قاتىسىپ وتىر.
بۇل ۆيرۋس ادەبيەتتىڭ تاقىرىپتارىنا اسەر ەتەدى
– جاھاندى جايلاعان كوروناۆيرۋس ادەبيەتتەگى كوڭىل كۇيگە قالاي اسەر ەتتى؟ قاي جاعىنان اسەر ەتتى دەپ ويلايسىزدار؟
عاسسان حامدان:
– كوروناۆيرۋس داعدارىسى ادەبيەتكە عانا ەمەس, قوعامنىڭ بارلىق سالالارىنا ەرەكشە اسەر ەتتى. بۇل بيزنەس پەن ەكونوميكاعا دا وڭاي تيمەدى, جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى ازايىپ, ساياحات پەن ساۋدا مۇشكىل حالگە جەتتى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, الەمدەگى قالام ۇستاعانداردىڭ ءبارى تەك قانا شىعارماشىلىقپەن ءومىر سۇرمەيدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى جۇمىسشىلار نەمەسە شاعىن, ورتا كاسىپتەرى ارقىلى وتباسىن اسىرايدى. كوپتەگەن قالامگەرلەر باسقا جەرلەرگە تەك تۋريستىك ماقساتتا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءوز شىعارمالارىنا قاجەتتى كەيىپكەرلەرىن تابۋ ءۇشىن بارادى. بىراق پاندەمياعا بايلانىستى بارلىق جەردەگى ساياحات توقتادى. ەگەر ءومىردىڭ بارلىق اسپەكتىلەرى شەكتەۋلى بولسا, ادەبي جانە كوركەمدىك جوبالار دا شەكتەۋگە ۇشىرايدى. كوپتەگەن ادامدار شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىنداردى جالعىزدىققا بويى ۇيرەنگەن دەپ ويلايدى. بۇلاي ويلاۋ دۇرىس ەمەس. جازۋشى مەن اقىن دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە, سوندىقتان كەيدە كوشۋگە جانە ورىن اۋىستىرۋعا تۋرا كەلەدى. وسىنداي الاساپىران كەزدە باسپاگەرلەرىنەن كوز جازىپ قالعان اۆتورلار دا بولدى. قالاي بولعاندا دا, مەن تەك پاندەميانىڭ تەرىس اسەرى تۋرالى ايتقىم كەلمەيدى, ويتكەنى ءبىز ءار نارسەنىڭ ءابسوليۋتتى ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. ءيا, بۇل پاندەميانىڭ كەيبىر جاعىمدى اسەرلەرى دە بار, مىسالى, اڭگىمە جازۋ, فيلمدەر كورۋ, مۋزىكا مەن ونەر تۋىندىلارىن جاساۋ ءۇشىن تاپتىرماس قولايلىلىق. جازۋشىعا اينالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالار اسەر ەتەدى, ال بۇل وقيعالار كەيدە قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىنا دەتال بولا الادى.
نۇرعالي وراز:
– بارشا ادامزاتقا بىردەي قاۋىپ, ورتاق ۋايىم اكەلگەن ىندەت – كىم-كىمنىڭ دە, قاي-قايسىمىزدىڭ دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە ەكەنىمىزدى ەسكە سالىپ تۇرعان جوق پا. ەندەشە ادام بالاسى اسىپ-تاسقان, كەۋدە قاققان, ارتىق-اۋىس قادام باسقان كەزدەرى ءۇشىن كەشىرىم سۇراپ, تاۋبەگە كەلىپ, ەرتەڭگى كۇنى كەزەگى جەتسە, ەشكىمگە كىنا ارتپاي, «انا جاققا» ار-ابىرويىن ساقتاپ اتتاناتىن شاق تۋعانىن ءبىر ساتكە بولسا دا سەزىنۋى كەرەك.
ادەبيەتتە دە, ونەردە دە مۇنداي وي ەجەلدەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. وسى رەتتە ليتۆالىق سۋرەتشى ميكالويۋس چيۋرلەنيستىڭ «جەرلەۋ سيمفونياسى» دەپ اتالاتىن كارتينالار تسيكلىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. بۇل كەزەڭ, ارينە, ادەبيەتكە جاڭا ءبىر كەڭىستىكتىڭ قاقپاسىن اشاتىنى انىق. بىزگە دەيىنگى تاريحتان بەلگىلى وبا, تىرىسقاق (حولەرا) سەكىلدى الاپات ىندەتتەردى كورمەگەن ۇرپاق كوروناۆيرۋسپەن بەتپە-بەت كەلدى. كەشە عانا ك ۇلىپ امانداسىپ, اڭگىمەلەسىپ, ازىلدەسىپ جۇرگەن قانشاما قيماس ادامدارىمىزدان مەزگىلسىز ايىرىلدىق... بۇل دەگەنىڭىز, ورنى تولماس قاسىرەت قوي.
الايدا ءوز باسىم, قوشتاسۋ رەكۆيەمىنەن گورى (سەبەبى ول, ەرتە مە, كەش پە, ءبارىبىر جازىلادى عوي), الەمدە بولىپ جاتقان مىناۋ وقيعالارعا تەرەڭ تالداۋ جاساپ, تانىم-تۇسىنىگىمىزدى كەڭەيتەتىن شىعارمالاردىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن قالار ەدىم.
نورا بوسسوڭ:
– پاندەميا قازىرگى ادامداردىڭ وسالدىعىن كورسەتتى. بۇل جاعداي ارينە, ادەبيەتكە وزگەشە اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار ءبىزدى ءبىر-بىرىمىزبەن بايلانىستىراتىن قوعامنان الىستاتادى, مەيلى ول ايماقتىق بولسىن, جاھاندىق بولسىن, ءبىزدى وڭاشا جۇرۋگە ادەتتەندىردى. قاي مەملەكەتتە, قاي ۇلتتا, قاي زاماندا بولسىن, ادامدار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەسى جاڭا دەڭگەيدە بولۋى كەرەك.
فرانك باەز:
– ارينە, اسەر ەتپەي قالسىن با؟ ادەبيەتتى وسى سالامەن اينالىسىپ جۇرگەن ادامدار جاسايدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە, قازىرگى جاعداي بىزگە ويلانۋدىڭ قاجەتتى ءسات ەكەنىن سەزىندىردى. ەگەر Covid-19 پاندەمياسى ادەبيەتكە اسەر ەتسە, قاي تۇرعىدان اسەر ەتەدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مەنىڭشە, ادەبيەتتىڭ تاقىرىپتارىنا اسەر ەتەدى. بۇدان بۇرىن سەزىم, ماحاببات تاقىرىبى كوبىرەك بولسا, ەندى سول قاتارعا كوروناۆيرۋس تۋرالى تاقىرىپتار قوسىلار دەپ ويلايمىن. بىراق بىردەن وقىرماندى رازى ەتەتىن شىعارمالار جازىلا قويادى دەگەن ويدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن بىرتە-بىرتە ادەبيەتتە وسى ءۇردىس كورىنىس تابادى. ال ەكىنشى ماسەلە, بۇل پاندەميا ادەبيەت پەن ونەردىڭ فورماسىنا دا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى, مۇمكىن, بۇل جاعدايدى مەن ادەبيەتتىڭ وزگەرۋى مەن دامۋىنا باستار باعىتتىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ قابىلدار ەدىم.
