قاسىرەت تارتقان قازاق دالاسى

بالىققا باي اتومكول

تاڭ قىلاڭ بەرە وسكەمەننەن اتومكولگە بەت تۇزەدىك. جۇرگى­زۋشىمىز يۋري پاۆلوۆيچ پوليگون دالاسىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى ەكەن. كەزىندە اسكەري تەحنيكالاردى كوشىرىسىپ, پوليگون دالاسىندا جۇمىس ىستەپتى. سىر سۋىرتپاقتاپ, سۇراق قويىپ ەدىم, جارىتىپ ەشتەڭە ايتپادى. يادرولىق جارىلىستان پايدا بولعان اتومكول سەمەيدەن 100 شاقىرىمداي جەردە, شاعان وزەنىنىڭ بويىندا.

ءىزىمىزدى شاڭعا كومدىرىپ, دالا جو­لىمەن زۋلاپ كەلەمىز. ءار-ءار جەردە شاشىلعان قوقىس. كەشەگى سىناق پوليگونى, بۇگىندە تۇرمىس­تىق قالدىقتاردىڭ الاڭىنا اي­نال­عانداي. جۇرگىزۋشى مەجەلى جەرگە تايادىق دەگەندەي يەك قاقتى. توڭىرەكتى كوزبەن شولدىق. تايىن­شاداي تاستار شاشىلىپ جاتىر. جارىلىستىڭ جويقىن بولعانىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. شۇبا­تىلعان سۇرلەۋمەن قىراتقا شىق­قاندا, ءدوپ-دوڭگەلەك كولدى كوردىك. تسيركۋلمەن سىزعانداي. ىزدەپ كەلگەن اتومكولىمىز – وسى. جارىلىسى جاپونيانىڭ حيروسيما قالاسىنا تاستالعان اتوم بومباسىنان توعىز ەسە قۋاتتى بولعانىن بىلگەن سوڭ, قويىن-قونىشىمىزدى قىمتاپ, كولىكتەن تۇسسەك, جاعالاۋى تولعان بالىقشى. قونا جاتىر. «سازاننىڭ مەكەنى وسىندا» دەسەدى بالتىردان سۋ كەشىپ, قارماق سالىپ جۇرگەندەر.

– بالىعىن جەيسىزدەر مە؟ – دەيمىن عوي كولدەن كوز الماي تۇرعان اقساقالعا.

– جەۋ ءۇشىن اۋلايمىز عوي, – دەدى مويىن بۇرماستان.

– ۋلى ەمەس پە؟

– ۋلى بولسا, جەتپىسكە كەلەم بە؟ – دەپ مىرس ەتتى.

كولدىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا ۇڭىلسەڭىز, بالىعىن اۋلاماق تۇگىل, ماڭىن باسقىڭىز كەلمەسى انىق.

1965 جىلدىڭ قىسىندا شاعان وزەنىنىڭ بويىنداعى ءدۇمپۋ سە­مەي دالاسىن ءدۇر سىلكىندىرگەن. «با­لا­پان» الاڭىنداعى 200 مەتر تەرەڭدىككە سالىنعان جارىلعىش زات توننالىق تاستاردى سەگىز شاقى­رىمعا دەيىن لاقتىرعان. كۋاگەر­لەردىڭ ايتۋىنشا, كوككە كوتەرىلگەن شاڭ-توزاڭ بىرنەشە كۇنگە دەيىن سەمەيدىڭ اسپانىنان سەيىلمەگەن. حالىق ۋ جۇتىپ جاتقان كەزدە كەڭەس وكىمەتى «قازاقستاننىڭ شولەيت دالاسىندا جاساندى كول جاسادىق» دەپ جاڭالىق اشىپ, جاھانعا جار سالعان-دى. جارىلىس ورنىندا ديامەترى 500 مەتر, تەرەڭدىگى 80-100 مەتر قازانشۇڭقىر پايدا بولعان. جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ اسەرىنەن شۇڭقىردىڭ تۇبىندەگى تاستار ەرىپ, شىنىداي جىلتىراپ قالعان. كەيىن شاعان, اششىسۋ وزەندەرىنەن سۋ تارتىپ, كول جاساعان. رادياتسيا تۇن­عان جەردە جۇمىسشىلار شاعان­نان شۇڭقىرعا دەيىن كانال قازعان. تەحنيكالاردىڭ كابيناسى قور­عاسىن پلاستينالارمەن قاپتال­عانى­مەن, جۇمىسشىلاردى زيان­دى ساۋلەلەردەن قورعاماعان. سون­­دا جۇمىس ىستەگەن 300-دەي جۇمىس­­شىنىڭ وتىزى عانا امان قالىپتى.

