جەكە دەرەكتەر كورىنگەننىڭ قولىندا كەتپەسىن دەسەك...

ءبىر قاراعاندا بۇل ونلاين پلات­فورمالاردىڭ بارلىعى قاۋىپ­سىز كورىنەدى. ويتكەنى ولار­دىڭ ماقساتى ادامداردىڭ ءومى­رىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان دەلىنگەن. ماسەلەن, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى دوستارىڭمەن, جا­قىن­­دارىڭمەن جانە ارىپ­تەس­تە­رىڭمەن وڭاي بايلانىسۋعا بولادى. ال ەندى بىرەۋى قالادا ەركىن قوزعالۋعا, كەرەك مەكەنجايدى وپ-وڭاي تابۋعا جاردەمدەسەدى. قاۋىپسىز بولىپ كورىنگەن بۇل اقپاراتتى كىم, قانداي ماقساتتا قولدانۋى مۇمكىن دەگەن وي ادام­نىڭ ساناسىنا دا كىرمەيدى. جا­ڭا­دان شىققان ونلاين ءونىمدى تالقىلاپ, ءبىر-بىرىمىزگە جارنامالاپ جۇرگەندە, كومپانيالار ميللياردتاعان دوللار تۇراتىن اقپارات قورىن جيناقتاپ الادى. ياعني بۇل جەردە ناعىز ءونىم – ءسىز, ءسىز جونىندەگى دەرەكتەر.

جالپى, دامىعان ەلدەردىڭ ساراپشىلارى اقپاراتتىڭ, دە­رەك­تەردىڭ قۇپيالىلىعى مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن كومپيۋتەرلەر پايدا بولا باستاعاننان بەرى ايتىپ كەلەدى. ودان بەرى ەكونوميكا, الەۋمەتتىك جاعداي مەن تەحنولوگيا كۇردەلەنە ءتۇستى. بۇرىندارى اقپاراتتىق قا­ۋىپسىزدىك تۋرالى ايتقاندا, قول­دا­نۋشىنىڭ ونلاين ارەكەتىن باقىلاپ, سوعان ساي تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ جارناماسى شىعا كەلەتىنىنە كوبىرەك كو­ڭىل بولىنەتىن. تەحنولوگيا ءبى­ز­­دىڭ ويىمىزدى وقىپ, قالا­ۋى­مىزدى قايدان بىلەدى دەگەنگە باس قاتىراتىنبىز. قازىر جاع­داي باسقا. سوڭعى جىلدارى بىرقاتار ساياسي جانجالدارعا سەبەپ بولعان دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگى ەتيكا ما­سە­لەسىن تۋىنداتتى. وسى­لاي­شا, دەرەكتەردىڭ قۇپيا بولۋى قازىرگى ءداۋىردىڭ باستى الەۋمەتتىك جانە مادەني ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. كەز كەلگەن ادام عانا ەمەس, بيزنەس پەن ۇكىمەت تە قاي ما­لىمەتتى جاريالاپ, قايسىسىن قۇ­پيا ۇستاۋ كەرەگىن قاداعالاپ وتىر­عىسى كەلەتىنى بەلگىلى. الاي­­­­­­دا تەح­نو­لوگيانىڭ دامۋى­مەن دە­رەكتەردى قۇپيا ساقتاۋ مۇم­كىن ەمەس سەكىلدى كورىنەدى.

حالىقتىڭ كوبى قازىر وزدە­رى­نىڭ جەكە دەرەگى از قورعالعان دەپ سانايدى ەكەن, دەرەكتەردى جيناۋدىڭ ارتىقشىلىعىنان گورى, قاۋىپتى تۇسى كوبىرەك ەكەنىنە سەنىمدى. سونداي-اق ولار Pew Research ورتالىعى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە اقش تۇرعىندارىنىڭ وننان التىسى كۇندەلىكتى ومىر­دە باقىلاۋسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇم­كىن ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. ولار­دىڭ ايتۋىنشا, كومپانيالار مەن ۇكىمەتتەر مالىمەتتەردى كۇن­دە­لىك­تى جيناقتاپ وتىرادى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا قۇندى مالىمەتتەر جەت­كى­لىكتى. دامىعان ەلدەردە بۇل سا­لا­نىڭ تسيفرلاندىرىلعانىنا ءبىراز جىل بولدى. وسى سەكىلدى قازاقستاندا دا تۇرعىندار مەن مەملەكەتتىك ەمحانالاردى باي­لانىستىراتىن Damumed قو­سىمشاسى ىسكە قوسىلعان. ناۋ­قاس­تاردىڭ دەنساۋلىعى جايلى مالىمەت جەكەمەنشىك كومپا­نيا­نىڭ قولىندا دەۋگە بولادى. ونىڭ قالاي قورعالعانى بەلگىسىز. ادامنىڭ بەت-الپەتىن تانۋعا ارنالعان قۇرىلعىلار مەن دا­ۋىس ارقىلى باسقارىلاتىن تەح­نو­لوگيانىڭ دا قاۋىپتى ەكەنى بەل­گىلى. سوڭعىسى قولدانۋشىنى بار­لىق ۋاقىتتا تىڭداپ وتىراتىنى بار. سوندا قولىمىزداعى قۇرىلعى اۋزىمىزدان شىققان ءار ءسوزدى اڭدىپ وتىرسا, پلاتفورمادا اتى-ءجونىمىز, تەلەفون نومىرىمىزدەن باستاپ بانك ما­لى­مەت­تەرىنە دەيىن بولسا, قان­داي قاۋىپسىزدىك پەن قۇ­پيا­لى­لىق تۋرالى ءسوز قىلۋعا بولادى؟