نۇرو نامجى:
– كوروناۆيرۋس قازىرگى ادەبيەتكە ۇلكەن اسەر ەتتى. بىراق بۇل ۆيرۋس بولماسا دا قالامگەرلەر جازعىسى كەلگەن شىعارماسىن جازا بەرەتىن دە ەدى. دەگەنمەن اتالعان ىندەت قالام ۇستاپ جۇرگەن قاۋىمعا جاڭا دەرەكتەر ۇسىنۋى مۇمكىن. الەمدەگى تىنىم تاپپاعان سوعىستار, تابيعي اپاتتار مەن وبا كەسەلى ادامزاتقا اۋىر قاۋىپ ءتوندىرىپ, زور الاپات شىعىن اكەلەدى. جاڭا تيپتەگى بۇل ۆيرۋس تاريحتاعى ۇقساس ىندەتتەردى ەسىمىزگە سالدى. سانامىزدى جاڭعىرتتى. سونىمەن قاتار ولار ەپيدەميانى كورسەتەتىن ادەبي شىعارمالاردى قايتا وقي باستادى. ءحىV عاسىردان باستاپ وبا باتىستا كەڭىنەن تارالعان جانە ادەبي شىعارمالاردا ءارتۇرلى جولمەن بەينەلەندى. وسى ەپيدەميانىڭ الدىن الۋ كەزەڭىندە مەن فرانتسۋز جازۋشىسى البەر كاميۋدىڭ «وبا» رومانىن ادەيى وقىدىم. بۇل رومان ادامزاتقا قاۋىپ توندىرگەن وبا اۋرۋى باستالعاننان كەيىن سولتۇستىك افريكاداعى وران دەپ اتالاتىن قالادا كوپتەگەن ادامداردىڭ وباعا قارسى كۇرەسۋىنىڭ تاريحىن سۋرەتتەيدى, ونىڭ كەيىپكەرى دوكتور كيل مەن ونداعى باتىل ادامداردىڭ قايسار رۋحىن ايقىن كورسەتەدى. بولاتتاي ءتوزىمدى ادامدار ۇمىتسىزدىكتىڭ دە, كۇيزەلىستىڭ دە كۇيىن كەشپەي, ابسۋردتىق وي ارقىلى ءۇمىت پەن اقيقاتتىڭ, ادىلەتتىلىكتىڭ ۇلى رۋحىن قارۋ ەتەدى. جازۋشىلار ارقاشان ءوز كەيىپكەرلەرىن ءارتۇرلى دەڭگەيدە سويلەتەدى, جانە ولاردىڭ باز كەشۋىنە دە مۇمكىندىك بەرەدى. ەندەشە ءبىز باقىلاۋ نۇكتەلەرىن كەزەكتى جاڭا ۆيرۋس رەتىندە قاراستىرايىق! قۇمىرسقالاردى ىستىق قازاندا قايناتۋ دا – ادەبيەت. مۇندا ايتىلعان ىستىق قازان دەگەنىمىز قالامگەرلەر ءسوزسىز باستان وتكىزۋى كەرەك ءۇردىس بولماق, ەندەشە, بۇل ءۇردىستىڭ اتى – كوروناۆيرۋس.
فيونا بولگەر:
– بۇل سۇراعىڭىز ادامدى ويلانۋعا جەتەلەيدى ەكەن. راسىندا كوروناۆيرۋس ادەبيەتكە اسەر ەتتى مە, جوق پا, وسى جونىندە قالامگەرلەر ءبىر ءسات بولسا دا ويلانۋى كەرەك. بىراق مەن باسقالاردىڭ اتىنان ەشتەڭە ايتا المايمىن, ءتىپتى وتكەن شاق ءۇشىن دە بىردەڭە دەۋگە قاۋقارسىزبىن. ەگەر بىردەڭە ايتۋىم ءتيىس بولسا, تەك ءوزىم ءۇشىن عانا جاۋاپ بەرە الامىن. ال مەن پاندەميانىڭ كەسىرىنەن بولعان دۋبليندەگى قۇلدىراۋ تۋرالى ايتقىم كەلەدى. يرلانديا ماعان ءوز ءومىر سالتىما نازار اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءتىپتى اكادەميالىق باعىتتىڭ ماعان ساي ەمەس, مەنىڭ باعىتىم باسقا ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. مەنىڭ ەندىگى ناقتى جۇمىسىم – وزگەلەردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن جاقسى شىعارمالار جازۋ.
ايگيز بايمۇحامەتوۆ:
– پاندەميا ادەبي ومىرگە قاتتى اسەر ەتتى. بىرىنشىدەن, ءار ەلدە قالام ۇستاعان قالامگەرلەردىڭ بولۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن باقىت. شەكتەۋلەر باستالعان سوڭ, بارىس-كەلىسىمىز ازايدى. ال اقىن-جازۋشى ءۇشىن ءوزارا قارىم-قاتىناس اۋاداي قاجەت. ەكىنشىدەن, كوروناۆيرۋسقا قارسى شارالار باستالعان كەزدە ادامداردىڭ بارلىعى ءوز ۇيلەرىنە امالسىز قامالدى. بىزگە قاراپايىم بايلانىس جەتىسپەدى. انە, سونىڭ سالدارىنان ءسىز ادامنىڭ قۇندىلىقتارىن قاتتى باعالاي باستايسىز. ادامسىز ادام ءومىر سۇرە المايدى. ءبىز قوعامسىز, ءوزارا بايلانىستارسىز ءومىر سۇرە المايمىز. كەيبىرەۋلەر ءبىر نارسەنىڭ باعاسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى جوعالتۋ كەرەك دەگەن كوزقاراستا. پاندەميانىڭ كەلۋى – ادامدار مەن ادامدار اراسىنداعى بارىس-كەلىستى جوعالتتى. ال وسى قيىن ساتتەردە ادەبيەت بىزگە كومەكتەستى. كىتاپ وقۋ ءبىزدى اۋىر ويدان, جالعىزدىقتان, قانداي دا ءبىر كەڭىستىكتەگى شەكتەۋدەن ءبىر ساتكە وڭاشالادى. بۇل تاعى دا ادەبيەتتىڭ پايداسى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. مۇمكىن, بۇل جاھاندىق پاندەميا بولاشاق شىعارمالارعا جاڭا تاقىرىپتار اكەلەدى.