كەڭەستىك عالىمدار وسىلايشا قازاق­ستان جەرىندە قىرىققا جۋىق شۇڭقىر جاساۋدى كوزدەگەن. ونداعى ويلارى ازيانىڭ قۋاڭشىلىق ايماعىندا سۋ رەزەرۆۋارلارىن سالىپ, قار سۋىن جيناقتاۋ ەدى. شۇڭقىر تۇبىندەگى ەرىگەن تاستار جينالعان سۋدىڭ ءسىڭىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى دەپ توپشىلاعان. ءسويتىپ كولگە مال سۋارۋعا بولادى دەگەن پىكىرگە كەلگەن. جوبا ءساتسىز بولعانىمەن, عالىمدار جۇ­مىس­تارىن جالعاستىرا بەردى. كول­گە بالىق, جاندىكتەر جىبەردى. تۇبىنە سۋ وسىمدىكتەرى مەن بال­دىر­­لاردىڭ تۇقىمى شاشىلدى. ولاردىڭ 90 پايىزى قىرى­لىپ قالسا, تىرىلەرى مۋتاتسياعا ۇشى­­راپ­تى-مىس. سوندىقتان دا شىعار, حا­لىقارالىق ەكولوگيالىق تازالىقتى باقىلاۋشى «گرينپيس» ۇيىمى بۇل جارىلىستى ادامزاتقا قارسى جاسالعان ەڭ سوراقى قىلمىس دەپ باعا بەرگەن.

ءبىز وتىرعان ۋاقىتتا الگى اقسا­قال ون شاقتى سازان سۋىردى. با­لىقتىڭ پوشىمىنان وزگەرىس باي­قامادىق. كادىمگى سازان. بىلۋى­مىزشە, رادياتسيا بولعان كۇننىڭ وزىندە ەتكە ەمەس, سۇيەككە سىڭەدى ەكەن. كول اينالاسىنداعى الاڭسىز ەلدى كورگەندىكتەن بە, بويداعى قور­قىنىش سەيىلگەن. مىناۋ شىجىعان ىستىقتا كولگە قويىپ كەتسەك پە دەگەن دە وي جىلت ەتتى...

شاعان – كارتاعا تۇسپەگەن قالا

«جۇرەگىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى وسىندا ماڭگىلىككە قالدى. 1954-1994 ج.ج». شاعان قالاشىعىنىڭ كىرە­بەرىسىندەگى تاس تاقتاداعى جازۋ – بۇل. مۇندا توقسانىنشى جىل­دارعا دەيىن قايناعان تىرشى­لىك بولعان. سەمەي يادرولىق سى­ناق پوليگونىندا قىزمەت ەتكەن اسكە­ري­لەردىڭ, اسكەري ۇشقىشتاردىڭ قالا­شىعى-تۇعىن. اسا قۇپيا جەر بول­عاندىقتان, كارتادا دا كورسە­تىلمەگەن ەكەن. كەيىن ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ يادرو­لىق سىناقتان باس تارتۋ جونىن­دەگى جار­لىققا قول قويعان سوڭ شا­عان­نىڭ تۇرعىندارى تايلى-تۇياعىمەن رەسەيگە كوشكەن. تەرەزە­لەرى ۇڭى­رەيگەن كوپقاباتتى ۇيلەر مەن كىر­پىشتىڭ ۇيىندىلەرى عانا قالعان.

