ەگيپەتتە وتكەن جاڭا كونستيتۋتسيا جونىندەگى رەفەرەندۋم سوڭعى كەزدە اراب دۇنيەسىندەگى ەڭ ۇلكەن دە ساياسي كۇرەستىڭ وت-جالىنىنا ورانعان ەلدىڭ ومىرىندەگى بەتبۇرىستى وقيعا بولعانى انىق.
حالىق زايىرلىلىق سيپاتتى قالادى
ەگيپەتتە وتكەن جاڭا كونستيتۋتسيا جونىندەگى رەفەرەندۋم سوڭعى كەزدە اراب دۇنيەسىندەگى ەڭ ۇلكەن دە ساياسي كۇرەستىڭ وت-جالىنىنا ورانعان ەلدىڭ ومىرىندەگى بەتبۇرىستى وقيعا بولعانى انىق.
سىرت قاراعاندا, بۇل رەفەرەندۋمدى مەملەكەتتىك توڭكەرىس (حۋسني مۇباراكتىڭ تاقتان تايدىرىلۋى), وپپوزيتسيانىڭ بيلىككە كەلۋى («مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسىنىڭ جەڭىسى, مۇحامماد ءمۋرسيدىڭ پرەزيدەنتتىككە سايلانۋى) سياقتى الەمدى تاڭداندىرعان وقيعالارمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىندەي كورىنەدى. شىن مانىندە, سول مەملەكەتتىك توڭكەرىستەن كەيىن دە, بيلىككە يسلاميستەردىڭ كەلۋىنەن كەيىن دە ەلدىڭ الداعى باعىت-باعدارى ايقىن ەمەس بولاتىن. حالىق بولاشاققا دۇمبىلەز كوڭىلمەن قارادى, كۇماندى دۇنيە كوپ ەدى.
ال مىنا رەفەرەندۋمنىڭ ورنى بولەكتەۋ. بۇدان جۇرت بۇرىنعى كۇن سايىنعى اتىس-شابىس, ۇرەڭ-سۇرەڭنىڭ ورنىنا, ىنتىماققا, تىنىش قالىپتى ومىرگە بەتبۇرىستى كورىپ وتىر, ونداي جاعدايدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ونى بۇكىل حالىق بولىپ قولداۋ قاجەتتىگىن دە جۇرت ءتۇسىنگەندەي. وعان حالىقتىڭ 95 پايىزىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيانى جاقتاپ داۋىس بەرگەنى دە ايقىن دالەل.
كۇنى كەشە وسى حالىق بۇگىندە قاماقتا وتىرعان ءمۋرسيدى سايلاۋعا دا, ول ۇسىنعان كونستيتۋتسيانى قولداۋعا دا داۋىس بەرگەن. حالىق سول جاڭا بيلىكتەن, ونىڭ باعىتىنان ءۇمىت كۇتتى. سول ۇمىتتەن كورگەندەرى, جوعارىدا ايتقانداي, اتىس-شابىس, قىرىپ-جويۋ. ەلدىڭ 10-15% حالقىن قۇرايتىن حريستيان كوپتتارعا قارسى زورلىق-زومبىلىق, حريستيان شىركەۋلەرىن قيراتۋ تاعىلىق ارەكەتتەرى يسلاميستەردىڭ مۇسىلمان قاۋىمى الدىندا دا ز ۇلىمدىق بەت-بەينەسىن كورسەتىپ, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى.
مۇنىڭ اقىرى اسكەريلەردىڭ يسلاميستەردى بيلىكتەن تايدىرۋىنا سوقتىردى. بۇگىنگى رەفەرەندۋم سول اسكەريلەر ارەكەتىنىڭ جالعاسى دەسەك تە بولادى. سولاي دەگەندە, ولاردىڭ بولاشاق باعىت-باعدارىن اڭعارتاتىن, بەلگىلى دارەجەدە ساياسي نەگىزىن اڭعارتاتىن وقيعا. ال ونى حالىق, داۋىس بەرۋشىلەر قولداپ وتىر.
