مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا سۋ تاپشىلىعىنا دا توقتالعانى بەلگىلى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماسەلەگە ەكپىن بەرۋى بەكەر ەمەس. قازىرگى تاڭدا تۇششى سۋ بۇكىل الەمدى الاڭداتاتىن تۇيتكىلگە اينالىپ وتىر.
ءبىر قاراعاندا سۋ اعىل-تەگىل تەگىن جاتقان دۇنيەدەي كورىنەتىنى راس. سوندىقتان شىعار, سانامىزدا ارزان زاتتى «سۋداي تەگىن» ەكەن دەپ سيپاتتاپ جاتامىز. بىراق كەيىنگى ۋاقىتتا بۇل تۇسىنىكتەن ارىلاتىن كەز كەلدى. ويتكەنى كەلەشەكتە اۋقىمى كەڭ جانجالدار سۋ جەتىسپەگەننەن باستالۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنى جەتە تۇسىنەتىنى انىق.
«بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى الداعى ون جىلدىڭ ىشىندە جاھاندىق دەڭگەيدە سۋ رەسۋرسىنىڭ تاپشىلىعى بولادى دەپ بولجام جاسادى. 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنىڭ كولەمى 40 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ۇنەمدەۋگە كوشۋىمىز كەرەك. سۋ تاپشىلىعىن جويۋدىڭ باسقا جولى جوق. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەت», دەگەن ەدى پرەزيدەنت ءوز سوزىندە.
بۇۇ-نىڭ بولجامىنا سەنسەك, 2050 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعى كۇشەيىپ, سودان كەيبىر ايماقتاعى ەلدەر ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 6 پايىزىن جوعالتۋى مۇمكىن. سونداي-اق بولجام بويىنشا 2030 جىلعا تامان الەم حالقىنىڭ 40 پايىزى سۋ تاپشىلىعىن قاتتى سەزىنۋى ىقتيمال. سونىڭ سالدارىنان 700 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن بوسىپ كەتۋى مۇمكىن.
بۇل ءوز كەزەگىندە «دومينو ەففەكتىسىن» بەرەدى. ياعني سۋ تاپشىلىعىنان ءوندىرىس كولەمى ازايادى. ودان كەيىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تومەندەيدى. سوسىن تۇرعىنداردىڭ جاپپاي كوشۋى باستالادى. اقىرىندا ولار سۋ جەتكىلىكتى وڭىرگە اعىلىپ, ول جاقتا دا سۋ تاپشىلىعى تۋىندايدى.
عالىمدار سوندىقتان وسى باستان دابىل قاعىپ جاتىر. جەر جاھان قازىردىڭ وزىندە سۋ تاپشىلىعىن قاتتى سەزىنىپ وتىر. ماسەلەن, 2017 جىلى شارتاراپتا «تىرشىلىك ءنارى» جەتپەگەندىكتەن گۋمانيتارلىق داعدارىس بولىپ, افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى 20 ميلليونعا جۋىق ادام اش قالدى.
2018 جىلى وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنداعى قۋاڭشىلىق كەزىندە كەيپتاۋندا سۋ مۇلدەم تاۋسىلۋعا شاق قالدى. بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى كورمەگەن شاھار بيلىگى ونى پايدالانۋعا جاپپاي شەكتەۋ قويدى. قۇداي ساقتاپ دەر كەزىندە جاڭبىر جاۋىپ, افريكالىقتاردى ءبىر اپاتتان امان الىپ قالعان-دى. ايتسە دە, سول جىلعى قۋاڭشىلىق سالدارىنان وڭىرگە 400 ميلليون دوللار شىعىن كەلدى.
اقش-تاعى ەڭ ۇلكەن سۋ قويماسى ءميدتىڭ ارناسى تارتىلىپ بارادى. قازىرگى تاڭدا ونداعى سۋدىڭ كولەمى 36 پايىزعا دەيىن ازايعان. بۇعان دەيىن ميدتە مۇنداي ماسەلە بولعان ەمەس. سۋ قويماسى كولورادو وزەنىنىڭ بويىندا, اريزونا مەن نەۆادا شتاتتارىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان.
عالىمدار تاعى ءبىر ىستىق ءارى قۇرعاق جاز كەزىكسە, ءميدتىڭ سۋى تولارساقتان عانا كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. قازىرگى تاڭدا سۋ قويماسىنىڭ ماڭىزى زور. ول اريزونا, كاليفورنيا جانە نەۆادا شتاتتارىن سۋمەن عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي, سونىمەن قاتار اتالعان شتاتتارعا قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى.