الەمدە كەڭىنەن تارالعان Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ وسى ماسەلە بويىنشا باسى بىر­نە­شە رەت داۋعا قالعانىن بىلەمىز. ونىڭ ىشىندە بيزنەستەن بولەك, ءبىر ەلدىڭ ساياسي ناۋقانىنا اسەر ەتۋگە تىرىسقانى تۋرالى ايىپتاۋلار بار. مىنە, وسى سەكىلدى وقيعالار جەكە اقپاراتتىڭ قان­شا­لىقتى قولجەتىمدى بولىپ كەت­كە­نىن كورسەتەدى. كومپانيالار اقپاراتتىق داۋىرگە دەيىن, كومپيۋتەر پايدا بولعانعا دەيىن دە ءوز قولدانۋشىلارى تۋرالى اقپاراتتى جيناعانى بەلگىلى. الايدا ول ارەكەتتىڭ كولەمى قا­زىر قانشالىقتى ۇلعايعانىن ەسەپتەۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. قازىر تۇرعىندار تۋرالى اقپارات ءىرى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ بارلىعىندا بار. بيزنەس وسى دەرەكتى ساتىپ الىپ, ءوز كەرەگىنە قولدانادى. وسىعان دەيىن جەكە دەرەكتەردىڭ جاريا بولۋى تۋرالى ماسەلە كوپتى الاڭداتپايتىن. سوڭعى جىلدارداعى وقيعالاردان كەيىن كوپتەگەن قولدانۋشى ءوز دەرەكتەرىنىڭ قالاي, قايدا ساق­تا­لاتىنىن ويلانا باستادى. بۇل ماسەلەگە جەكە تۇلعالار عانا ەمەس, ۇكىمەتتەر دە نازار اۋدارۋ­دا. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق 2018 جىلى دەرەكتەردى قورعاۋعا بايلانىستى General Data Protection Regulation دەگەن اتاۋ­مەن رەسمي قۇجات قابىلدادى. ول بويىنشا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىعى انىق كورسەتىلگەن. كوم­پا­نيالار جەكە تۇلعانىڭ ما­لى­مەتىن جينايتىنى تۋرالى ارنايى ەسكەرتۋى قاجەت. ول كە­لىسىمشارت نەگىزىندە كوزگە ىلىن­بەي­تىن مايدا ارىپتەرمەن ەمەس, تۇتىنۋشى كورەتىندەي وڭاي ءارى انىق جازىلۋى ءتيىس. قۇجات بو­يىنشا تۇتىنۋشىلار, سونداي-اق ءوزى تۋرالى مالىمەتتى كورىپ, قولدانۋعا مۇمكىندىك الۋى قا­جەت. قاجەت بولسا كومپانيا قول­دانۋشىنىڭ مالىمەتتەردى ءوشىرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن جەردە قالدىرماي, ورىنداۋعا مىندەت­تى. بۇل تەك ەۋروپالىق وداق اۋماعىندا ورنالاسقان بيزنەس­تەرگە عانا قاتىستى ەمەس. ەو ازا­ماتتارىنىڭ جەكە مالى­مە­تىن قول­داناتىن كەز كەلگەن كوم­پا­نيا­عا ەرەجەنى بۇزعان جاع­داي­دا قاتال شارالار قول­دا­نى­لادى. ولار 20 ميلليون ەۋروعا دەيىن نەمەسە جىلدىق كىرىسىنىڭ 4 پايىزىنا تەڭ ايىپپۇل تولەۋى مۇمكىن. مىنە, ەو ازاماتتارى وسى قۇجات شەڭبەرىندە زاڭمەن قورعالعان. ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى وسى قۇجاتتىڭ بالاماسى رەتىندە تۇرعىنداردى قورعاۋ ءۇشىن The Data Protection Act 2018 قۇجاتىن قابىلداعان. ودان بولەك دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قۇ­پيا­­لىقتى Health Insurance Portability and Accountability Act (HIPAA) قۇجاتى قامتامسىز ەتەدى. ال اقش-تىڭ بانك سەكتورى Gramm-Leach-Bliley Act (GLBA) كەلىسىمىمەن قورعالعان. بانكتەر, ينۆەستيتسيالىق فير­مالار, يپوتەكالىق نەسيە بەرۋ­شى­لەر, قارجىلىق كەڭەس­شى­لەر, تۇتىنۋشىلىق نەسيە بەرۋ­شى­لەر جانە وزگە دە مەكە­مە­لەر­دىڭ قۇپيا اقپاراتى قۇقىقتىق جاعىنان وسىلاي قورعالعان.

