جەر شوقتىعى – كوكشەتاۋ

وبلىستىق اكىمدىكتە وتكى­زىلگەن جۇز­دەسۋ بارىسىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اينا ءمىسىرالىموۆا اقجارما تىلەگىن ءبىلدىردى. اياۋلى اتامەكەننىڭ قات­پار-قاتپار تىلسىم تاريحىن ىندەتە ىزدەپ, جالپاق جۇرتقا جارقىراتا كورسەتىپ, رۋحاني ءنار بەرۋمەن بىرگە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعان باعالى باستامانىڭ جەر جانناتى كوكشە باۋرايىنان باس­تاۋ الۋىن جاقسى ىرىم­عا سانادى. ءوز سوزىندە ەلىمى­زدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا بايلا­نىستى اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار شارۋاعا توقتالدى. بيىل­عى جىلدىڭ العاشقى جارتى­جىل­دىعىندا وبلىس وڭى­رىندە ۇزىن-ىرعاسى بەس مىڭعا جۋىق ءار­تۇرلى فورماتتاعى ءىس-شارا وتكىزىلىپ, 700 مىڭنان استام ادامدى قامتىعان. سونىڭ ىشىندە ەل نازارىن ەرەكشە اۋدارعان ارناۋلى جوبانىڭ ءبىرى – «تۋعان جەر».

العاشقى جارتى جىلدىقتا ءار بەلەسى, ءار توبەسى ەل تاريحىن ەكشەيتىن, ءار ادامنىڭ كوكىرەگىندە تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق ىقى­لاس پەن شىنايى قۇرمەت تۋعىزاتىن جوبا اياسىندا 1238 ءىس-شارا وتكىزىلىپ, 210 038 ادام قامتىلعان. كوكىرەگىندە تۋعان جەرگە دە­گەن عاجايىپ قۇرمەتى بار 300-دەن استام مە­تسەنات جالپى كولەمى 820 ملن تەڭگەگە قايى­رىمدىلىق وتكىزگەن. وسى ءىس-شارالاردىڭ بارىسىندا 14 نىسان سا­لى­نىپ, 19 نىسانعا كۇردەلى جوندەۋ جاسالدى.

كەيىنگى ۇرپاققا وشپەس ونەگە, جاقسى مىسال بولارلىق ىزگى قادام ەكەندىگى ايدان انىق. وسىنداي شاراپاتى مول ماڭىزدى شارا « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسىمەن ساباقتالىپ, حالىقارالىق كونفەرەنتسيا دا وتكىزىلدى. العاشقى شارا قازاقتىڭ بۇلشىق ەتى اتانعان, جاھانداعى كۇش اتاسى – قاجىمۇقاننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلدى. زامانىندا قازاق اتىن تورتكۇل دۇنيەگە تەگىس ايگىلەگەن الىپتىڭ تەلەگەي-تەڭىز كۇشى عانا ەمەس, جان-دۇنيەسىنىڭ مولدىرلىگى, ەلى مەن جەرىن قۇلاي سۇيگەن ەر كوڭىلى, ونەرى پاش ەتىلدى. ىلكىدەگى باتىر مەن باعلان, ەل بىرلىگىن جاراستىرۋعا قىزمەت ەتكەن بيلەر زامانىنان باستاۋ الاتىن ىزگىلىك نۇرى بۇگىنگى جاس تولقىننىڭ دا كوكىرەگىندە كۇمىس ساۋلەسىن سەبەزگىلەپ تۇر. ۇرپاق ساباقتاستىعى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن جۇزدەن استام وقۋلىقتا ورىن تاپقان.

وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى وسىنداي قاداۋ-قاداۋ شارۋاعا توقتالا كەلە, «اتامەكەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ دا كونەنىڭ كەلىستى مۇراسىن بۇگىنگىنىڭ كەمەلدەنۋىنە قىزمەت ەتەتىندىگىنە توقتالا كەلىپ, ساپارعا ساتتىلىك تىلەدى.