بۇل تاقىرىپ سانگە اينالىپ كەتۋى مۇمكىن
– كەشەگى گارسيا ماركەستىڭ «حولەرا تۇسىنداعى ماحابباتى», البەر كاميۋدىڭ «وباسى» قۇددى وسىنداي الەمگە ىقپال ەتكەن ۆيرۋستى ءسوز ەتەدى, بولاشاقتا كوروناۆيرۋس تۋرالى ۇلكەن شىعارمالار جازىلۋى مۇمكىن بە؟
نۇرعالي وراز:
– ارينە, جازىلادى. كەرەك دەسەڭىز, بۇل تاقىرىپ سانگە, ياكي, موداعا اينالىپ كەتۋى دە مۇمكىن. بىراق ادەبيەتتىڭ ەڭ باستى ميسسياسى – ادامزاتقا وي سالۋ, ءپالسافا ءتۇيۋ ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال. تەگىندە, ادام بالاسىنىڭ جۇرەگىن جىلىتاتىن, ءۇمىتىن ۇكىلەيتىن, مەيىرىمىن وياتاتىن شىعارمالاردىڭ ومىرشەڭ بولاتىنى انىق. گ.گ.ماركەستىڭ «حولەرا تۇسىنداعى ماحاببات» رومانى دا سونداي, رومانتيكالىق شىعارما عوي. ونداعى «حولەرا» قارتايعان, ءوز ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىن وتكىزىپ جاتقان ەكى كىسىنىڭ – شال مەن كەمپىردىڭ كەدەندىك باقىلاۋدان وڭاي ءوتۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان امالى. جانە مۇنداي تاڭبامەن وتكەن كەمەنىڭ قايتىپ ورالۋعا قۇقى جوق ەكەنىن بىلگەندە, بۇل ولاردىڭ اقىرعى ساپارى ەكەنىن وقىرمان جاقسى تۇسىنەدى.
كوروناۆيرۋس تۋرالى رومانداردىڭ بولاشاقتى كۇتپەي-اق, قازىردىڭ وزىندە جازىلىپ جاتقانىنا كۇمان كەلتىرمەيمىن. بىراق ءوز باسىم, الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا بىردەن ءۇن قاتىپ, ازدى-كوپتى سەنساتسيا جاساعىسى كەلەتىن اۆتورلاردىڭ ەمەس, شىن مانىندە, كوركەم, فيلوسوفيالىق تۋىندى جازاتىن جازۋشىلاردىڭ جاڭا شىعارماسىن كۇتەر ەدىم. (ارينە, وعان عۇمىرىمىز جەتسە...)
فرانك باەز:
– لاتىن امەريكاسىندا وسىعان دەيىن اتالعان پاندەمياعا بايلانىستى بىرنەشە روماندار, ولەڭدەر مەن وچەركتەر جارىق كوردى. ولاردىڭ كوپشىلىگىن وسى قۇبىلىستى پايدالانعىسى كەلەتىن باسپاگەرلەر تاپسىرىسپەن جازدىرعان. مەن وسى پاندەميانىڭ ادامزات قوعامىنا كەلگەن ءىرى سىناق, وتە ۇلكەن وقيعا ەكەنىن مويىندايمىن. ءوز جونىمنەن العاندا, مۇنداي تاقىرىپتا جازۋ وتە قيىن. سول ساتتەگى ءومىردى, اۋرۋحانالارداعى ءولىم مەن ءومىر ارپالىسىن, الۋان ءتۇرلى تراگەديالاردى, تەڭسىزدىكتى, جۇمىس ورىندارىن جوعالتۋدى, سانا مەن جانعا تۇسكەن كۇيزەلىستەردى, قاۋىشۋ مەن جوعالتۋدىڭ اراسىنداعى تاعدىردى ءسوز ەتەتىن كوپتەگەن روماندار نەمەسە فانتاستيكالىق شىعارمالار الدا جازىلادى دەپ سەنەمىن.
نورا بوسسوڭ:
– ارينە جازىلادى. قالامنىڭ كۇشى جەتسە. گەرمانيادا العاشقى «كوروناۆيرۋس كۇندەلىكتەرى» اتتى شىعارمالار جيناعى جارىق كوردى. ال وسى تاقىرىپتى قاۋزايتىن كەرەمەت روماندار كەيىنىرەك جازىلاتىن شىعار. مەيلى كىم جازسا دا, وسى ىندەتتىڭ تاريحي شىندىعىن, ادامزاتقا اكەلگەن قاۋپىن, ءار وتباسىندا بولعان تراگەديانى شىنايى جازسا, وقىرمان جاقسى قابىلدار ەدى. بىراق كوروناۆيرۋس تۋرالى شىعارما جازۋ ءاربىر قالامگەرگە مىندەت ەمەس. كىم جازعىسى كەلەدى, سول جازسا, وندا دەنى دۇرىس تۋىندى ومىرگە كەلەر ەدى.
عاسسان حامدان:
– ارينە, بۇل ۆيرۋس جانە ونىڭ بارلىق كۇتپەگەن مۋتاتسياسى تۋرالى كەرەمەت شىعارمالار ءالى الدا جازىلار دەگەن ويدامىن. كوپتەگەن ەلدەردە اتالعان ۆيرۋس تۋرالى ماقالالار جاريالانىپ تا بولدى. يراندا جانە اراب ەلدەرىندە كوروناۆيرۋس تۋرالى كوپتەگەن اڭگىمەلەر جازىلدى. ولەڭدەر مەن پەسالار دا وقىرمانعا ۇسىنىلدى. وسى ارقىلى كەيبىر جازۋشىلار پايدا تابۋدى كوزدەپ, كوروناۆيرۋس تۋرالى كوممەرتسيالىق كىتاپتاردى جازىپ, تەزىرەك قالتالى بولۋعا اسىعۋدا, بىراق ولار, ارينە, ساتسىزدىككە ۇشىرايدى... الەمنىڭ ەكى ءپوليۋسى اراسىنداعى عارىشتىق باسەكە داۋىرىندە ويدان شىعارىلعان روماندار جازعاندار دا بولعان. يسااك اسيموۆ سياقتى گالاكتيكالار تۋرالى قالام تەربەگەندەر دە وقىرمان ساناسىنان ءالى وشكەن جوق. ءبىز سونداي-اق وزگە عالامشارلىقتار, ءتىپتى زومبي سياقتى قورقىنىشتى جاراتىلىستار تۋرالى جۇمباق روماندار جازعان ستيۆەن كينگتى دە جاقسى بىلەمىز, ال سوڭعى جاراتىلىستار كوپتەگەن جازۋشىلار مەن كينورەجيسسەرلەرگە شابىت بەردى. كوپتەگەن ادەبي تۋىندىلار كينو مەن تەلەحيكاياعا اينالىپ, ولار ءبىر-بىرىمەن ۇندەستى. زەرتحانالاردان ۆيرۋستاردىڭ اعىپ كەتۋى تۋرالى جازىلعان بىرنەشە ادەبي تۋىندىلار جارىققا شىقتى, سوندىقتان مەن جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىز وتباسىلىق قارىم-قاتىناس, ماحاببات پەن ادامدار اراسىنداعى ۇندەستىك تۋرالى ايتاتىن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى تۋرالى كەرەمەت رومانداردىڭ كۋاسى بولاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. پاندەميا قۇرباندارى, اسىرەسە قارتتار تۋرالى بۇكىل الەمگە تاراعان كەرەمەت سۋرەتتەر بار ەكەنىن ۇمىتپايىق, ويتكەنى كەيبىر وتباسىلار ولاردى قاتتى ساعىنادى, ءيا, ءالى دە ساعىنادى.
