اسكەري ارداگەرلەر ادىلدىك ىزدەيدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى سەمەيگە بار­عان ساپارىندا «پوليگون زار­دابىن تارتقان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭىلدىك لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. ۇكىمەتكە پوليگون اۋماعىنداعى حالىققا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەك­تىڭ مولشەرى جونىندە ناقتى ۇسى­نىستار ازىرلەۋدى تاپسىرا­مىن», دەگەن ەدى. سودان بەرى شىعىس جۇرتى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىر­ما­سى­نان ناتيجە شىعادى دەگەن ۇمىتتە.

جۋىقتا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا پوليگون زاردابىن تارتقان اسكەريلەرگە الەۋمەتتىك كومەكتىڭ كورسەتىلۋ-كورسەتىلمەۋى جونىندە «ايرىقشا تاۋە­كەلدى ارداگەرلەر» قب تور­اعاسى ەرجان دۇيسەنباەۆ باستا­عان ءبىر توپ ازاماتتان حات ءتۇستى.

«سىزدەرگە 1949 جىلدان باس­تاپ سەمەي يادرولىق سىناق پولي­گونىنداعى جارىلىستار توق­تاعانعا دەيىن, وسى قاۋىپتى اي­ماقتا مەرزىمدى اسكەري بورىشىن وتەگەن ارداگەرلەر قاۋىمى حات جولداپ, قولدانىستاعى زاڭ­نا­ماداعى وزدەرىنە قاتىستى جا­زىلعان كەيبىر تۇجىرىمداردىڭ قاراما-قايشى تۇستارىنا تۇسى­نىك بەرۋلەرىڭىزدى تالاپ ەتەدى», دەپ باستالعان حات ءماتىنىن تولىق نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.

«شىنىن ايتۋ كەرەك, سياپ-تا اسكەري مىندەتىن وتە­گەن ساربازدارىمىزدىڭ مارتە­بەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدا­نىس­­تاعى زاڭدارىمىزدا ناق­تى كورسەتىلمەگەن. سونىڭ سالدارىنان ولاردا كۇنى بۇگىن­گە دەيىن, سوناۋ لەنينگراد قورشاۋىندا بولعان, ءتىپتى سوعىستى ايتپاعاندا, وق-ءدارىنىڭ ءيىسىن يىسكەپ, قولىنا قارۋ ۇستاپ كورمەسە دە كەڭەستىك جۇيەدە ءبىر سالانى ۇزاق جىلدار بويىنا باسقارعانى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قامقورلىعىن كورىپ, جەڭىلدىگىن پايدالانىپ وتىرعان باسشىلاردىڭ مارتەبەسىندەي مارتەبە جوق.

1949 جىلدان 1990 جىل­عا دە­يىن ۇكىمەتتىڭ بۇيرىعىمەن 18 بەن 20 جاستاعىلار دەنساۋلى­عى­مىزعا قاۋىپ توندىرە وتىرىپ, يادرولىق جارىلىستىڭ زارداپتارىن جو­يىپ, اسكەري بورىشتارىمىزدى وتەدىك. بۇگىندە سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ ەڭ جاس ارداگەرى 50 جاستان اسقان. اسىرەسە 50 جىلدان كەيىن يادرولىق ساۋلەلەنۋ­دىڭ ادام اعزاسىنا اسەرى قانشا­لىق­تى قاۋىپتى ەكەنىن ءبارى بىلە­دى. الايدا سەمەي يادرولىق پولي­گونىنىڭ ارداگەرلەرى مەملەكەت تاراپىنان ەش قورعالماعان. ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگى «تىكەلەي» دەگەن ءسوزدىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ, انىق­تامالارىمىزدى قابىلدامايدى. اسكەرگە شاقىرىلىپ, قىزمەت ەتكەن ساربازدار ۇنەمى سول جەردە يادرولىق جارىلىستى سىناۋ­عا تىكەلەي قاتىستى. الەۋمەت­تىك قامسىزداندىرۋ ورگاندارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قور­عانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتا­لىق مۋزەيى وكىلىنىڭ اسكەري بولىم­دەردە ناقتى اسكەري قىز­مەت ەتۋى اسكەري بيلەتتە كور­سە­­تىل­­گەن جانە ونى ارحيۆتىك انىق­­تا­ما­مەن راستاۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن ءۋاجىن ەسكەرەر ەمەس. سەمەي يادرو­لىق پوليگونىنىڭ اردا­گەرلەرى وتان الدىنداعى بورىشتارىن ورىنداعانىمەن, ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىڭ قول­داۋىنا مۇقتاج.