رەفەرەندۋم ناتيجەسى ءارتۇرلى پىكىر تۋدىرۋى مۇمكىن. داۋىس بەرگەندەردىڭ 95 پايىزى جاڭا كونستيتۋتسيانى جاقتاپ داۋىس بەردى دەسەك تە, وعان سايلاۋشىلاردىڭ 50 پايىزدايى عانا قاتىسقانى بىرەۋلەرگە از كورىنەدى. بىراق, ول از ەمەس. كۇنى كەشە بيلىكتە بولعان «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسى رەفەرەندۋمعا بويكوت جاريالادى. ولاردىڭ ىقپالىنداعى حالىقتىڭ سانى ايتارلىقتاي. ءبىر ءۇيدىڭ وتاعاسى يسلاميست بولسا, بۇل ءۇي داۋىس بەرۋگە بارمايدى دەگەن ءسوز. سونداي-اق, يسلاميستەر وزدەرى قاتىسپاعانى ءوز الدىنا, باسقالاردى قورقىتىپ-ۇركىتۋگە دە باردى. ءبىر جەرلەردە داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىنە شابۋىل جاساپ, ودان قازا تاپقاندار, جارالانعاندار دا بولدى. ليبەرالدار دا اسكەريلەر باستاماشى بولعان شاراعا قاتىسپايتىنىن مالىمدەگەن.
وسىنداي جاعدايدا حالىقتىڭ جارتىسىنان استامى داۋىس بەرۋگە قاتىسىپ, ونىڭ تۇگەلگە جۋىعى جاڭا باعىتتى قولداعانى وتە جوعارى كورسەتكىش. جۇرت قولداعان كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىڭ دىنگە قاتىستى سيپاتى ناقتى ايتىلمايدى. ءمۋرسيدىڭ كونستيتۋتسياسىندا يسلاميستىك سيپات ايقىن كورسەتىلسە, جاڭا كونستيتۋتسيادا زايىرلىق سيپات اتالماعانمەن, باس قۇجاتتىڭ جالپى مازمۇنىنان ونى اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءسىرا, ونى جاساعاندار, ياعني جازعاندار ءدىننىڭ ورنى ايرىقشا ەلدىڭ حالقىنىڭ كوڭىل كۇيىن دە ەسەپكە العان بولۋ كەرەك.
سويتسە دە, بۇل كونستيتۋتسيانى ەرەكشەلەندىرەتىن ءبىر جاي بار – وندا اسكەريلەردىڭ ورنى, ولاردىڭ قۇقى ايرىقشا اتالعان. بۇل جاي ءبىراز جۇرتتى شوشىتۋى دا ىقتيمال. اسىرەسە, باتىس ەلدەرى, دەموكراتيالىق ۇستانىمداعى ەلدەر مۇنى قولداماسى انىق. ءتىپتى, ەگيپەتتى پوليتسەيلىك مەملەكەت قاتارىنا قوسۋى دا مۇمكىن. ال ءبىراز ادام ەلدىڭ قازىرگىدەي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا اسكەري ءتارتىپتىڭ قاجەتتىگىن دە العا توسادى.
رەفەرەندۋم, ونىڭ ناتيجەسى ەلدەگى جاعدايدىڭ وڭعا بەت بۇرۋىنا ىقپال ەتەدى دەگەن ءۇمىت باسىم.
كۇش كورسەتىپ جاقسى اتانا المايسىڭ
تۇرىك اعايىندار تاعى دا شايقاسىپ جاتىر. تەلەارنالار ەلدىڭ باس قالاسى ىستامبۇلداعى حالىق پەن پوليتسيانىڭ قاقتىعىسىن قايتا-قايتا كورسەتەدى. كىم جەڭەدى دەيتىن ەمەس, ەلدە توبەلەس بەلەڭ العانىنىڭ نەسى جاقسى دەيسىڭ.
كەزەكتى قاقتىعىسقا سەبەپ – ينتەرنەتكە تسەنزۋرا ەنگىزۋ ءجونىندەگى زاڭعا قارسىلىق. سەبەپ دەگەننەن گورى ونى جەلەۋ دەسە بولار. بيلىك حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن ەسەپكە العىسى جوق, بۇل ارەكەتىم وعان جاقپاس-اۋ دەمەيدى, ونىڭ مۇنداي كەۋدەمسوقتىعىنا اشىنعان حالىق تا قارسىلىقپەن جاۋاپ بەرەدى. ەكى جاق تايتالاسادى. ودان نە شىقتى؟ ءبىر-بىرىمەن اراسى الشاقتايدى. باسقا تۇك تە ەمەس.