«ەگەمەن قازاقستان» رگ» اق باس­قار­­ما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆلاديمير كۋرياتوۆ رەسپۋبليكالىق گا­زەتتىڭ بۇل باستاماسى ەل وڭىرىندەگى كيەلى ورىنداردى زەرتتەۋ جانە تۋريستىك الەۋەتىن تانىستىرۋ ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار بۇگىندە ءبىر اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ ۇيىسا ۇيىمداسىپ وتىرعان باسى­لىمداردىڭ ۇستانىمى تۋرالى جان-جاقتى تارقاتىپ ايتىپ بەردى. ەڭ باستىسى, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن, جالپاق جۇرتتى جاقسىلىققا باس­تار ءبىر ارنادا توعىستىراتىن سار­قىلماس رۋحاني ءنار. بۇگىنگى باستاما سول ۇلان-عايىر شارۋانىڭ ءبىر بولىگى.

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى سامات مۇسا باس باسىلىم­نىڭ ءجۇز جىلدىعى قارساڭىندا جا­­رىق كورگەن جي­ناقتاردى وبلىس اكىمىنىڭ ورىن­­باسا­رىنا سىيلادى. كوز مايىن تاۋىسىپ جا­سالعان جىلدار جىلناماسى ىس­پەتتى بەس تومدىقتىڭ ىشىندە الاشتىڭ اقيىق پەرزەنت­تەرى ساكەن سەيفۋللين, ءسابيت مۇقا­نوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءابىش كەكىل­باەۆ ءتارىزدى اۆتورلاردىڭ ەڭ ۇزدىك ماقالا­لارى جيناقتالعان. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار­عا ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى قامتىلعان كوركەم سۋرەتتى فوتوالبوم ۇسىندى.

قاسيەتتى كوكشەنىڭ توپىراعىندا تۇ­نىپ تۇرعان تاريحپەن تانىسۋ ساپارى وبلىس ورتالىعىنداعى قوپا كولىنە جيەكتەي ورنالاسقان كونە بەيىتتەن باستالدى. بۇل جەردە كوكشە وڭىرىنە اسىل ءدىنىمىزدىڭ شۋاعىن شاشقان تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى – ناۋرىزباي تالاس ۇلى ماڭگىلىك تىنىم تاپقان. ءسوز اراسىندا ناۋان حازىرەتتىڭ رۋحى بيىك اعارتۋشى, زامانىندا جالپاق جۇرتىنىڭ قامىن جەپ قىزمەت ەتكەن ادام ەكەندىگىن ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتۋعا بولادى. الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءالي­حان بوكەيحانوۆتىڭ 1910 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن «كيرگيزى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگى بار. الەكەڭ بۇل ەڭ­بەگىندە رەسەي پاتشالىعى تاراپىنان وتار­لاۋدىڭ وزبىر ساياساتى جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىن اشىق ايتا كەلىپ, قازاق دالاسىندا ءتىپتى الاش بالاسىن شوقىندى­رۋ ارەكەتتەرى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن اشكەرە ەتەدى. مىنە, وسىنداي سۇمدىق­قا باتىل تويتارىس بەرگەن, ءوزى جان-تانى­مەن سۇيەتىن جۇرتىنىڭ رۋحاني الەمىنىڭ بىلعانباۋىن كوكسەگەن ناۋرىزباي تا­لاس­ ۇلى بولاتىن. قولدا بار دەرەكتەر­گە قاراعاندا, وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگە­سىندەگى باراتاي اۋىلىنىڭ ماڭىن­داعى جىلكەلدى دەپ اتالاتىن نۋلى, سۋلى وڭىر­دە تالاس بولات ۇلىنىڭ شاڭىراعىن­دا دۇ­نيەگە كەلگەن. شىققان تەگى قاراۋىل رۋى­نىڭ شۇڭعىرشا تارماعى. الدىمەن اۋىل موللاسىنان حات تانىعان, كەيىن اكەسى قىزىلجار مەدرەسەسىندە وقىتقان. مەدرەسەدە ايرىقشا قابىلەت-قارىمىمەن تانىلعان سوڭ سول زامانداعى ءدىني جوعارى وقۋ ورنى بولىپ ەسەپتەلەتىن بۇقار مەد­رەسەسىنە جولداما العان. باراتايعا تاياۋ بەسقاراعاي دەگەن جەردە مەشىت سالۋ ءىسىن ۇيىمداستىرىپ, بىرەر جىل يمام بول­عان. ايتسە دە, اسىل ارمان العا جەتەلەپ, بۇقارعا بەت تۇزەگەن كەرۋەنگە ىلەسىپ سا­پارعا شىققان. ون بەس جىل وقىپ, بۇ­قار مەدرەسەسىن ۇزدىك بىتىرگەن ناۋ­رىز­­باي­دىڭ ەرەكشە دارىن يەسى ەكەن­دىگىن تانى­عان مەدرەسە عالىمدارى ءيسى مۇ­سىلمان ءدىنى­نىڭ ورتالىعى بولعان باع­دات شا­ھا­رى­نا جونەلتەدى. ايتسە دە كوكشە­تاۋ­لىق مۇسىلمان قاۋىم بۇقارعا ارنايى ادام جىبەرىپ, ناۋرىزبايدى ەلىنە قاي­تا­­رۋ­دى وتىنەدى. 1886 جىلى جاماعاتتىڭ سۇ­را­ۋى­مەن ناۋان حازىرەتتى كوكشەتاۋ مە­­شى­تىنە يمام قىلىپ تاعايىنداعان. مەد­­­رە­سەدە ءدىني دارىسپەن قاتار زايىرلى ءبىلىم بەرۋ ءىسى دە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ۇلى ابايدىڭ ولەڭدەرىن جاتتاپ, ءبىرجان سال مەن اقان سەرىنىڭ اندەرى شىرقالعان. شى­عىس ادەبيەتىن وقۋعا دەن قويىلعان. ءسو­زى­­مىزدى ءتىرىلتۋ ءۇشىن ءبىر دەرەك كەلتىرە كە­تە­­لىك. سول زامانداعى ۋەز باستىعىنىڭ بۇي­­­رىعىمەن مەكتەپ-ينتەرناتقا ءتىنتۋ جۇر­­­گىزىلگەن كەزدە شىعىس عۇلامالارى فير­­­داۋسي, ناۋاي, نيزامي كىتاپتارى تابىلعان.

ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى الاش ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىگىپ, ەكى مارتە جەر اۋدا­رىلعان, ايتسە دە ەلىنىڭ جوعىن جوقتاۋدان ەش تانباعان حازىرەت زيراتىنىڭ باسىندا ءمىناجات ەتىپ, قۇران باعىشتادى. ساپار بۋراباي باۋرايىنداعى بوتاي-بۋراباي قونىسىندا جالعاستى. اشىق اسپان استىنداعى ەتنوگرافيالىق مۇراجاي 2018 جىلى «بۋراباي» ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا اشىلعان بولاتىن. مۇراجايدا ەجەلگى بوتاي مادەنيەتى تۋرالى باياندالادى. التى مىڭ جىلدىق تاريحى بار ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر دە وسىندا. اسىلىندا بوتاي قونىسى 1980 جىلداردىڭ باسىندا بەلگىلى بولعان. قو­نىستاعى العاشقى قازبا جۇمىستارى وتاندىق عىلىمعا قىرىق مىڭنان استام ارتەفاكت بەردى. كەيىننەن كراسنويار, ۆا­سيلكوۆكا, روششينسكوە, بالاندينو, سەرگەەۆكا ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماڭىنان دا وسى تەكتەس تاريحي جادىگەرلەر تابىلدى. 1980 جىلدىڭ جازىندا بۇكىلوداق­تىق دالالىق ارحەولوگيالىق سەمينار وتكى­زىلىپ, ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتقا تۇنىپ تۇرعان تىلسىم سىرى پاش ەتىلدى. 1994 جىلى پروفەسسور ۆ.زايبەرت بىرقاتار بري­تاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە بوتاي تۋرالى دارىستەر وتكىزدى. سول جىلى كەم­بريدج ارحەولوگيالىق مۇ­راجايىندا بوتاي مادەنيەتى تۋرالى كورمە جانە الەم­­نىڭ 16 ەلىنەن 80 عالىم قاتىسقان «ەۋرا­زيانىڭ ەرتە جىلقى وسى­رۋشىلەرى» حالىق­ارالىق سيمپوزيۋمى ۇيىم­داس­تى­رىل­دى. 1996 جىلى بوتاي ماتەريالدارىن قازاق­ستاندىق-گەرمانيالىق زەرتتەۋ باستالدى.