اقش-تىڭ قۇرعاقشىلىقتى باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سايكەس ەلدىڭ باتىس جاعالاۋىنىڭ 75 پايىزى قاتتى قۇرعاقشىلىققا تاپ كەلدى. ايتسە دە, ايماقتا ونداعان جىل بويى قۇرعاقشىلىق باسەڭدەگەن ەمەس. كليمات داعدارىسى قۋاڭشىلىقتىڭ اسەرىن كۇشەيتتى. ويتكەنى تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى ونسىز دا سيرەك جاۋاتىن قاردى توقتاتىپ, ىلعالدى جويىپ جىبەرگەن. اقش ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قۇرعاقشىلىق سالدارىنان كولورادو وزەنى جۇيەسىنىڭ قۋاتى ەكى ەسە ازايعان. بۇل – ۇلكەن قاۋىپ. ويتكەنى ءار 10 امەريكالىقتىڭ بىرەۋى كولورادو وزەنىنىڭ سۋىنا تاۋەلدى.
برازيليا دا سۋ تاپشىلىعىن سەزىنىپ وتىر. ماسەلەن, سان-پاۋلۋ شتاتىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن «كانتارەيرا جۇيەسى» تارتىلا باستاعان. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە بوگەن جۇيەسىنىڭ كۇشى نەبارى 40 پايىزى عانا جەتكەن. سول سەكىلدى 2015 جىلعى قۋاڭشىلىق كەزىندە General Motors كومپانياسىنىڭ سۋعا جۇمسالاتىن شىعىنى 2,1 ميلليون, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تولەيتىن قارجىسى 5,9 ميلليون دوللارعا كوبەيدى.
سونىمەن قاتار يران, يراك, ليۆان سەكىلدى ەلدەردەگى قويمالارداعى سۋ دەڭگەيى وتە تومەن. قىتاي 2015 جىلى قاعاز شىعاراتىن كاسىپورىنداردىڭ سۋ تۇتىنۋىن 10 پايىزعا ازايتۋعا مىندەتتەگەن. كوپ ۇزاماي قاعازدىڭ باعاسى كوتەرىلىپ شىعا كەلدى.
ۇندىستانداعى احۋال مۇلدەم قيىن. ەلدە جۇرگىزىلگەن ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا 21 نەگىزگى قالا ماڭىنداعى جەراستى سۋى تاۋسىلۋعا جاقىن. دەمەك, 100 ميلليون ادام «تىرشىلىك نارىنە» مۇقتاج بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق ۇندىستانداعى اۋدانداردىڭ تورتتەن ءۇشى, ياعني 638 ميلليون تۇرعىن سۋ تاپشىلىعىنان ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ كەلمەك.
«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن كوپتەگەن كومپانيا قازىردىڭ وزىندە «تىرشىلىك ءنارىن» ءتيىمدى پايدالانۋعا كىرىستى. باسسەيندەردىڭ كولەمى ءار قيلى, ءار اۋماقتا ورنالاسقانى بەلگىلى. كوپتەگەن بيزنەس وكىلى وزەندەردىڭ وسى ارتىقشىلىعىن يگىلىگىنە جاراتپاق. ماسەلەن, Apple كومپانياسى ءوزىنىڭ زاۋىتتارىن سۋى مول وزەندەردىڭ ماڭايىنا شوعىرلاندىرا باستادى.
ءبىر قىزىعى, جەر شارىنىڭ باسىم بولىگىن (71 پايىزعا جۋىق) سۋ الىپ جاتىر. دەگەنمەن سۋ مۇنشالىقتى كوپ ەكەنىنە قاراماستان, تۇتىنۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى ونىڭ 97 پايىزى تۇزدى. قالعان ءۇش پايىز عانا تۇششى. ونىڭ وزىندە, تۇششى سۋ قورىنىڭ باسىم بولىگى انتاركتيدا, اركتيكا سەكىلدى ماڭگى قار قۇرسانعان ايماقتار مەن قۇزار شىڭدارداعى مۇزدىقتارعا تيەسىلى. كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە كەرەك اۋىز سۋ, ەكوجۇيەگە كەتەتىن وزەن سۋى 1 پايىزعا دا جەتپەيدى.
