اۋىلعا كوگىلدىر كوكتەم كەلدى. تالداردىڭ دىڭىنە سۋ جۇگىرىپ, بۇتالار بۇرشىك اتتى. جاسىل ماساتىنىڭ بەتىنە سارى مونشاق شاشىپ جىبەرگەندەي, باق-باق گۇل دە ەندى كوتەرىلگەن كوكپەن بىرگە اشىلىپ, كوزدىڭ جاۋىن الادى. مال دا, جان دا جادىراپ, كوكتەمنىڭ قۋانىشىن سەزىنىپ ءجۇر. جەر قارايعالى تاگيل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ساعىنباي ءسۇندەتاليننىڭ سەنبىلىگى كوبەيىپ تۇر. ەسىگىنىڭ الدىن, قورا-قوپسىسىن تازالاپ, تىربانعان جۇرت. ءار اۋلاداعى سىپىرىندىنى, قۋراعان ءشوپتى ورتەگەن وتتىڭ ءتۇتىنى كوككە ءتۇپ-ءتۇزۋ كوتەرىلەدى دە, اۋىل ۇستىندە تورعىندانىپ تۇرىپ الادى. توڭى كەتىپ بۋسانعان توپىراقتىڭ, كوك تورعىن ءتۇتىننىڭ ءيىسى مۇرىندى ەمەس, جۇرەكتى قىتىقتاعانداي. تاگيل اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايتىن تاگيل, سونالى, ەرماكوۆ ەلدى مەكەندەرىن ورتادا بالىعى شورشىعان سارىكول كولى ءبولىپ جاتىر. وسى ءۇش اۋىلدىڭ اراسى تاقتايداي تەگىس دالا, شوق-شوق قايىڭ. ءار شوق اعاش ءوز اتىمەن اتالىپ, كولدەنەڭ, بۇزاۋ جەگەن, كارىكوڭ, كوك تەرەك, ۇيالى بولىپ جالعاسا بەرەدى. ەندى بۇرشىك جارىپ, سىرعاسىن تاعىنعان قايىڭ توعايى الىستان كوك ساعىم تۇسكە ەنگەن. ەگىس دالاسىندا سوقاسىن سۇيرەتكەن الىپ تراكتورلار جىل قۇسىنداي تىزبەكتەلىپ كورىنەدى. تابيعاتتىڭ ءوزى شەبەر سالعان سۋرەت مۇندا كەلگەن ادامنىڭ كوزىن تويدىرىپ, كوڭىلىندە جاتتالىپ قالادى. تاڭدانىسىن جاسىرا الماعاندارعا وسى اۋىلدىڭ اكىمى ساعىنباي قاسەن ۇلىنىڭ جاۋابى دايار.
–تاگيلگە بەرگەن ءتاڭىردىڭ سىيى– تابيعاتتىڭ ادەمىلىگى عانا ەمەس. ءبىزدىڭ اۋىلدىق وكرۋگتە 27 جۇپ ەگىز تۋعان. وسىعان سەنەسىز بە؟
– ەندى اناۋ-مىناۋ ەمەس, اۋىلدىڭ اكىمى ايتىپ تۇرسا, قالاي سەنبەسسىڭ. سوندا وسى كولدى قورشاپ جاتقان ءۇش اۋىلدىڭ قايسىسى “چەمپيون”؟
– تاگيل اۋىلى “چەمپيون”. مۇنداعى جەڭگەلەرىمىز بەن كەلىندەرىمىز دۇنيەگە 17 جۇپ ەگىز ءسابي اكەلگەن. سونالىدا 6 جۇپ ەگىز, ەرماكوۆتە 4 ەگىز بار. سوندا بارلىعى 27 بولىپ تۇرعان جوق پا؟
بۇرىن وسىندا جاڭاتىلەك دەگەن قازاقتىڭ اۋىلى بولعان. 1956 جىلى رەسەيدىڭ نيجني تاگيل قالاسىنان كەلگەن جاستار شارۋاشىلىقتىڭ اتىن “تاگيلسكي كومسومولەتس” قويىپ العان. سودان بەرى اۋىل تاگيل اتانىپ كەتكەن. وسى اۋىلدا ەگىزدىڭ ءجيى تۋاتىنى ءبىرازدان بەلگىلى بولسا كەرەك. اۋداندىق پەرزەنتحانادا ءبىر ايەل ەگىز تاپسا, جۇرت “تاگيلدەن بە ەكەن؟” دەپ سۇرايتىن كورىنەدى. ءتىپتى ەكى رەت ەگىز ءسابي كورگەن وتباسىلار دا بار. تىڭعا قانداي ۇلت كەلمەدى دەيسىڭ. ورىس ءوز الدىنا, ۋكراين, نەمىس, باشقۇرت, تاتار, ءازىربايجان... ەگىزدەردىڭ ۇلتى دا ءار ءتۇرلى.
