قوستاناي وڭىرىندەگى ناۋىرزىم, امانقاراعاي, اراقاراعاي ورماندارى دالانىڭ القاسى ىسپەتتى. ونداعى تابيعات كوركى قاشاننان كورگەن جۇرتتى تاڭعالدىرۋمەن كەلەدى. اسىرەسە, اراقاراعاي ورمانىنىڭ ورنى ەرەكشە. كوپجىلدىق قاراعايلاردىڭ اراسى قىسى-جازى اۋاسىنىڭ تازالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قوستاناي وڭىرىندەگى ناۋىرزىم, امانقاراعاي, اراقاراعاي ورماندارى دالانىڭ القاسى ىسپەتتى. ونداعى تابيعات كوركى قاشاننان كورگەن جۇرتتى تاڭعالدىرۋمەن كەلەدى. اسىرەسە, اراقاراعاي ورمانىنىڭ ورنى ەرەكشە. كوپجىلدىق قاراعايلاردىڭ اراسى قىسى-جازى اۋاسىنىڭ تازالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
اراقاراعايدى ايتسا, جۇرتتىڭ ەسىنە اقساق تەمىر تۋرالى اڭىز تۇسەرى راس. دۇنيەنى تىتىرەنتكەن جاھانگەر جاۋگەرشىلىكتەن كەلە جاتىپ, اراقاراعاي ورمانىنا دامىلداپتى دەيدى. اسپانمەن تالاسقان نۋ قاراعايدىڭ ورتاسىنداعى ايناداي كولگە شومىلعاندا ءوزىن تاڭعاجايىپ سەزىنىپ, وسى جەردىڭ ءبىر قاسيەتىنىڭ بارلىعىنا تاڭعالعان ەكەن. جورىقتا جۇرگەن جاھانگەردىڭ شارشاعانى باسىلىپ, بويىنا ەرەكشە قۋات ءبىتىپ اتتانىپتى دەسەدى. سول تەمىر شومىلدى دەگەن مينەرالدى كول بۇگىندە حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, «سوسنوۆىي بور» شيپاجايى سۋىنىڭ حيميالىق قۇرامى مينەرالدانعان ناتري ءحلوريدى سۋلفاتىنان تۇرادى جانە ول اتاقتى «پياتيگورسك», «مورشين», «كارلوۆى ۆارى», «ترۋتسكاۆەتس», «ەسسەنتۋكي-17» جانە ءوزىمىزدىڭ «سارىاعاش» كۋرورتتارىنىڭ شيپالى سۋىنا ۇقساس.
«سوسنوۆىي بور» شيپاجايىنىڭ اۋاسى ەڭ الدىمەن جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا مىڭ دا ءبىر ەم. مۇنى دارىگەرلەر «تابيعي باروكامەرا» دەپ اتايدى. ساناتوري دارىگەرلەرى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنىڭ سوزىلمالى جۇرەك تالماسى, گيپەرتونيا, ستەنوكارديا سياقتى كەڭ تاراعان تۇرلەرىمەن اۋىراتىندارعا, ۇيقىسى قاشاتىندارعا اراقاراعاي ورمانىنىڭ فيتونتسيدتەرگە قانىق اۋاسىندا كوبىرەك جۇرۋگە كەڭەس بەرەدى. سوڭعى جىلدارى مۇندا جۇرەگىنە وپەراتسيا جاساعاندار اعزاسىن نىعايتۋ ءۇشىن دە كەلەدى. ولارعا ساناتوري دارىگەرلەرى وپەراتسيادان كەيىن كۇتىنۋدى, جۇرەك بۇلشىق ەتتەرىن قاتايتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىرادى. ساناتوري ورنالاسقان قاراعاي اراسىن دارىگەرلەر «تابيعي باروكامەرا» دەپ بەكەر اتامايدى. اراقاراعاي ورمانى اراسىمەن كۇنىنە ءۇش شاقىرىم تازا اۋادا ءجۇرۋ وپەراتسيادان كەيىن جۇرەكتىڭ تەز وڭالۋىنا كومەكتەسەدى. وتكەن جىلى مۇندا وتتەگى ينگالياتسياسى ەمى ىسكە قوسىلدى. ءبىر سەانستا ادام 5-7 ليتر وتتەگى قابىلدايدى. اعزاعا وسىنداي ادىسپەن وتتەگى ءسىڭىرۋدىڭ ون ءتورت ءتۇرلى شيپاسى بار. ونىڭ ىشىندە يممۋنيتەتتى كۇشەيتەتىنىن, جاراقاتتان نەمەسە اۋىر ناۋقاستان كەيىن اعزانىڭ تەز وڭالۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىن, اعزانىڭ قارتايۋىن باسەڭسىتەتىنىن جانە جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتاتىنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى بولار.