جىل سايىن ادامزات پايدالاناتىن تۇششى سۋدىڭ كولەمى 4,3 تريلليون شارشى مەتردى قۇرايدى ەكەن. مۇنىڭ 70 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا, 19 پايىزى ونەركاسىپكە, ال قالعان 11 پايىزى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا جۇمسالادى. البەتتە, بۇل – الەمدەگى ورتاشا كورسەتكىش. ايتپەسە, ءار مەملەكەتتىڭ سۋدى تۇتىنۋ مولشەرى ارقالاي ەكەنى تۇسىنىكتى. مىسالى, اقش-تا سۋ تۇتىنۋدىڭ 37 پايىزى وندىرىسكە, 40 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى. ءۇندىستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەتەتىن سۋ مولشەرى 90 پايىزدان اسادى. قىتايدا بۇل سالاعا 65 پايىزعا جۋىعى كەتسە, 22 پايىزى وندىرىسكە جۇمسالادى.
جالپى, ازيا ء«ۇشىنشى پوليۋس» سانالادى. ويتكەنى قۇرلىق تۇششى سۋ قورى جونىنەن اركتيكا مەن انتاركتيدادان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇر. ياعني مۇزدىقتار وتە كوپ. وعان قوسا, الەم حالقىنىڭ باسىم بولىگى وسىندا مەكەندەگەنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ ءبارى تاۋلار باسىنداعى اق جابىنعا مۇقتاج.
وكىنىشكە قاراي, كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان ازيانىڭ شىڭدارىنداعى مۇزدىقتار جىلدام ەرىپ بارادى. كەيىنگى ون جىلدا وزەندەرگە قۇيىلعان سۋ كولەمى 16 پايىزعا ازايعان. سونىڭ كەسىرىنەن قۇرلىقتاعى نەگىزگى 14 وزەن مەن ونىڭ الابى كەلەشەكتە سۋسىراپ قالۋى مۇمكىن. سونىڭ ۇشەۋى, اتاپ ايتساق, بالقاش سۋ الابى, سىرداريا سۋ الابى مەن ءامۋداريا سۋ الابى ورتالىق ازيادا جاتىر.
سوندىقتان سۋ ماسەلەسى ورتالىق ازيانى دا اينالىپ وتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە, ايماقتاعى ءىرى وزەندەردىڭ بارلىعى ترانسشەكارالىق. ونداعان جىلدان بەرى سول ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جايى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن كۇردەلى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالدى. اسىرەسە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىن بىرلەسە پايدالانۋ وتە وزەكتى. سىرداريا ءوز باستاۋىن قىرعىزستاننان, ءامۋداريا تاجىكستاننان الادى. سوندىقتان ورتالىق ازياداعى وزگە مەملەكەتتەر قىرعىز بەن تاجىك اعايىنداردىڭ «جومارتتىعىنا» تاۋەلدى. دالىرەك ايتقاندا, نەگىزگى سۋ اعىنىن رەتتەۋ تەتىگى سولاردىڭ قولىندا.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا شەكارانى كەسىپ وتەتىن ۇلكەندى-كىشىلى 25 وزەن بار. 2001 جىلى قوس تاراپتىڭ ۇكىمەتتەرى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسقان. بىراق ەرتىس پەن ىلەنىڭ تاعدىرى تولىققاندى شەشىلگەن جوق. ەكى وزەننىڭ تاعدىرى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سەبەبى ەرتىس پەن ىلەنىڭ 70 پايىز سۋى قىتاي اۋماعىنان باستاۋ الادى. وعان قوسا, بەيجىڭ بيلىگى ءوز اۋماعىندا وزەن سۋىن قولدانۋ كولەمىن جىل سايىن ارتتىرىپ وتىر.
ەندى قايتپەك كەرەك؟ پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ۇنەمدەۋگە كوشۋىمىز قاجەت. بۇدان باسقا جول جوق. قانشا قالاساق تا, تيان-شان مەن الاتاۋدىڭ باسىنا قار جىلداعىدان كوپ تۇسپەيدى. وزەن سۋى كەنەتتەن مولايىپ كەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە, وزەندەردىڭ اياعىندا جاتقاندىقتان قازاقستان ءۇشىن سۋ كورشىلەس ەلدەرگە قاراعاندا وتە وزەكتى. ەندەشە, سوزدەن ىسكە كوشەتىن ءسات كەلدى.