2009 جىلى حالىقارالىق Science جۋرنالىندا ماقالا جاريالاندى. ون­دا بوتاي ەنەوليتتىك قونىسىندا جىل­قىنى قول­عا ۇيرەتۋدىڭ العاشقى جاعداي­لارى جانە بوتاي­لىقتاردىڭ قىمىز دايىن­دا­عان­دىعى كورسەتىلگەن. 2007-2011 جىلدار ارا­­لىعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تارى توقتاتىلدى. بۇل ۋاقىت كەزەڭى بوتاي مادەنيەتىنىڭ تۇجىرىمدامالىق اسپەك­تىلەرىن ۇعىنۋ ءۇشىن پايدالانىلدى. 2011 جىلى ۆ.زايبەرتتىڭ «بوتاي. دالا وركە­نيە­تىنىڭ قاينار كوزدەرى» ەڭبەگى جارىق كوردى.

2017 جىلى بوتاي ارحەولوگيالىق ەس­كەرت­كىشى قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى­نىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بوتاي «رۋ­حاني جاڭعىرۋ» جاڭا مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى اياسىندا ارحەولوگيالىق زەرت­تەۋ نىسانى رەتىندە ەنگىزىلدى. 2018 جىلعى 21 قاراشادا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ 7 قى­رى» اتتى ماقالاسىندا بوتاي سالت-داس­تۇر­لەر مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىز­دى كونتەكستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قا­راس­تىرىلادى.

بىرنەشە بولمە. ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ جاتىر. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعان­دا, سول كەزدىڭ وزىندە ءۇش جۇزگە جۋىق ءۇي ءبىر جەردە شوعىرلانعان. عالامات ەمەس پە؟! ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلاردى ەس­تە جوق ەسكى كەزەڭدە كۇن كەشكەن اتا-بابالا­رى­مىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى قايران قال­­دىردى. پايدالانعان قۇرال-سايمان, ءار­تۇرلى كەرەك-جاراق, اشەكەي بۇيىم­دار كوز تۇندىرادى. شوشالا ىسپەتتەس ۇيلەردىڭ سالىنۋى, ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىسى ءبىر-بىرىنە سونشالىقتى ۇقساس. جانە ءبىر عاجابى, ءار ءۇيدىڭ جانىندا تەرەڭ ۇرا ىسپەتتى قازىپ جاسالعان ازىق-ت ۇلىك قويماسى بار. ءبىر سوزبەن تۇيىن­دەي ايتقاندا, بوتاي ونەر­كاسىبى دا­مىعان, گۇلدەنگەن قالا بولعان سى­ڭاي­لى. اقيقاتىندا بوتاي مادەنيەتى قا­زاق جەرىنىڭ الەمگە ايگىلى اندرون, بە­عازى-ءداندىباي مادەنيەتى قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىندىعى شىندىق. يۋنەسكو-نىڭ ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ كىتا­بىنا ەنگىزىلگەن.

ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار بۋراباي باۋرايىنداعى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايدى تاماشالادى. كونە تاريحتىڭ كومبەسى اقتارىلىپ, الاش جۇرتى­نىڭ ارىداعى تىنىس-تىرشىلىگى ءموپ-ءمولدىر قالپىندا كوز الدىمىزعا كەلگەندەي. ساتى­مەن ساباقتالعان ساپار تاۋ ەتەگىندەگى تابيعاتى كوزتارتار كوركەم ابىلاي حان الاڭىندا جالعاسىن تاپتى. مەيماندار ابىلاي الاڭىنان شىعاتىن جالعىز اياق جولمەن نۋ ورماننىڭ ىشىنە سۇڭگىپ كەتتى. حاس شەبەر ادەيى قۇيىپ, ءيا بولماسا قاشاپ جاساعانداي بيىك ارقالى تاق تۋرا الدىمىزدان شىعا كەلدى. كادىمگى التىن تاق. قاتال قىس ءوتىپ, جادىراپ كوكتەم تۋعاندا ابىلاي حان قىزىلاعاشتاعى قىستاۋىنان كوشىپ, وسى الاڭقايدا كوكتەۋدە وتىرادى ەكەن. تاڭعى جۇپار اۋامەن تىنىستاپ, ىمىرت ۇيىرىلە ورداسىنان شىعىپ, وسى تاققا كەلىپ دەم الىپ, تىلسىم تابيعاتتىڭ تىنىسىن تاماشالاعان. تابيعاتتىڭ ءوز قولىمەن جاسالعان تاق كەيىن حان تاعى اتالعان.