اياقتاعى ۆەنا قان تامىرلارىنىڭ كەڭەيىپ تۇيىندەلۋىنەن (ۆاريكوز) زارداپ شەگەتىندەر دە «سوسنوۆىي بور» ساناتوريىنەن شيپالى ەم الىپ قايتۋىنا بولادى.
– ساناتورلىق ەمدى ۆاريكوز اۋرۋىنىڭ العاشقى ساتىلارىندا قابىلداۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ساناتوريدە اياق ۆەنا قان تامىرلارىنىڭ كەڭەيىپ تۇيىندەلۋىنە قارسى ماگنيتتىك تەراپيا, قىتاي ماسساجى, سۋمەن ماسساج جاسايتىن ۆاننالار بار. بۇلاردىڭ بارلىعى دا اياقتاعى قان تامىرلارىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى. وتكەن جىلدان باستاپ بۇل اۋرۋعا قارسى بىزدە جاڭا ەم ءتۇرى قولدانىلا باستادى. ول قىسۋ تەراپياسى دەپ اتالادى. دەنەگە تۇتاس ارنايى قاپ-شالبار كيگىزىپ, اۋانى كەزەكپەن تىعىزداپ, بوساتۋ ارقىلى اياق تامىرلارىنداعى قان اينالىمىنىڭ جاقسارۋىن قامتاماسىز ەتەدى, – دەيدى ءساناتوريدىڭ باس دارىگەرى ايگۇل مىرزابەكوۆا.
مۇندا كەلەتىندەردىڭ اراسىندا حوندروز اۋرۋىنان زارداپ شەگەتىندەر از ەمەس. شيپالى ەم قابىلداعاننان كەيىن ولاردىڭ دەنەسى بىردەن جەڭىلدەپ سالا بەرەدى. دەمالۋشى دينارا ىبىراەۆا دا حوندروز اۋرۋىنان شارشاعانداردىڭ ءبىرى ەكەن.
– مەن «سوسنوۆىي بوردىڭ» حوندروز اۋرۋىنا شيپاسى مول ەكەنىن بىلەمىن. مىناۋ تۇرعان قوستانايدان كەلىپ وسىلاي ەم الىپ تۇرامىن. كەلگەنىمە ءۇش كۇن بولدى, قازىردىڭ وزىندە جاعدايىم جاقسارىپ قالدى, – دەيدى دينارا. قازىر ادامداردىڭ كوبى از قوزعالاتىندىقتان, جۇمىستا كوپ وتىراتىندىقتان حوندروز دا كەڭ تاراپ وتىر. ساناتوريدە وعان قارسى نەگىزىنەن كەشەندى ەم قولدانىلادى.
– كەشەندى ەمگە مىندەتتى تۇردە ماسساجدار, ياعني ءۇزۋ تۇرلەرى كىرەدى. كەلۋشىلەر كلاسسيكالىق ءۇزۋ, مويىندى, ارقانى ۋقالاۋ ەمدەرىن الادى. مۇنان كەيىن ولارعا لازەر, ەلەكتروفورەز سياقتى فيزيولوگيالىق ەمدەۋ جانە سۋمەن, بالشىقپەن ەمدەۋ تۇرلەرى قوسىلادى. ەمدىك بالشىق بۇلشىق ەتتى جۇمسارتادى. بۇل وتە جاقسى, – دەيدى ايگۇل مىرزابەكوۆا.
«سوسنوۆىي بور» ساناتوريىندەگى مينەرالدىق سۋدىڭ ىشكى اعزالارعا دا شيپاسى مول. عالىمدار 1960-1975 جىلدار ارالىعىندا اراقاراعاي ورمانىنداعى كولدىڭ جانە جەراستى سۋىنىڭ قۇرامىن زەرتتەگەننەن كەيىن, ونىڭ ەمدىك قاسيەتى انىقتالعان سوڭ عانا «سوسنوۆىي بور» ءساناتوريى سالىنىپ, ول 1981 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل جەردىڭ سۋى اسقازان-ىشەك اۋرۋلارىنا بىردەن ءبىر ەم. مينەرالدى سۋ باۋىر اۋرۋلارىن دا جاقسى ەمدەيدى, ءوتتى تازالايدى.
– بىزگە ەشقانداي ەم الماي, تەك مينەرالدى سۋدى ءىشۋ ءۇشىن عانا جىلىنا ەكى-ءۇش رەت كەلەتىن دەمالۋشىلار بار. ويتكەنى, سۋ ىشكەننەن كەيىن ىشەك جۇمىسى كەرەمەت جاقسارادى. ساناتوريدەگى ەمدامدىك تاماقتانۋ دا اسقازان-ىشەك جانە باۋىر, ءوت جولى اۋىراتىندارعا پايدالى. ولار وسى ارقىلى اۋرۋدى جەڭۋدىڭ نەگىزىن ءبىلىپ قايتادى, ۇيىنە بارعان سوڭ دا وسىلاي تاماقتانۋعا تىرىسادى. دۇرىس تاماقتانۋعا كوپ جايت بايلانىستى, – دەيدى ايگۇل مىرزابەكوۆا. ساناتوريدەگى دەمالۋشىلارمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە ولاردىڭ پىكىرى باس دارىگەردىڭ سوزىمەن ءبىر جەردەن شىقتى.