يەن قالعان وسى قالاشىققا دا ات باسىن بۇرعانبىز. قالاىشىلىك جولدارعا مىڭ جىل وتسە دە ءمىز باق­پايتىنداي ەتىپ بەتون پليتكالار­دان توسەپتى. قابات-قابات ۇيلەرى قاڭىراپ تۇر, ءتىرى جان جوق. جۇرتتىڭ بەرگى باسىنداعى جەر ۇيلەردىڭ اۋلاسىنان عانا تىرشىلىكتىڭ بەل­گىسى بايقالادى. ورتالىق كوشە­سىمەن قۇلديلاپ كەلەمىز. اينا­لامىز بەسقاباتتى سۇپ-سۇر عيما­رات­تار. حالىق قالماعان سوڭ كەنتتەگى تەمىر-تەرسەكتەرىن, قولعا ىلىن­گەن كىرپىش-بەتوندارىن تۇك قال­دىرماي توناپتى. جەر استىنا كو­مىلگەن قۇبىرلارعا دەيىن قوپا­رىپ اكەتىسكەن. يەسىز قالعان سوڭ قويسىن با؟! بەينە ءبىر ۋكراينانىڭ پريپەت قالاسىندا جۇرگەندەيمىز. كەزىندە 10-11 مىڭ تۇرعىنى بولعان بۇل قالادا بۇرىن بالاباقشا, مەك­تەپ, ەمحانا, مادەنيەت ءۇيى سياق­تى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بارلىعى بولعان. 1954 جىلدارى قالاشىقتىڭ ىرگە­سىنە اسكەري اۋىر ۇشاقتار قوناتىن ەكى جو­لاقتى اەرودرومعا دەيىن سال­عان. تۇرعىنداردىڭ دەنى سوندا قىزمەت ەتىپتى. قازىر مۇندا اياق با­ساتىندار سيرەك. بۇرىنعى شاعان­دىقتار بولماسا, جەر­گى­لىكتى ەل مويىن بۇر­مايدى. كەنتتىڭ كىرەبە­رىسىندەگى تاقتايشانى دا ءومىرىنىڭ جارتىسى شاعاندا وتكەن تۇرعىندار ور­نات­قان.

ءبىز جول-جونەكەي كورگەنىمىزدى عانا بايانداپ وتىرمىز. ايتپەسە, قالانىڭ تاريحىن تۇگەندەپ, تۋريست تارتۋعا بولاتىنداي جەر ەكەن. ونىڭ ۇستىنە سەمەيدەن دە قاشىق ەمەس, جولدىڭ بويىندا. 

العاشقى سىناق الاڭى

سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى تۋرالى نەگىزگى دەرەكتەر كۋر­­چاتوۆتاعى ۇياو-نىڭ مۋزەيىندە توپ­تاس­تىرىلعان. جىلى شىراي­مەن قارسى العان عىلىمي-تەح­نيكا­لىق اقپارات ءبولىمىنىڭ باسشى­سى اجارگۇل ەرتىسبايقىزى مۋزەيدەگى جادى­گەرلەر جو­نىندە تارقاتىپ ايتىپ بەردى. اي­تۋىنشا, پوليگون جا­بىلعان سوڭ پاي­دالانىلعان قۇرال-جابدىقتار ۇياو-نىڭ مۋزەيىنە تاپ­سى­رىلعان. قىرىق جىل قازاق دالاسىنا قاسى­رەت تارتقىزعان قۇرىلعىلار بۇ­گىندە ەكسپونات بولىپ تۇر. راس-اۋ, مۇندايدى مۋزەيدەن عانا كو­رە­يىكشى. ايتپەسە, توردەگى قوڭىر اس­پاپتىڭ تۇيمەسىن باسقان سايىن ۋ جۇتپاپ پا ەدىك؟! اناۋ شىنى قۇ­تى­نىڭ ىشىندەگى ورگاندار – راديا­تسيالىق جارىلىستان ولگەن جان-جانۋارلاردىكى. كەي-كەيدە عا­لىمنىڭ ءىسىن زالىمنىڭ ىسىنە تەڭە­گىڭ-اق كەلەتىنى... بالكىم ءبىز تۇسىن­بەيتىن شىعارمىز. «عالىمدار جارى­لىستىڭ ءتىرى ورگانيزمگە قالاي اسەر ەتەتىنىن دە باقىلاعان. قان­نىڭ ميعا قۇيىلۋىن, جۇرەكتىڭ جا­رىلۋىن زەرتتەگەن. مىسالى, جۇرەك جارىلىس تولقىنىنان نەمەسە قورقىنىشتان جارىلۋى مۇم­كىن. ال مىناۋ تورايدىڭ باسى, دەپ فورمالين تولى شىنى ىدىس­تى نۇسقادى. ىدىستا شوشقانىڭ با­سى قالقىپ ءجۇر. سويتسەك ءۇش اي­لىق تورايدىڭ تەرىسى ادامدىكىنە ۇقساس بولادى ەكەن. سوندا دەيمىن, عالىمداردىڭ بىلمەك بولعانى, رادياتسيا تولقىنىنىڭ ادام تەرى­سىنە قالاي اسەر ەتەتىندىگى عوي. ءدۇمپۋ نازىك تەرىنى قويىپ, گرانيت تاستىڭ ءوزىن كوبىككە اي­نالدىرىپ جىبەرگەن. كوبىك بولىپ قاتقان تاستى دا كوردىك مۋزەيدەن.  