اناۋ كوز ۇشىنداعى تاسسىرعاناق. الاڭ­نان تابان اۋدارماستان بيىككە كوز سال­ساڭىز عالامات ۇلكەن تاسسىرعاناق جانا­رىڭىزعا ىلىگەدى. تابيعاتتىڭ ادامزات قولىنان كەلمەس كەرەمەتى ىسپەتتى. كوك­تاستىڭ ەنى شامامەن 15-20 قادامداي, تابانى 150 قادام توڭىرەگىندە. ەكى جاعى ءتىپ-تىك, تەپ-تەگىس. جالپاق تابانىندا بارماقتاي كەدىر-بۇدىر جوق. اۋزى دۋالى اۋليە بابالارىمىز تابيعاتتىڭ بۇل عاجايىبىن تاسسىرعاناق دەپ اتاعان. شىڭعا شوككەن ءپىلدى كورگىڭىز كەلسە, بۋرا­بايدىڭ باۋرا­يىنا كەلىڭىز. ابىلاي الا­ڭىنان ءجۇزىڭىزدى وقجەتپەسكە قاراي بۇر­ساڭىز, الەمنىڭ ەش جەرىندە جوق عاجايىپ مەنمۇندالايدى. شىڭنىڭ ۇشار باسىندا ءتورت اياعىن با­ۋىرىنا باسا شوگىپ جاتقان ءپىل! كادىمگىدەي ۇپ-ۇزىن تۇمسىعى, كوزى, قۇلاعى, قۇيرىعى, ون ەكى مۇشەسى تۇگەل ءپىل. باعزى زامانداعى وق­جەتپەس باتىر ءمىنىپ جاۋعا شاپقان ءپىل وسى. ءبىر عاجابى ارقاسىنداعى توقىمى دا الىنباعان. سول قالپىندا. ۇيدەي ءپىلدىڭ جوتاسىنا ورمەلەپ بارا جاتقان تاسباقا شە؟! وقجەتپەستىڭ تاپ تۇبىنەن كۇمىس كول جاققا كوز سالساڭىز, ءپىلدىڭ وڭ قۇلاعى الىپ تاسباقا اينالىپ شىعا كەلەدى. ورمە­لەپ بارىپ ءپىلدىڭ قارا قۇسىنا وتىرماق سىڭايلى.