نۇرو نامجى:
– دۇرىس ايتاسىز, كوروناۆيرۋس تۋرالى شىعارمالار جازىلۋى كەرەك. كوروناۆيرۋس – بولاشاقتا جاقسى شىعارما جازامىن دەگەن قالامگەرگە تاپتىرماس ماتەريالدىڭ نەگىزى. كوپتەگەن جازۋشىلار تۋىندىسىنا دەتال بولارلىقتاي جاقسى ماتەريالدىڭ جوقتىعىنان توقىراۋ كۇيىن باستان كەشەدى, سوندىقتان ولار ءجيى قالام سۋىتادى. مۇنداي ساتتە ءبىز جازۋشىنى سىرالعى اڭشى, ال تاقىرىپ پەن ماتەريالدى ولجاعا تەڭەۋىمىزگە ابدەن بولادى. جاقسى ماتەريال ىزدەپ جۇرگەن جازۋشى مەن اشىققا شىعار اڭدى كۇتكەن اڭشى دا ۇقساس كۇيدە. تسين اۋلەتىنەن شىققان زيالى چجاو ي ءبىر كەزدەرى يۋان حاۋەننىڭ ولەڭدەرى مەن وچەركتەر جيناعىن وقىعان سوڭ, ونىڭ ولەڭدەرى مەن تسزين ديناستياسىنىڭ تاريحي قۇجاتتارىن رەتتەۋگە قوسقان ۇلەسىن ماقتاۋ ءۇشىن «يشان تۋرالى ولەڭدەر» پوەماسىن جازدى. سونىمەن بىرگە ول يۋان حاۋەننىڭ ولەڭىنە «مەملەكەتتىڭ باقىتسىزدىعى – اقىننىڭ باقىتى, ال ءومىردىڭ قيىنشىلىقتارى ونىڭ شىعارماشىلىعى ءۇشىن تاپتىرماس ماتەريال» دەگەن تۇسىنىكتەمە جازادى.
نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى ورحان پامۋكتىڭ «وبا تۇندەرى» اتتى جاڭا كىتابى تۇركيادا العاش رەت 2021 جىلى ناۋرىزدا جارىق كوردى. مەنىڭ ويىمشا, كوروناۆيرۋستى تاقىرىپ ەتكەن شىعارمالار جازىلا باستادى, ءتىپتى ءبىز ويلاعاننان دا كوپ جازىلۋى مۇمكىن. ءبىز ءۇشىن ونىڭ سانى ەمەس, ساپاسى, وقىرمانعا اسەرى, سول ۋاقىتتاعى ادام مەن قوعامنىڭ كەلبەتىن سۋرەتتەي السا بولعانى. ءبىر قالامگەر كۇن تۋرالى ولەڭ جازسا, مەن وعان ەلىكتەسەم, ول ءبىر كۇنى اي تۋرالى جازسا, ۇقساس تاقىرىپتا مەن دە بىردەڭە تۇرتسەم, وندا ادەبيەت كەرى كەتەدى. كەشىرىڭىز, ادەبيەت ەشقاشان ءسان قۋمايدى. تاريح بەتىندە, وقىرماننىڭ جۇرەگىندە, ۋاقىتتىڭ بەدەرىندە قالاتىن ادەبي شىعارمالار بەلگىلى ءبىر وقيعا تۋرالى جازىلعانى ءۇشىن ەمەس, شىعارمانىڭ سۇبەلىلىگىنەن بولماق. كۇللى الەم تاڭداي قاعاتىن گارسيا ماركەستىڭ «حولەرا تۇسىنداعى ماحاببات» پەن كاميۋدىڭ «وباسى» مىنە وسىنداي تاماشا ەڭبەكتەر.
ايگيز بايمۇحامەتوۆ:
– بۇرىن الەمدە جاھاندىق اپاتتار بولىپ جاتقانىن تەك كىتاپتاردان نەمەسە تاريحي مالىمەتتەردەن وقيتىنبىز. بىرىنشىدەن, كوپتەگەن ادامداردىڭ ءومىرىن قياتىن اۋرۋلار كوپ ۋاقىت بويى ادامدار ساناسىنان كەتە قويعان جوق. بىراق ءوزىمىز دە مۇنداي قايعىلى وقيعانىڭ كۋاگەرى بولامىز دەپ ويلامادىق. كوروناۆيرۋستىڭ كۇشى مەن تراگەدياسىنا باستاپقىدا سەنبەدىك جانە بۇل اۋرۋدىڭ اۋقىمىن ەلەستەتە المادىق. وكىنىشكە قاراي, ءبىز دوستارىمىزدان جانە تۋىستارىمىزدان ايىرىلا باستاعاندا, بولاشاقتا نەندەي ىستەر كۇتىپ تۇرعانىن تۇسىندىك. مىسالى, باشقۇرتستان بيىل كوپتەگەن تاماشا ۇلى پەرزەنتتەرىنەن ايىرىلدى: ولاردىڭ دەنى جازۋشىلار, سۋرەتشىلەر, عالىمدار, مەملەكەت قايراتكەرلەرى. ال ماڭىزدىسى: اۋرۋ الەۋمەتتىك شىعۋ تەگىنە, دارەجەگە جانە اتاققا قارامايدى ەكەن. ءولىم الدىندا ءبارىمىز تەڭبىز.
ال قازىر مىنا الەم ەرىكسىز ءومىر مەن ءولىم تۋرالى تەرەڭىرەك ويلانا باستادى. ويتكەنى ەشتەڭە ماڭگىلىك ەمەس. باستاۋى بار ءاربىر ءىستىڭ سوڭى بولاتىنى انىق. ال ءسىز جاساعان نارسە ومىردە قالادى. مەن ماڭگىلىك ءومىر سۇرەتىن شىعارمالار جازعىم كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل تۇرعىدان كوروناۆيرۋس بىزگە ۇلكەن ساباق بولدى. ءبىز قوعامىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىن قايتا قاراۋىمىز كەرەك. شوۋمەندەر, بلوگەرلەر, سۋرەتشىلەر تۋرالى دا كوزقاراسىمىز ايقىندالدى. ويتكەنى ءبىز سوڭعى كەزدەرى جۇمىسشى ماماندىعىن ۇمىتا باستادىق. ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە جاعداي جاسايتىن دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر مەن پايدالى ماماندىقتار... زاۋىتتا جۇمىس ىستەيتىندەر, بىراق ولار ۇنەمى نازاردان تىس قالادى.
وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ قوعامدا, الەمدە ادىلدىك ورناۋى كەرەك. ايتپەسە, ادامزات ۇرپاعى قۇرىپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى «جۇمىسشىلارعا قامقورلىق جاساڭىز, ەگەر ولار بولماسا, مىنا ومىردە تەكسەرەتىن جانە باقىلايتىندار عانا قالادى» دەگەن ءازىل بار. تاعى ءبىر نارسە: ءبىز قيىندىقتى جەڭە الامىز, بىراق بەرەكە-بىرلىكتىڭ كۇشىمەن عانا. بولاشاقتا بۇل وقيعانىڭ ءىزى ادەبيەتتە كورىنىس تابادى دەپ ويلايمىن. اپوكاليپسيس تۋرالى كوپتەگەن فانتاستيكالىق كىتاپتار بار. قالاي دەگەنمەن, جازۋشى فانتازياسىن قوسىپ, سيۋجەت ويلاپ تابۋى كەرەك. ال مىنا ۆيرۋس تۋرالى شىعارما جازاردا ەشتەڭەنى ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق, ءبارى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا بولىپ جاتىر عوي. جازۋشى ءۇشىن بۇل جاقسى شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتىڭ ءوزى ەمەس پە؟! بولاشاقتا ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ ءبىرى كوروناۆيرۋس تۋرالى جاقسى رومان جازۋى ابدەن مۇمكىن.
– وسىعان دەيىن ءبىز جاستانىپ وقىپ كەلگەن ماڭگىلىك تۋىندىلاردىڭ كوبى وڭاشا ساتتەردەگى ويدىڭ جەمىسى ەكەنى شىندىق. ەندىگى سۇراعىم وسى تۋرالى بولماق. الدىمەن نۇرو نامجى سىزدەن سۇرايىنشى, ادەبيەتتەگى وڭاشالىق تۋرالى كوزقاراسىڭىز قانداي؟
نۇرو نامجى:
– ەگەر ادەبيەتتە وڭاشالىق بولسا, مەن ونى وقىرماندارعا بەرىلەدى دەپ ويلايمىن. ادەبيەتتەگى وڭاشالىق وقىرمانداردى جالعىز قالدىرا ما دەگەن سۇراق مەنى مازالايدى. وسى تۇستا مەن سۇحبات الۋشى مەن سۇحبات بەرۋشىنىڭ قارىم-قاتىناسى جاعىنان قاتەلەسكەن سياقتىمىن.
«شىعارما يەسىنە ۇقسايدى» دەگەن پىكىردى ادامدار ءجيى ايتادى. بۇعان مەن ەشقاشان كەلىسپەيمىن. تالانتى بار كالليگرافتار توبىن بىلەمىن, بىراق ولاردىڭ تۋىندىلارى ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. ءماتىن دالىرەك بولۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە سالىنعان سىزىقتار اراسىندا بوسكەڭىستىك بولۋى ءتيىس. ادەبي شىعارمالار – اۆتوردىڭ ىشكى الەمىنىڭ بەينەسى. ال ءسىز ايتىپ وتىرعان ادەبيەتتەگى وڭاشالىق – وقىرمانعا جاقسى شىعارما ۇسىنۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ءادىسى دەپ ويلايمىن. بىراق بارلىق ادەبي تۋىندىلاردى جازۋ ءۇشىن وعان وڭاشالىق قاجەت ەمەس.
گارسيا ماركەس «جۇزجىلدىق جالعىزدىقتا»: «جالعىزدىق – جالعىزدىقتان قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى» – دەپ جازدى. كەزىندە ۇلى ادامدار جالعىز قالعان سياقتى, بىراق ەڭ باستىسى – ءبىز جالعىزدىقپەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. جالعىزدىق – بۇل تۋا بىتكەن قاسيەت. كەز كەلگەن ۋاقىتقا قاراماستان, اركىمدە جالعىزدىق سەزىمى بولادى. ەگەر ءومىردى ءالى دە جاقسى كورەتىن بولساڭىز, جالعىزدىق قورقىنىشتى ەمەس.
– بۇگىنگى دومينيكان مەملەكەتىندەگى كورنەكتى اقىنداردىڭ ءبىرى فرانك باەز بۇل سۇراققا نە دەر ەكەن؟
فرانك باەز:
– مەنىڭ ويىمشا, جاقسى شىعارمانى جازۋعا وتىرعاندا, ءوزىڭ وقىعىڭ كەلگەن كىتاپتى قولعا تۇسىرگەندە, ءبىز ەشقاشان جالعىز ەمەسپىز. سول ساتتە اۆتور نەمەسە بىرنەشە كەيىپكەر بىزبەن كىتاپ ارقىلى سويلەسىپ وتىرادى, ولاردىڭ ايتقان ءار ءسوزى, ءۇنى قۇلاعىڭدا جاڭعىرادى. ادەبيەتتەگى پارادوكستاردىڭ ءبىرى – كىتاپ ارقىلى بىزبەن سويلەسەتىن كەيىپكەرلەر ءۇنىن تىڭداۋ ءۇشىن وقشاۋلانۋ. مەن ءوزىمدى قايدا, قانداي ساتتە جالعىز سەزىنەمىن؟ جالعىزدىق دەگەن بار ما ءتايىرى؟ توپتاسقان ورتالاردا, كوپشىلىكتىڭ اراسىندا نەمەسە بىرنەشە اداممەن قىدىرىپ جۇرگەندە ءوزىمدى جالعىز سەزىنەمىن.
فيونا بولگەر:
– پاندەميادان بۇرىن دا ادەبيەت سالاسىندا اركىمنىڭ ءوزىنىڭ وڭاشالىعى بولدى. كوركەم شىعارمانىڭ باسىم كوبى ادەتتە وڭاشا ساتتەردە قاعازعا ءتۇستى, سول ارقىلى وقىرمانعا جەتتى. الەمدەگى كوپتەگەن اقىن مەن جازۋشى وسى ساتتەرىن جاقسى كورەدى, قادىرىنە جەتتى دەگەن ويدامىن. وڭاشالىق ولار ءۇشىن ءومىر, كۇش, شىعارما. وسى پاندەميا باستالعالى بۇل كۇيدىڭ دە بۇرىنعى قالپى وزگەرىپ كەتكەندەي. سەبەبى مىنا ىندەت ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەدى. مەن كەيدە وڭاشا قالىپ كوردىم, بىراق بۇرىنعىعا قاراعاندا, ايتارىم از ەكەنىن بايقادىم. سەبەبى ءدال وسى ساتتە مەنىڭ سويلەسەتىن دە, مەنى تىڭدايتىن دا ەشكىمىم جوق ەدى.