سونىمەن, سياپ-تا اسكەردە بولعاندار دەپ وتىرعانىمىز كىمدەر؟ بىلتىرعا دەيىن قول­دانىستا بولىپ كەلگەن « ۇلى وتان سو­عى­سىنىڭ مۇگەدەكتەرى مەن ولار­عا تەڭەستىرىلگەن تۇلعا­لار­دى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1995 جىلعى 28 ساۋىردەگى №2247 زاڭىندا دا, بىلتىر قابىلدانعان «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا دا سياپ-تا اسكەري قىزمەتتە بول­عاندار تۋرالى ناقتى ەش نار­سە ايتىلمايدى. 1995 جىلعى 28 ساۋىردەگى «سوعىس مۇگەدەگى مەن قا­­تىسۋ­­شىسىنىڭ جانە ولار­عا تە­ڭەس­­تىرىلگەن تۇلعالارعا كە­پىل­­دەن­­دىرىلگەن جەڭىلدىكتەر بەرۋ­­دىڭ مار­تەبەسىن انىقتاۋ تۋ­رالى» زاڭ­نىڭ 10-بابىندا «...چەر­­نو­بىل اەس-تەگى جانە تاعى دا باسقا ازاماتتىق, اسكەري نى­سان­­­دارداعى رادياتسيالىق اپات­تى جويۋعا قاتىسقان, سونداي-اق يادرولىق سىناقتارعا تىكەلەي قا­تىسقاندىعى جانە جاراقات ال­­عاندىعى مەن مۇگەدەكتىگى تۋرا­لى سوت-مەديتسينالىق ساراپ­تا­ماسىنىڭ قورىتىندىسى بار» دەپ جالپىلاپ عانا كورسەتىلگەن. بىزدىڭشە, اتقارۋشى بيلىك پەن زاڭ شىعارۋشى ورگان سياپ-تا اسكەري قىزمەت ەتىپ, دەنساۋلىعىنان ايى­رىلىپ, مۇگەدەك بولعاندارعا قازىنادان تولەنەتىن وتەماقىنى ۇنەمدەۋ ءۇشىن قاپتىڭ اۋزىن قىسىپ ۇستاپ, وسىنداي قيتۇرقى ارەكەتكە بارعان ءتارىزدى. كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن سەمەيلىك سارباز­دار­دىڭ جولىنا «بۇك ءتۇسىپ جاتىپ الىپ, اياقتارىنان شالاتىن» وسى انىقتاما قانشالىقتى زاڭدى؟

ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە بۇراتانا حالىقتار ارزان جۇمىس كۇشى رەتىندە پايدالانىل­عان «جۇمىسشى باتالوندارى­نىڭ» كەڭەس زامانىندا «قۇرى­لىس باتالوندارى» دەپ اتالاتىن كوشىرمەسى كوپ بولدى. مۇنداي اسكەري قۇرامالارعا, نەگىزىنەن, قولدارىنا قارۋدىڭ ورنىنا كۇرەك, قايلا ۇستايتىن, بارىنشا قاۋىپسىز ورتا ازيا حالىق­تارىنىڭ وكىلدەرى مەن ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى قازاقتار كوپ شاقىرىلدى. قازاقستان ۇكىمەتى زاڭ شىعارۋ بارىسىندا ولاردىڭ سانىنىڭ كوپتىگى مەن مەملەكەت تاراپىنان پوليگوندا مەرزىمدى اسكەري بورىشىن وتەگەندەرگە تولەنەتىن وتەماقى كولەمىنىڭ شىعىنىن ەسەپتەپ, وسىنداي قيسىنسىز ارەكەتكە بارىپ وتىرعان ءتارىزدى. راس, ولار جارىلىس سىناقتارىنا تىكە­لەي قاتىسپاسا دا سول اۋماقتاعى اۋاعا تاراعان ۋمەن تىنىس­تاپ, جەراستى شاحتالارىندا قۇرى­لىس جۇمىستارىن جۇر­گىزدى. ءتىپ­تى جارىلىستان كەيىن راديا­­تسيا­­لىق قالدىقتاردى تاسۋعا قا­تىس­­قاندارىنىڭ اسكەري بي­لەت­­تەرىندەگى «ايرىقشا بەلگى­لەرى» دەگەن تۇسىنا «سىناققا قاتىس­قان» دەگەن مالىمەت تە جازىل­ماعان. سول 1949 جىلدان باستاپ اسكەردە بولعانداردىڭ الدى قا­زىر بۇل دۇنيەدە جوق. 1970-1980 جىل­دار ارالىعىندا پوليگوندا قىزمەت ەتكەندەردىڭ قاتارى دا سيرەپ كەتكەن.