اسىلىندا ابىلاي حان بيلەگەن زاماندى قازاق حاندىعىنىڭ التىن عاسى­رى دەپ اتاۋ تەگىن ەمەس. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ, ءبىرتۇتاس مەملەكەت قىلۋدى ار­مان­داعان ابىلاي حاننىڭ سۇيىكتى ورىن­­دارىنىڭ ءبىرى وسى جەر. قىردىڭ قىر­مىزى گ ۇلىندەي قۇلپىرعان ءبيشى قىزدار بۋرا­بايدىڭ ءبيشى قايىڭدارى ىسپەتتى مىڭ بۇ­رالا بي بيلەپ, اۋەلەتە ءان شىرقاپ قارسى الدى. ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن قىمىز ۇسىنىلىپ, باۋىرساقتان اۋىز ءتيدى. مىنە, تىلسىم تاريح وسى جەردە. كوگىلدىر تاۋلار مەن كۇمىس كەسەگە قۇيىلعان كاۋسار كولدەر ولكەسىن سانالۋان اڭ مەن قۇس مەكەندەيدى. اڭىز ايتادى. جاراتىلىسى ەرەكشە اق بۋرا بولىپتى. تۇلعاسى زور ءارى ايرىقشا سۇلۋ ەكەن. شۋداسى بۇيرالانا بۇرقى­راپ, اپپاق قارداي ءتۇسى كوز قارىقتىرىپ, جالعىز ءوزى جۇرەدى ەكەن. ەجەلگى مەكەنى كوكشەتاۋدىڭ قاپتالىنداعى يت تۇمسىعى وتپەيتىن قا­لىڭ ورمان. اقبۋرا ءبىر-اق كولدەن سۋ ىشەدى. ول تۇستىك ىرگەسىندە شالقىعان كۇمىس كول. بۋرانىڭ ەرەكشە قاسيەتى ەل شەتىنە جاسانعان جاۋ كەلەرىن, ءيا بولماسا, اقسۇيەك جۇت بولارىن كۇنى بۇرىن سەزەدى ەكەن. كۇن­دەي كۇركىرەپ شابىنىپ, توڭىرەگىندەگى ەلگە مازا بەرمەگەن. ماڭايداعى ەلدى ارالاپ, جۇيتكي جورتىپ شىعادى. اق بۋرانىڭ حابارىن ەستىگەن ەل ەتەك-جەڭىن ەرتە جيىپ, ساق­تىق شاراسىن جاساعان. سوندىقتان دا تۋعان جەردىڭ كيەسى, ەلدىڭ قىدىرى دەپ ەسەپتەگەن, قادىر تۇتقان. اق بۋرا مەكەندەگەن ايماقتى بۋراباي دەپ, شولىركەگەندە ءشولىن باسقان كۇمىس كولدى بۋراباي كولى دەپ اتاۋ سول كەزەڭنەن قالعان. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە قاندىبالاق قاراقشى پايدا بولادى. اڭ مەن قۇستى قىناداي قىرادى. ال اق بۋرا بولسا بارلىعىن ساقتاندىرىپ, بوزداپ جۇرەدى. جولىن كەسكەن جالعىز بۋرانى قاراقشى ولتىرمەككە بەكىنەدى. بىردە اق بۋرا يت تۇمسىعى وتپەيتىن قا­لىڭ ورماندى قاق جارىپ قارسى الدىنان شىعادى. قاراقشى ساۋىت بۇزار سۇر جەبەمەن اتتى دەيدى. اجال اڭساپ زۋلاعان سۇر جەبە اق بۋرانىڭ كەۋدە تۇسىن كوكتەي ءوتىپ, وركەشىنەن شىعا توقتايدى. سول سات­تە اق بۋرا قاندىقول قاراقشىعا ۇمتى­لادى. كەگىن قايتارعان سوڭ ءوزى باۋىر باسقان نۋ ورمانعا ءسىڭىپ كەتەدى. كيەلى جانۋار سول كەزدە بيىكتىگى 700 مەترگە جۋىق تاسقا اينالىپ, ماڭگىلىككە قاتىپ قالادى. قازىر قاراعان جۇرت وركەشىنە جەتىپ, ءبىر قارىستاي شىعىپ تۇرعان جەبەنى كورەر ەدى.

ەستە جوق ەسكى كەزەڭدە كوكشەتاۋ تو­پى­راعىن مەكەندەگەن ايتۋلى باتىر بو­لىپتى. باتىردىڭ تاعدىرى تۋرالى ەستى ەستەلىكتى كوز ۇشىنداعى جەكەباتىر تاۋى سامال جەلمەن بار قازاقتىڭ دالاسىنا تاراتىپ تۇر. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جارىقتىقتىڭ تۇلعاسى تاۋداي بولعان ەكەن. جانىنا سەرىك ەرتپەپتى. سوندىقتان ەل ونى جەكەباتىر اتاپ كەتكەن. جەكەباتىردىڭ كوزى تىرىسىندە ەشبىر باسقىنشى جاۋدىڭ بۇل جەرگە تابانى تيمەگەن. وراسان ۇلكەن ساداق جاساپ العان. ادىرناسىن قىرىق باتىر جابىلىپ ارەڭ تارتادى-مىس. جەبەسىنىڭ ءوزى قايىڭنىڭ دىڭىندەي. بىردە قاپىسىز قامدانعان جاۋ قارا قۇرتتاي قاپتاماي ما. جەكەباتىر ەجەلگى ادەتى بويىنشا قاسقايىپ قارسى شى­عادى. جالعىز ءوزى. قىرعىن سوعىس. ونە بويىن جارا باسادى, قالجىرايدى. جاۋ ەلدىڭ ىشىنە ءوتىپ كەتسە, قورعانسىز قالعان ەل-جۇرتتى قىناداي قىرماق. اقتىق كۇ­شىن جينايدى. كۇندەي كۇركىرەپ ايعاي سالادى: «وتكىزبەيمىن ەلىمە! تاۋ بوپ جاتامىن جولىڭا!». ەكى تاۋدىڭ اڭعارىنا كولدەنەڭ جاتىپ, سۇلاپ تۇسەدى. ءسويتىپ, قارا قۇرتتاي قاپتاعان جاۋدى وتكىزبەيدى. تاۋعا اينالعان. ماڭگىلىككە. انە اناۋ دۋلىعاسى. ەتەكتە تۇرىپ قاراعان ادامعا تۇك­سيگەن قالىڭ قاسى, قىر مۇرىنى, ەرىنى, قابا ساقال جاپقان الاپات ءتوسى الا­قانداعىداي ايقىن كورىنەدى. ۇشار بيىگى 836 مەترگە تەڭ جەكەباتىر اڭىزى ەل قور­عاۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى.