ەڭ العاشقى يادرولىق جارىلىس بول­عان الاڭعا دا ات باسىن تىرە­دىك. راديا­تسيالىق قاۋىپتى ايماق بول­عانىمەن, ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىعى ماماندارى­نىڭ رۇقساتىمەن, عىلىمي قىزمەتكەر كونستانتين ءتوميلوۆتىڭ جول باستاۋىمەن كۋر­چاتوۆتان 90 شاقىرىمداي جەر­­دەگى سىناق الاڭىنان ءبىر-اق شىق­تىق. اينالاسى ارنايى بەلگى­لەرمەن قورشالعان. ويدا سويدي­عان بىرنەشە مۇنارا تۇر. ءوز تىل­دەرىندە «گۋساك» دەسەدى. بۇلاردى نە ءۇشىن تۇرعىزدى دەسەك, ءار قاباتىنا جارىلىستىڭ قۋاتىن, رادياتسيا مولشەرىن ەسەپتەيتىن قۇرىلعىلار ور­ناتىپتى. ال عالىمدار قاشىق­تاعى كوماندالىق پۋنكتتە وتىرعان.

1949 جىلعى جارىلىستىڭ ەپي­تسەنترىنە جاقىنداعاندا ارنايى كيىم كيىپ, بەتتى تۇمشالادىق. ك.تو­ميلوۆ سومكەسىنەن دوزيمەترىن الىپ شىعىپ, جارىلىس ورنىنا قا­راي بەتتەدى. ءبىز سوڭىنان ەردىك. قا­زانداي شۇڭقىرعا تاياعاندا كونس­تانتيننىڭ قولىنداعى دوزيمەترى بەزىلدەي جونەلدى. «التى زيۆەرت ساعاتىنا» دەپ كىلت توقتادى. ء«دال وسى جەردە تۇڭعىش سىناق جاسالىپ, 3 مەتردەي شۇڭقىر قالعان», دەدى ك.توميلوۆ.

سىناق الاڭىنىڭ ورتاسىنا ورناتىلعان جاپ-جاڭا ەسكەرتكىش تە مەنمۇندالايدى. جەلكە تۇسىنان قازاقستان مەن اقش-تىڭ تۋلارى جەلبىرەيدى. بىلۋىمىزشە, ەكى ەل تاجىريبە الاڭىن قاۋىپسىز كۇي­گە كەلتىرۋ ءۇشىن ىنتىماقتاسا جۇ­مىس ىستەسىپ جاتىر. ءيا, قاۋىپسىز كۇي­گە تۇسىرمەسە اياق استىنداعى توپى­راقتار تۇيىرشىكتەلىپ قالعان. ونى عىلىمي تىلدە «حاريتونچيك» دەسەدى ەكەن. نەگە ولاي دەسەك, توپىراقتى كۇيدىرىپ جىبەرگەن بومبانى عالىم يۋري حاريتونوۆ جاساپتى.

بۇگىندە ۇياو-نىڭ عالىمدارى پوليگونداعى رادياتسيا دەڭگەيىن باقىلاۋمەن, قاۋىپ دەڭگەيىن ازايتۋمەن شۇعىلدانادى. سىناق الاڭىندا جەمىس-جيدەك ءوسىرىپ, ونىڭ قۇرامىنداعى راديا­تسيانى ەسەپتەيدى. مىڭ دا ءبىر شۇكىر, زۇلماتتى جىلدار ارتتا قال­دى. باتپانداپ كىرگەن اۋرۋدىڭ مىس­قىلداپ شىعاتىنىن ەسكە سالساق, سىناق دالاسىنىڭ تولىق تازارۋىنا ءالى دە كوپ جىلدار كەرەك شىعار.

سەمەي – كۋرچاتوۆ