ءبىزدىڭ جاقتا تۇرعىن ءۇي باعاسى اسپانداپ كەتتى, سول ءۇشىن مەن ءوزىم سياقتى يرلانديادان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان دوستارىممەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىم. ەڭ جاقىن دوستارىمنىڭ ءبىرى وزگەچان كەسيتسي بەرلينگە كوشىپ كەتتى, ءبىز اندا-ساندا باس قوسىپ, وقىعاندارىمىزدى ءبىر-بىرىمىزگە ايتىپ, شىعارماشىلىق تۋرالى شۇيىركەلەسەمىز. ءبىز جاقسى كورىپ وقىعان, ۇناتاتىن ولەڭدەردى تالقىلاپ, ونداعى يدەيالار تۋرالى سويلەسەمىز. مەيلى پاندەميا ادامدار ساناسىنا سالماق تۇسىرسە دە, ءبىز ءوزىمىزدى ساقتاۋىمىز قاجەت دەگەن ويدامىن. پوەزيا تۋرالى سويلەسۋ, سونى ۇناتاتىن ادامدارمەن شىنايى قارىم-قاتىناستا بولۋ ماعان وزگەشە ءومىر سىيلادى جانە وسىدان شابىت الىپ مەن ءارى قاراي شىعارماشىلىقپەن اينالىسا الامىن.
نۇرعالي وراز:
– اق قاعازبەن بەتپە-بەت قالعان كەزدەگى وڭاشالىق اسا قىمبات. وعان ەشكىم دە, ەشتەڭە دە كەدەرگى جاساماعانىن قالايمىن. ال شىعارما جارىققا شىققاننان كەيىنگى وڭاشالىقتى ۇناتپايمىن. ستۋدەنتتىك شاقتان بەرى سىرلاسىپ, پىكىرلەسىپ كەلە جاتقان قالامداس دوستارىم كوپ كۇتتىرمەيدى. ءا دەگەننەن-اق اق-ادال پىكىرلەرىن اشىق ايتادى. كەيدە الىستان حابارلاساتىن, «الماتىعا بارا قالساق, سىزدەن قولتاڭبا الۋعا بولا ما؟» دەيتىن وقىرماندار دا بولادى. قانداي قيىن كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتساق تا, كىتاپتى جانىنا سەرىك ەتكەن جانداردىڭ كوپ ەكەندىگىنە ىشتەي شۇكىرشىلىك ەتەسىڭ...
نورا بوسسوڭ:
– بۇل سۇراقتى قويىپ, مەنى ويلاندىرىپ تاستادىڭ. ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان ادەبيەتتەگى وڭاشالىق تۋرالى وسى سالادا جۇرگەن اقىن-جازۋشىلار وسىعان دەيىن كوپ ايتقان شىعار. بىراق مەنىڭ ويىمشا, ادەبيەتتەگى وڭاشالىق – ادەبيەتتىڭ نەگىزگى ماسەلەسى. مەن ءۇشىن وڭاشالىق جاقسى شىعارما جازۋدىڭ وڭتايلى ءساتى, ايەل ادام رەتىندە كەيدە وتباسى تىرلىگىمەن قاربالاس بولىپ, شىعارما جازۋعا, ءتىپتى وقۋعا مۇمكىندىك بولماي قالادى. بىراق كەيدە قولىم قالت ەتىپ, ادەبيەت تۋرالى ويلانۋعا مۇمكىندىك تۋعان ساتتە قۋانامىن. بۇل كۇيدى مەنىڭ الەمدەگى ارىپتەستەرىم دە باسىنان وتكىزىپ جۇرگەن شىعار.
ايگيز بايمۇحامەتوۆ:
– ارينە, شىعارماشىلىق ادام ءۇشىن وڭاشالىق اۋاداي قاجەت. بىراق بۇل بارىس ۇزاققا جالعاسپاعانى دۇرىس. كەيدە بىرەر شىعارما جازۋ ءۇشىن ادامدار اراسىندا كوبىرەك بولۋىم قاجەت بولاتىن كەزدەر دە بولادى. ونىڭ ۇستىنە, ءار كەزدە ادامداردىڭ مىنەزى ءارتۇرلى.
عاسسان حامدان:
– نەگىزىندە وڭاشالىق دەگەنىمىز جازۋ مەن شىعارماشىلىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنىڭ ءبىرى. ارينە, قالامگەر ءوزىن قاربالاس تىرلىكتەن, ءتىپتى وتباسىلىق ماسەلەلەردەن ارىلتۋ ءۇشىن جەكە كەڭىستىك قاجەت. كەيبىرەۋلەر جازۋشى ەشتەڭە جاسامايدى دەپ ويلايدى. شىنىن ايتقاندا, كەيدە كۇنىنە نەمەسە اپتاسىنا ءبىر بەت تە جازا الماي قالاتىن ساتتەرىڭ دە بولادى. شىعارماشىلىق جۇمىس, ەڭ الدىمەن, شابىتتى قاجەت ەتەدى, سودان كەيىن قايتا قاراۋ جۇمىسى باستالادى. بۇل بارىس سوزبەن جانە سيۋجەتپەن جۇمىس جاساۋدى بىلدىرەدى. كەيدە شابىت كەلمەۋى مۇمكىن نەمەسە جازۋشى سيۋجەتكە قاناعاتتانباۋى مۇمكىن. ءتىپتى ءوز ۋاقىتىن كۇتىپ جۇرەتىن تۋىندىلار دا بولادى. ءتىپتى كەيبىرى جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتا سوڭعى نۇكتەسى قويىلادى. كەيبىر قالامگەرلەر كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, قالامعا نەمەسە پەرنەتاقتاعا قول سوزۋدان جانە ءارىپ تەرۋدەن قاشقالاقتايدى... قالاي بولعاندا دا, ءبىز وسىلاردى ەسكە الا وتىرىپ جالعىزدىق ماسەلەسىنە قايتا ورالامىز. جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىز ءوز ىڭعايىمىزعا كەلەتىن وڭاشالىقتى قۇپتايمىز. ياعني جازۋشى ءوزىنىڭ كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەيدى. ءماجبۇرلى وقشاۋلاۋ جازۋشىنىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىنا اسەر ەتەدى. جازۋشى, ەڭ الدىمەن, باسقا ادامدار سياقتى قاراپايىم ادام, ونىڭ ۇستىنە ول ۇنەمى وي ەڭبەگىمەن شۇعىلدانۋشى. قورىتا ايتقاندا, ءسىز ايتىپ وتىرعان ادەبيەتتەگى وڭاشالىق قالامگەر ءۇشىن اسا پايدالى. كەيبىر قالامگەرلەر تىنىشتىقتا شىعارما جازعاندى ۇناتادى, سول ونىڭ ىڭعايىنا كەلەدى. ال كەيبىرەۋلەرى باسقاشا. قالاي دەسەك تە, جازىلاتىن شىعارما ويدىڭ, سەزىمنىڭ, جاننىڭ تۋىندىسى.