تۇتىنۋشىلارعا قورعاۋعا با­عىتتالعان تاعى ءبىر قۇجات­تار­دىڭ ءبىرى Consumer Privacy Act (CCPA) دەپ اتالادى. بۇل – 2018 جىلى اقش-تىڭ كا­لي­فو­ر­نيا شتاتىنىڭ تۇرعىن­دا­رىنىڭ جەكە مالىمەتىن جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان مەم­لە­كەت­تىك زاڭ. وسى سەكىلدى رەسمي قۇجاتتار تەحنولوگيالىق كوم­پانيالارعا تولىق ەركىندىك بەر­مەي, ارەكەتىن باقىلاپ وتىر­عانىن كورسەتەدى. الايدا الەم­دە ازاماتتارىنىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعايتىن مەملەكەت دەڭگەيىندەگى زاڭدار مەن قۇجاتتار بارلىق ەلدە قابىلدانباعان. بايقاعانىمىزداي, ازىرگە تەك دا­مىعان ەلدەردىڭ ازامات­تا­رى­نىڭ قۇقىعى ەسكەرىلىپ وتىر. سوڭعى مالىمەتتەرگە سەنسەك, 2021 جىلى قاڭتار ايىندا جەر بەتى تۇرعىندارىنىڭ 59,5 پا­يى­زى ينتەرنەتكە قوسىلعان. بۇل دەگەنىمىز تەحنولوگيالىق ال­پاۋىت كومپانيالاردا ءبىز وي­لاعاننان دا كوپ دەرەك بار. پاندەميا كەزىندە مەملەكەتتىك مەكە­مەلەردەن باستاپ جەكە­مەن­شىك كومپانيالاردىڭ قىز­مەتكەرلەرى ۇيدەن جۇمىس ىس­تەۋ­گە ءماجبۇر بولعانىن ەسكەرسەك, جەلىدە قانشاما قۇپيا قۇجاتتاردىڭ ساقتالعانىن ەلەس­تەتە بەرىڭىز. ال حاكەرلەر ءۇشىن بۇل مالىمەتكە قول جەت­كى­زۋ اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. سول سەكىلدى تەحنولوگيالىق كوم­پا­نيالار وزىندە ساقتالعان ما­لى­مەت­تەردى ءۇشىنشى تاراپقا ساتپاسا دا, ونى قاۋىپسىز ساقتاي الا­تىنىنا كۇمان كوپ. سول سە­بەپتى قازاقستان سەكىلدى دامۋشى ەلدەردىڭ دە دەرەكتەردى قورعاۋ سالاسىنا كوڭىل ءبولىپ, كۇن تارتىبىنە شىعارعانى ابزال. سوڭعى جىلدارى تسيفرلاندىرۋ ۇردىسىمەن قاتار ەلدە تۇرعىندار تۋرالى ەڭ ءىرى قۇندى دەرەكتەردى جيناقتاعان ديجيتال پلاتفورمالار دا كوبەيدى. تۇرعىندار مەم­لەكەتتىك egov, kaspi kz سە­كىلدى بانك قوسىمشالارى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا kundelik, دەن­ساۋ­لىق سالاسىندا damumed, كۇن­دەلىكتى yandextaxi, indriver سەكىلدى قوسىمشالاردى, پاندەميا كەزىندە ەڭ قاجەتتى zoom بەينەبايلانىس الاڭدارىن ۇز­دىك­سىز قولدانادى. ودان بولەك Whatsapp, Facebook, YouTube, Twitter, Google سەكىلدى الەۋ­مەت­تىك جەلىلەر تاعى بار. ساراپ­شىلار وسى ونجىلدىقتىڭ باستى ماسەلەسى ءدال وسى دەرەكتەردىڭ قۇپيالىعىن ساقتاۋ بولاتىنىنا سەنىمدى. حالىقتىڭ جەكە مالىمەتىنە ساق بولىپ, تسيفرلى ساۋاتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى كەزەك كۇتتىرمەيدى.