سول زامان با ەكەن, الدە ودان بۇرىن با, بۋراباي باۋرايىن مەكەندەيتىن ەل­دە تاڭعاجايىپ ەر بالا دۇنيەگە كەلگەن. ون جاسقا تولعاندا جالپاق جۇرتقا تانىلىپتى. ەل ونى وقجەتپەس دەپ اتاپ, اڭىز ەتەدى. ات كوتەرە الماعان سوڭ پىلگە ءمىنىپ ءجۇرىپتى. قازاقتىڭ باسىنان قاشان قاسىرەت ارىلعان؟ جاۋلار دا كوپ بولسا كەرەك. وقجەتپەس كۇندە ەل قورعاعان قىرعىن ۇرىسقا قاتىسىپ, تۋعان جەرىنىڭ ءتوسىن قورعايدى. كۇمىس كولدىڭ سۋىنا شومىلىپ, كوكشەنىڭ ەتەگىندەگى نۋ قاراعايدىڭ ورتاسىندا دامىلداپ جاتادى. ماناعى قاۋىپ-قاتەر ەستەن شىققان. ءدال وسى ۋاقىتتا ز ۇلىم جاۋ ايلاسىن اسىرعان. ابدەن ۇيقىعا كەتتى-اۋ دەگەن كەزدە باس سالادى. بايلاپ الىپ قورلاماقشى. قاپىدا قالعان باتىر قوس قاپتالىنداعى قاراعاي مەن قايىڭدى تۇبىرىمەن قوپارا ج ۇلىپ, ۇرىس سالادى. ءسويتىپ, ورمان ىشىندە كادىمگى ءبىر اۋىلدىڭ قوتانىنداي جەر وتالادى. اۋماعى اتشاپتىرىم الاڭعا اينالادى. كەيىن حان وسى الاڭدى جاقسى كورىپ, مەكەندەگەن سوڭ ابىلاي الاڭى اتانىپتى. ال وقجەتپەس بولسا ماڭگىلىك بەينە شىڭ كەيپىنە ەنگەن. ول ءپىلىن دە ز ۇلىم جاۋدىڭ جولىندا قالدىرماۋ ءۇشىن تاسقا اينالدىرعان. وقجەتپەس شىڭىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى وسىنداي ءبىر اڭىز بار.

ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار ابىلاي الاڭىنىڭ ىرگەسىندەگى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي اشىلعان مۋلتيمە­ديالىق-ينتەراكتيۆتى پارككە ات باسىن بۇردى. بۇل ارادا پاركتىڭ جەتى ءبولىمى بار ەكەندىگىن, ال جەتى سانىنىڭ ءوزى الاش جۇرتى ءۇشىن كيەلى سان ەكەندىگىن ايتا كەتەلىك. زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ الا­پات قۋاتىن وسى جەردەن اڭعاراسىز. اتترا­ك-­ ­تسيونعا ءمىنىپ, ەكراندا بەينەلەن­گەن قا­زاق ەلىنىڭ ايرىقشا كوركەم جەرلەرىن سامۇرىق قۇستىڭ قاناتىنا ىلەسىپ, ۆيرتۋالدى ساياحات جاساۋعا بولادى. قوس مۇ­راجاي جاڭا اقپاراتتىق جابدىقتارمەن قاپىسىز قام­تاماسىز ەتىلگەن.

جەر ءجانناتى بۋراباي باۋرايىندا جا­عىمدى جاڭالىق تا از ەمەس. ۇلكەن شا­باقتى مەن تەكە كولدەرىنىڭ جاعاسىندا Aqbura Resort دەپ اتالاتىن جاڭا تۋريستىك قالا­­شىق بوي كوتەرۋدە. كەشەننىڭ اۋماعى 233 گەكتار. تولىق قۋاتىنا كوشكەن كەزدە ءۇش مىڭ جۇمىس ورنى اشىلماق. ازىرگە 4 ملرد-قا جۋىق ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. جوبا ءتورت كەزەڭنەن تۇرادى. 2019 جىلى جۇمىسىن باستاعان قۇرىلىستىڭ العاشقى كەزەڭى ءساتتى اياقتالعان.