ادىلدىكتى تۋ ەتسەك, زاڭنامادا كورسەتىلگەن مەرزىم ارالىعىندا سياپ-تا اسكەري بورىشىن وتەگەن­دەرگە قانداي اسكەري بولىمدە قىزمەت اتقارعانىنا قاراماستان ارداگەر مارتەبەسى بەرىلۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن سياپ-تا اسكەردە بولعانداردىڭ مارتە­بەسىن زاڭدىق تۇرعىدان انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ازىرگە سياپ-تا اسكەردە بولعاندار جونىندە بىلتىر قولدانىستان شىعىپ قالعان 1995 جىلعى 28 ساۋىردەگى № 2247 زاڭ مەن «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا دا ۇشىنان ۇستاتپايتىن جالپىلاما سوزدەن باسقا تۇك تە جوق. زاڭ شىعارۋشى ورگان ولارعا تولەنەتىن وتەماقىنىڭ مولشەرى مەن جەڭىلدىكتەر جاساۋعا جۇمسا­لاتىن قاراجاتتان جالتارىپ, جالپى قاۋىپتى ايماق تۇرعىندارىمەن تەڭەستىرىپ جىبەرگەن. ودان ءارى زاڭ «1966 جىلدان 1990 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىنگى ارالىقتا جەراستى يادرولىق جارىلىستارىن جاساۋ كەزەڭىندە وسى اۋماقتاردا تۇرعان, جۇمىس ىستەگەن نەمەسە اسكەري قىزمەت (سونىڭ ىشىندە مەرزىمدى) اتقارعان ازاماتتاردى يادرولىق سىناقتار سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتار ساناتىنا جاتقىزعان. قاراپ وتىرساڭىز, وسى ەكى زاڭدا دا قيسىنعا كەلمەي­تىن قاراما-قايشىلىق كوپ. نەگە زاڭ شىعارۋشى ورگان سول اي­ماقتاردا تۇرعاندار مەن اسكەري مىندەتىن وتەگەندەردىڭ مارتەبەسىن تەڭەستىرىپ جىبەرگەن؟ بۇل – اقىلعا سىيمايتىن نارسە.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىزدىڭ باعدارلامادا ءتورت نەگىزگى باسىمدىق بار. ءار ازاماتقا ءوز مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋعا تەڭ مۇمكىندىكتەر بەرى­ڭىز. مەملەكەت شىنىمەن مۇقتاج جان­دارعا الەۋمەتتىك كومەك كور­سەتۋى كەرەك. ەڭ باستىسى – الەۋ­مەتتىك ادىلەتتىلىك», دەگەن ەدى.

ء«بىز, ارداگەرلەر قاۋىمى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ سياپ-تا اسكەردە بولعانداردى سەمەي يادرو­لىق پوليگونىنداعى يادرو­لىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زار­داپ شەككەن ازاماتتاردىڭ قاتارىنا قوسىپ جىبەرۋىن بارىپ تۇرعان ادىلەتسىزدىك جانە مەرزىمدى بورىشىن وتەگەندەردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن شەكتەۋ دەپ تۇسىنەمىز».

ارداگەرلەردىڭ ايتايىق دەگەن وي-پىكىرلەرىنىڭ توقەتەرى: سەمەي اۋماعىندا تۇرعان ازاماتتار مەن وندا اسكەري بورىشىن وتە­گەن­دەردىڭ مارتەبەسى زاڭدىق تۇر­عىدان اجىراتىپ كورسەتىلۋى كەرەك.

شىعىس قازاقستان وبلىسى