– اياقاستىنان ادامزات بالاسىنا «قانجارىن» سىلتەگەن بۇل ىندەتتىڭ بەتى قايتار ءتۇرى جوق. دۇنيەجۇزى بىرگە جۇمىلىپ, كۇرەسىپ جاتىر. وسىندايدا بەرەكە-بىرلىكتىڭ, ورتاق كۇشتىڭ ءبارىن جەڭەتىنىن ەسكەرسەك, از بولسا دا ساناعا ساۋلە تۇسەدى. دەگەنمەن, وسى پاندەميا بارىسىندا قالامنىڭ سۋىماۋى اقىن-جازۋشىلار ءۇشىن باستى مىندەت سياقتى. سۇرايىن دەگەنىم, وسى پاندەميا كەزىندە شىعارماشىلىعىڭىز قالاي جالعاسىپ جاتىر؟
نۇرعالي وراز:
– شىندىعىن ايتقاندا, وسى «ونلاين» دەگەن ءۇردىستىڭ پايداسىن كورگەن ءبىر قاۋىم بولسا, ول – جازۋشىلار شىعار. ويتكەنى وڭاشالانۋ, وقشاۋلانۋ دەگەنىڭىز, ولارعا شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەردى عوي. ءارى ويدا جۇرگەن دۇنيەلەردى جازىپ ۇلگەرسەم دەپ, ىشتەي شيرىققان, اسىققان ساتتەردىڭ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. وتكەن جىلى جازدا ءوزىم دە كوپتەن ويىمدا جۇرگەن ءبىر حيكاياتىمنىڭ «شىبىن جان كوككە ۇشقاندا» اتتى العاشقى ءبولىمىن تەزىرەك اياقتاپ, جۋرنالعا ۇسىنۋعا اسىقتىم. ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى: ء«بىر جاقسىسى, مىناداي زاۋ بيىكتە ۇشىپ كەلە جاتقاندا (كەيىپكەر ۇشاقتا وتىر عوي – اۆت.) جەر بەتىندەگى قيىن سۇراقتاردىڭ بارلىعى دا تومەندە قالىپ, ءوزىڭدى قۇس سياقتى جەڭىل سەزىنەسىڭ.
كىم بىلەدى... مىناۋ جارىق جالعانداعى ولشەۋلى مەرزىمى بىتكەن كۇنى كوككە ۇشا جونەلەتىن قۋىس كەۋدەدەگى شىبىن جان دا تاپ وسىنداي ەركىندىكتى سەزىنەتىن بولار-اۋ!..» دەپ تولعانادى. ول شىعارما «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بيىلعى جىلعى ءبىرىنشى سانىندا جارىق كوردى. پاندەميا كەزىندە كوركەم دۇنيەگە وقىرماندار ايتارلىقتاي ىقىلاس تانىتا قويادى-اۋ دەپ ويلاعان جوق ەدىم. بىراق ءومىر سونىسىمەن دە قىزىقتى ەمەس پە, ء«بىر دەممەن وقىپ شىقتىق», «قىزىق دۇنيە ەكەن», «اياقتالماي قالعان سياقتى» دەگەن پىكىرلەر كوپ ايتىلدى.
ءتىپتى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى راحمەتوللاقىزى رايىمقۇلوۆا حانىمنىڭ ءوزى دە ۋاقىت تاۋىپ, تانىسىپ شىعىپتى. ول كىسىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان پىكىرىن وقىعاندا, قاتتى قۋاندىم. مىنە, ەندى, بيىلعى جازدا سول حيكاياتىمنىڭ ەكىنشى ءبولىمىن جازۋمەن بولدىم. بۇل جولى, بىراق اسىققانىم جوق. ءبارى دە تاعدىردىڭ جازۋى بويىنشا بولاتىنى تۇسىنىكتى عوي. بۇكىل الەمدى ۇرەيلەندىرگەن مىناۋ ۆيرۋس ادامزاتتىڭ تەگى, جاراتىلىسى ءبىر ەكەنىن تاعى دا ءبىر ەسكە سالعانىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ ۇلكەن ساباق بولىپ قالارى دا ءسوزسىز. بىراق... وسى ۆيرۋستىڭ ءوزىن دە ادامدار جاسادى دەگەن ۆەرسياعا اكتسەنت جاسايتىن بولساق, وندا باياعى «ابىل مەن قابىلدىڭ» – باۋىردى باۋىر ءولتىرىپتى دەگەن وقيعانىڭ جالعاسىپ جاتقانى دا...
فيونا بولگەر:
– قازىرگى كەزدەگى جازعان كەيبىر ولەڭدەرىم يرلانديا, ءۇندىستان, اعىلشىن, حيندي جانە تاميلدىق ستيلدەردەن قابىلداعان تاجىريبەلەر بويىنشا جازىلدى, مۇمكىن فرانتسۋز, نەمىس, سونىمەن قاتار قازاق, تۇرىك سياقتى حالىقتاردىڭ دا پوەزياسىنان ازىن-اۋلاق وقىعاندارىمنىڭ اسەرى بولدى. قازىرگى زامانعى كوپتىلدىلىك قاسيەتكە يە پوەزيا ءبىر-بىرىنە اسەرىن تيگىزىپ, ءوزارا ۇندەسىپ جاتىر. ءتىل – ادامزاتتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتىن, قارىم-قاتىناسىن رەتتەپ وتىراتىن ماڭىزدى قۇرال. ال بۇل قۇرال قازىرگى پوەزياعا دا كەرەك ەكەنىن ءتۇسىنىپ جەتتىك.