قولدىڭ سالاسىنداي قاراعايلى ورماندى قاق جارىپ, ءبىر كولىك قانا سىياتىن جول وتەدى. بۇل جول بۋراباي باۋرايىنداعى قاسيەتتى مەكەن – كەنەسارى ۇڭگىرىنە اپا­­رادى. كۇمىس كولدىڭ باتىس يىعىندا كادىم­گى قازاقتىڭ قارا قوسىنداي توبەسى ءسال شو­شايعان كەنەسارى ۇڭگىرى تاپ قاسىنا كەل­گەنشە كوزىڭە ىلىكپەيدى. كىرەر اۋزىنىڭ ال­دى ادەيى جاسالعانداي جالپاق كەنەرە. تاس ۇڭگىردىڭ اۋقىمى سەگىز قانات وردادان كەم تۇسە قويماس. تاس توبەدە ءتۇتىن شى­عاتىن توقىمداي عانا شاڭىراق. ءدال استىندا تۇرىپ قاراساڭ, ارىدەگى اسپان كۇمبەزى بيىكتەپ كەتكەندەي بولىپ اسەر ەتەدى ەكەن.

ۇڭگىرگە جەتكەنىمىزدە كۇن ۇياسىنا قو­نىپ بارا جاتتى. ءدال وسى كەزدەگى سۋرەتتى سيپاتتاۋعا ءتىل جەتپەيتىن ەدى.

– كوز الدىڭا كيىزدىڭ ۇستىنە قالىڭ كىلەم توسەپ, شىنتاقتاپ جاتقان كەنە­سارى بابام ەلەستەيدى ەكەن, – دەدى باس باسى­لىمنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى سامات مۇسا, – كيەلى جەردىڭ وزگە پۇشپاعى بىلاي تۇر­سىن, اۋاسىنىڭ ءوزى كوكىرەگىڭدى تولتى­رىپ, ونە بويىڭ الدەبىر عاجايىپ سەزىمگە بولەيدى.

كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باس­تا­لاردىڭ الدىندا ۇڭگىردىڭ الدىندا «قازاق حال­­قىنىڭ ۇلتتىق باتىرى كەنە­سارى حان­نىڭ ۇڭگىرى» دەگەن ءسوز قاشالىپ جازىلسا كە­رەك. سوعىستان كەيىن الگى جادىگەر جازۋ ۇش­تى-كۇيلى جوعالىپتى. الاشتان اسىپ تۋ­عان كەنەكەمنىڭ ارۋا­عىنا قارسى جاريا­­لان­عان جويقىن كۇرەس­تىڭ سالدارى-اۋ. بىراق تاس­تاعى جازۋدى وشى­رۋگە قۇدىرە­تى جەت­­­كەنىمەن, ەل جۇرە­گىندە جازىلعان دە­رەك­تى ەش­قاشان وشىرە الماس ەدى. جالعىز بۇل جەر عانا ەمەس, بۋراباي باۋرايىنداعى بار بەدەرلى جازۋ, ەل تاريحىن تىلسىم تا­بي­عاتتىڭ كەرە­مەتىمەن ۇقتىراتىن ەڭ­سەلى ەلدىڭ ماڭگىلىك مۇراتقا جەتەلەر تەمىر­قا­زىعى ىسپەتتى رۋحاني قازىنا وشپەك ەمەس.

«اتامەكەن» ەكسپەديتسياسى الداعى ۋاقىتتا الاش دالاسىنىڭ قازىنالى, قۇي­­­قالى ءوڭىرىن تەگىس ارالاماق. اتامەكەن دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ وزىنەن كوكىرەگىڭدە كۇ­مىس ساۋلە جارقىلداپ, تۇلا بويىڭ راحات ءبىر سەزىمگە بولەنىپ, ءىشىڭ ۋىلجىپ كە­تە­رى بار. ويتكەنى بۇل ءبىزدىڭ قاسيەتتى اتا-بابا­­مىزدىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان ۇلى مۇراسى!

اقمولا وبلىسى