مۇنداي تەكەتىرەس تۇرىك قوعامىنا ءبىرازدان بەرى ءتان بولىپ وتىر. جالپى سيپاتىنا قاراساڭ, 11 جىلدان بەرى بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ كەلە جاتقان ادىلدىك جانە دامۋ پارتياسى ء(ادپ) مەن ونىڭ سەركەسى, ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى رەدجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ استامشىلدىق, بەلدەن باسقانداي ارەكەتتەرى كوپشىلىك تاراپىنان قارسىلىق تۋدىرىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. وسى ون جىلدان استام ۋاقىتتا ەلدىڭ ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق تابىسقا جەتكەنى دە شىندىق. بيلىكتەگىلەردىڭ حالىق تاراپىنان بەلگىلى دارەجەدە قولداۋ تاپقانى دا راس. بىراق, بۇل استە دە بيلىكتەگىلەردىڭ باسقالاردىڭ, ءتىپتى, كوپشىلىكتىڭ پىكىرىمەن ساناسپاۋىنا قۇقىق بەرمەيدى. بۇرىنعىداي ەمەس, ەندى حالىق بيلىكتىڭ, ۇكىمەتتىڭ ورىنسىز دەگەن ارەكەتتەرىنە قارسىلىق بىلدىرەدى.
بۇرىنعىلارى ءوز الدىنا, اسىرەسە, ۇكىمەتتىڭ جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە شىققان ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورىندارى باسشىلارىن قۋعىنداۋى اقىلعا سىيمايتىنداي كورىنەدى. ءسىرا, مۇنداي جاعداي باسقا ەلدەردىڭ, ەڭ الدىمەن, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ومىرىندە كەزدەسپەگەن دە شىعار-اۋ. جەمقورلىقپەن كۇرەس قاي جەردە بولماسىن ۇلتتىق مۇددەگە ساي كەلەدى. ەل مۇددەسىن قورعايتىن ۇكىمەت ونى قولداۋعا ءتيىس. ال بۇل ەلدە كەرىسىنشە بولىپ وتىر.
راس, سول قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى جەمقورلىققا قارسى كۇرەسىن وتە قۇپيا جۇرگىزگەن, ونى, ءتىپتى, ۇكىمەت باسشىلارىنان دا جاسىرعان. وعان سول ۇكىمەت باسشىلارى مىقتاپ «وكپەلەۋى» مۇمكىن-اۋ دەگەنمەن, مۇنى قازىر اقتاۋعا بولاتىنى, تۇسىنۋگە بولاتىنى اڭعارىلىپ وتىر. سونى الدىن الا ۇكىمەت بىلگەندە, «ۇلكەن پارا» دەيتىن سول ايتۋلى شارانى جۇزەگە اسىرماسى انىق ەدى. وعان ۇكىمەتتىڭ بۇگىنگى ارەكەتتەرى دالەل. جاقىندا عانا ەلدىڭ باس پروكۋرورى, ونىڭ بەس ورىنباسارى, 16 پروۆينتسيا پوليتسياسىنىڭ باسشىلارى قىزمەتىنەن قۋىلدى. ودان بۇرىنىراقتاعى قۋىلعاندار ءوز الدىنا.
بيلىك پەن حالىقتىڭ قاقتىعىسى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسۋى ىقتيمال. ناۋرىز ايىندا ەلدە مۋنيتسيپاليتەتتىك سايلاۋ. وندا ءادپ ءبىراز ورنىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. ساراپشىلار پارلامەنت سايلاۋى ءدال قازىر وتەر بولسا, بۇل پارتيا جەڭىلىس تابار ەدى دەگەندى ايتادى. بىراق, سايلاۋ كەلەسى جىلى وتەدى. بيىلعى تامىزدا – پرەزيدەنتتىك سايلاۋ.
بۇگىنگە دەيىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن ەدى. ءدال قازىر ول باسەڭدەپ قالدى. ونىڭ دا سىرى بار. زاڭ بويىنشا بۇل ەلدە پرەمەرلىككە قاتارىنان تەك ەكى رەت قانا تاعايىندالادى. سودان دا ەردوعان الدا پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تۇسپەك بولعان. سول ءۇشىن دە وزىمەن بىرگە بۇل قىزمەتكە ءبىراز بيلىك وكىلدىگىن الا كەتپەك ويمەن پارلامەنتتە پرەزيدەنتكە جوعارى وكىلدىك بەرۋدى ماقۇلداتپاق ەدى, وعان پارلامەنتاريلەر كونبەي قويدى. بۇگىنگى قالىپتاسقان جاعدايدا ەردوعاننىڭ سول سايلاۋعا تۇسە قالعاندا, وندا جەڭىسكە جەتۋى دە نەعايبىل.
كۇش كورسەتىپ, اسىرەسە, حالىققا كۇش كورسەتىپ بەدەل جيناي قويمايسىڭ. تۇرىك ەلىندە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار سونى ەسكەرمەي وتىرعان سىڭايلى.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».