– ءبىزدىڭ ءبىرىنشى رەت كەلۋىمىز ەدى, ساناتوري وتە ۇنادى. «سوسنوۆىي بوردىڭ» اۋاسى دا, سۋى دا, بالشىعى دا شيپا ەكەن! اسىرەسە, مينەرالدى سۋىنىڭ شيپاسى كۇشتى ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. ونىڭ ءتۇرلى ۆاننالارى, باسسەينى جاقسى ەكەن. ال مينەرالدى سۋدىڭ اسقازان-ىشەك اۋرۋلارىنا شيپاسى مولدىعىن ەستىپ ەدىك, ەندى سوعان ءوزىمىز قانىعىپ وتىرمىز. شيپاجايدىڭ تاماعى دا, جاتار ورنى دا, دەمالىس ساعاتتارىنا جاساعان جاعدايلارى دا كەرەمەت! – دەيدى استانالىق ەرلى-زايىپتى قۇسايىن مەن ايزادا ق ۇلىمباەۆتار.
– سالاماتتى ءومىر سالتى دەپ نەنى ايتامىز؟ مۇنداي دەمالىس ورىندارىنا اۋىرماۋ ءۇشىن كەلۋ قاجەت. مەن بۇرىن شاڭعى سپورتىمەن اينالىسقان ەدىم, سپورت شەبەرلىگىنە كانديداتپىن. قازىر كاسىپكەر بولعاندىقتان, سپورتقا كوپ ۋاقىتىم قالا بەرمەيدى. «سوسنوۆىي بورعا» جىل سايىن نەگىزىنەن قىس ايلارىندا كەلەمىن. دارىگەرلەردىڭ كەڭەسىمەن باۋىرعا, اسقازان-ىشەك اۋرۋلارىنا, حوندروزعا قارسى ەمدەر الامىن, اعاش اراسىندا شاڭعىمەن سەرۋەندەيمىن. «سوسنوۆىي بوردىڭ» قىسقى كوركىن مەن ەرتەگى دەپ اتايمىن, باسقاشا سيپاتتاۋعا ءتىلىم جەتپەيدى! وسى پروفيلاكتيكالىق ەمدەر مەن دەمالىسىم ماعان جىل بويى كۇش بەرەدى, – دەيدى اقمولا وبلىسىنىڭ جارقايىڭ اۋدانىنان كەلگەن ەرلان ءالىم.
باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, «سوسنوۆىي بور» ءساناتوريى دەمالۋشىلارعا جەتپىستەن اسا ەم ۇسىنادى, ولاردىڭ اراسىندا جولداماعا كىرەتىن اقىسىز جانە اقىلىسى دا بار. كەلۋشىلەر ون كۇندە ولاردىڭ اراسىنان ءوزى زارداپ شەگەتىن اۋرۋلارعا قاراي 12-13 ەم ءتۇرىن دارىگەردىڭ كەڭەسىمەن جانە باقىلاۋىمەن الادى. «سوسنوۆىي بور» ساناتوريىنە كەلۋشىلەر ەم الۋمەن قاتار, دەمالىسىن كوڭىلدى وتكىزۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي بار. ۆولەيبول وينايتىن سپورت زال, بيليارد, بوۋلينگ, كومپيۋتەر كلاسى, ديسكوتەكا, شاتحانا جۇمىس ىستەيدى. دەمالۋشىلار ءۇشىن كونتسەرت, كوڭىلدى كونكۋرستار وتكىزىلىپ تۇرادى.
اراقاراعاي ورمانى اياسىنداعى «سوسنوۆىي بور» ءساناتوريىنىڭ كەرەمەتى وسىنداي! وعان كەلىپ كورگەن كىسى عانا قانىعادى. «سوسنوۆىي بور» ءساناتوريىنىڭ مەكەنجايى: قوستاناي قالاسىنان 45 شاقىرىم جەردەگى التىنسارين اۋدانىنداعى ششەرباكوۆ اۋىلىنىڭ ىرگەسىنە ورنالاسقان. 8(714-45) 3-33-05, 3-33-06 تەلەفوندارى تاۋلىك بويى جاۋاپ بەرەدى. E-mail: sosnov-bor@mail.ru ساناتوريگە كەلەردە جوعارىداعى تەلەفوندارعا الدىن الا حابارلاسساڭىز, جول قيىندىعىن كورمەيسىز. الىستان كەلەتىن دەمالۋشىلاردى قوستاناي قالاسىنداعى تەمىرجول ۆوكزالىندا ساناتوري اۆتوبۋسى كۇتىپ الادى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.