نۇرو نامجى:
– ءبىزدىڭ ومىرگە سكانەرلەۋ, شەكتەۋلەر مەن اراقاشىقتىق ساقتاپ كەزەكتە تۇرۋ دەيتىن جاڭالىق كەلىپ قوسىلدى. العاشىندا بىرنەشە اي ۇيدە بولدىم, تاماقتانۋ, ۇيقى... وسىلاي جالعاسا بەردى. دەگەنمەن, شىعارماشىلىعىم جاقسى ءجۇرىپ جاتىر. ەپيدەميا كەزىندە كولەمدى «اق ۇلۋ» اتتى پوەمامدى قايتا قاراپ شىقتىم. سونىمەن قاتار تاعى ءبىر «التىن القا» اتتى پوەمامدى اياقتادىم. كوروناۆيرۋس تۋرالى كەيبىر ويلارىم وسى پوەمامدا ءسوز بولادى. مەزگىلسىز قايتقانداردى قاعاز بەتىندە تىرىلتكىم كەلدى. ەپيدەميانى ماقتاپ وتىرعانىم دا جوق. مەنىڭ ايتقىم كەلگەنى: ەپيدەميا مىندەتتى تۇردە اياقتالادى, سول ءۇشىن ءبىز ويلانۋدى ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. شىندىعىندا, ومىرگە كەرەمەت شىعارما اكەلەم دەگەن قالامگەردىڭ ءۇمىتى مەن سەزىمىنە, ويىنا ەش اقاۋ تۇسپەۋ كەرەك. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, الاڭداۋشىلىق سەزىمى دە بولماۋى ءتيىس. ساف ونەردى وزىنە سەرىك ەتكەن اقىن-جازۋشى ءۇشىن دۇنيەنىڭ ءاربىر جاراتىلىسى, جارقىشاعى, جىلت ەتكەن جاڭالىعى ماڭىزدى بولماق. سول ءۇشىن قالامداستارىما مەيلى قانداي زامان بولسىن, وقىرمان ءۇشىن كەرەمەت تۋىندىلار جازايىق دەگەن ۇسىنىستى ايتقىم كەلەدى.
عاسسان حامدان:
– 2020 جىلدىڭ باسىنان وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ارالىقتى دەمالىس كەزەڭى دەپ ەسەپتەگەنمىن, وسى بارىستا مەن بەسىنشى پوەزيالىق جيناعىمدى اياقتاپ, باسپاگەرگە تاپسىردىم, ەندى جاقسى حابارىن كۇتۋدەمىن. سونىمەن بىرگە ءۇش روماندى اۋدارىپ ءبىتتىم. ءسىز «نەگە جازۋدان گورى اۋدارماعا كوبىرەك كوڭىل ءبولدى» دەپ ويلايتىن شىعارسىز. اۋدارمامەن اينالىسۋ مەن ءۇشىن دەمالىستىڭ ءبىر ءتۇرى. كەيدە قالامگەر ءۇشىن وزگەلەردىڭ جازعانى شابىت بەرەدى. سودان اسەرلەنىپ شىعارما جازۋىڭ دا عاجاپ ەمەس. قالامگەرلەر ءۇشىن ءاربىر ءسات جازۋدىڭ, ويدىڭ ۋاقىتى بولماق. سول ءۇشىن مەن ءار كۇندى وقۋمەن, ويلانۋمەن وتكىزۋدەمىن.
نورا بوسسوڭ:
– وسى پاندەميا بارىسىندا مەن گەرمانيادان تىس جەردە ءوزىم جازعالى جۇرگەن تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ءبىر رومانىممەن جۇمىس ىستەدىم. بىراق ءمالىم سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل جوسپاردى كەيىنگە قالدىرىپ, باسقا تاقىرىپتا جازۋدامىن. بۇل پاندەميانىڭ ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن ۇلى ۇنسىزدىگىمىزدىڭ ءوزى ۇلى شىعارماعا جۇك بولادى دەپ ويلايمىن. كەيدە مۇنداي جاعداي كوڭىل كۇيگە, دەنساۋلىققا اسەر ەتىپ, شابىتتى شاقتاردى جوعالتادى.
ايگيز بايمۇحامەتوۆ:
– وكىنىشكە قاراي, پاندەميادا مەن اتاپ ايتارداي ەشتەڭە جازا المادىم. كوپ ۋاقىتىمدى اۋدارمامەن اينالىسۋعا جۇمسادىم. قازاقستاندىق جاس قالامگەرلەردىڭ, اتاپ ايتقاندا, اقىن اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ «بولماعان بالالىق شاق» حيكاياتىن, جازۋشى دارحان بەيسەنبەكتىڭ اڭگىمەلەرىن, سايات قامشىگەردىڭ ولەڭدەر جيناعىن باشقۇرت تىلىنە اۋدارىپ, جاريالادىم. سوندىقتان ءوز شىعارماشىلىعىم از ۋاقىت بولسا دا, توقتاپ قالدى. رەداكتورلىق جۇمىس تا كوپ ۋاقىتتى الادى ەكەن. مەن ءوز ەلىمىزدەن شىعاتىن رەسپۋبليكالىق «سۇڭقار» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىمىن. ونىڭ دا وزىندىك جۇمىستارى كوپ. بارىنە ۋاقىت كەرەك. جاھاندى دەرت مەڭدەپ تۇرعانىمەن, قالامگەرلەردىڭ وي-ساناسى ءالى دە باياعىداي, ءتىپتى وزگەشە ءبىر تىنىستارى اشىلعانداي, قاۋىرت شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋدا. ءبىز ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى از بولسا دا جۇبانىش.
فرانك باەز:
– العاشقى ايلاردا كادىمگىدەي قولىم ءجۇرىپ, ويعا العان دۇنيەلەردى ەپتەپ قاعازعا ءتۇسىرىپ ءجۇردىم. بىراق بۇل كۇي كوپكە دەيىن جالعاسپادى. سوسىن مۇنىڭ سەبەبىن ىزدەدىم, اقىرى تاپتىم. مۇنداي كۇيدىڭ كەنەتتەن مەنىڭ بويىمدا قالىپتاسۋى ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ كەمدىگىنەن ەكەن. مەن قازىر تۇرىپ جاتقان سانتو دومينگو قالاسىندا ۆيرۋستىڭ بەتى قايتتى, سول ءۇشىن مەن ەپپەن بۇرىنعى قالىپتى كۇيىمە قايتىپ, ءوزىمنىڭ سۇيىكتى ءىسىم شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ جاتىرمىن.
ءتۇيىن ءسوز: ادامزاتتىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرىنىڭ تۇپكى نەگىزى ادەبيەتتە جاتىر دەسەك بۇل سوزىمىزگە ەشكىم قارسى ەشتەڭە ايتا قويماس. ويتكەنى ادەبيەت پەن ءار زامان تۋىستاس, تاعدىرلاس, تامىرلاس بولدى. «ادەبيەت اتومنان دا قۋاتتى, بىراق ونىڭ كۇشىن وتىن جارۋعا قولدانۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن ابدۋلا قاھاردىڭ ءسوزى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. ءبىز جوعارىداعى قالامگەرلەردەن كوكەيىمىزدەگى سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ العانداي بولدىق. مەيلى قانداي زامان بولسىن, ادەبيەت العا جۇرە بەرەدى, دامۋىن, توقىراۋىن ءسوز ەتۋ – باسقا اڭگىمە.