– ەڭ كىشكەنتاي ەگىزىمىز ءادىل مەن ازعار مامىر ايىندا ءبىر جاسقا تولادى. ايتپاقشى, وسى ءازىربايجان احمەدوۆتەردىڭ وتباسى اۋىلعا تورعايدان الدىڭعى جىلى كوشىپ كەلگەن بولاتىن. بىلتىر سۇبحاننىڭ كەلىنشەگى ينەسسا كەلىن شەكەسى تورسىقتاي ەگىز ۇل تاپتى, – دەيدى ساكەڭ.
– مەن نەمەرەلەرىمدى ءبىر-بىرىنەن ءالى كۇنگە دەيىن اجىراتا المايمىن. ەكەۋىن ۇيدە كەلىن عانا ايىرا الادى. مەن دالادان كەلگەن سايىن نەمەرەلەرىمدى كەزەك-كەزەك يىسكەدىم دەپ ويلاپ ءجۇرىپپىن, سويتسەم كەلىنىم ينەسسا: “اتا-اۋ, نەگە ءادىلدى عانا سۇيە بەرەسىز, ازعاردى دا قولىڭىزعا الىپ قويساڭىزشى”, دەيدى,– دەپ جاڭگىر اقساقال كەڭكىلدەپ كۇلەدى.
دوسانوۆتار وتباسىندا ءوسىپ جاتقان ەگىز ۇل – تالعات پەن ازامات وسىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ سەگىزىنشى سىنىبىندا وقيدى. ءبىرى-ءبىرىنىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي. ەكەۋى دە وقۋ ۇزدىگى. ۇستازدارى مەن دوستارىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ءبىرىنىڭ مىنەزى اشىق, ءبىرى تۇيىق بولعانىمەن, ەكەۋى دە سپورتشى, تاريح, گەوگرافيا, ورىس ءتىلى پاندەرىن ۇناتىپ, باسىمدىق بەرەدى. ال تاتار ماماەۆتاردىڭ ەگىز قىزدارى يرينا مەن كريستينا قازىر قوستاناي قالاسىنداعى ەكونوميكالىق كوللەدجدىڭ ستۋدەنتتەرى. ولاردى العاش كورگەن كىسى ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي, كىدىرىپ قالارى ءسوزسىز. ەكى قىزدىڭ ۇستىندە بىردەي اق جەيدە, شاشتارىن بىردەي ەتىپ تاراعان, بىردەي اياقكيىم كيگەن. قاس-قاباق, كىرپىك, كوزقاراس, جىميىسى ء–بارى بىردەي-اۋ. ال ەندى اجىراتىپ كور. ەكەۋى دە مىڭ بۇرالىپ بيلەيدى, ونەرلى. وبلىستىق ورىس دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى الەكساندر ليوپا تەاترعا كەلگەن قوس مونشاقتاي ەگىز قىزعا قاراپ: “قىزدارىم, كەيىن كۇيەۋ بالالار ەكەۋىڭدى قالاي اجىراتىپ الادى؟” – دەپتى.
اۋىل اكىمى ساعىنباي سۇندەتالين – سونالىدا تۋىپ-وسكەن ازامات. كوپ جىل مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورى بولعان. اۋىل اكىمى قىزمەتىنە كەلگەلى دە 12 جىل. وسى ايماقتىڭ ءار ادامى تۇگىلى, ءار تالىنا دەيىن بىلەدى, اياداي عانا ءۇش اۋىلداعى بالا-شاعاعا دەيىن اتىمەن اتاپ بەرەدى. ءار ەگىز ومىرگە كەلگەندە سابيلەردى تىركەۋ ءراسىمىن جاسايدى. قازاعى, ورىسى, باشقۇرت-تاتارى بار اۋىل بولىپ شىلدەحانانى تويلايدى دۇرىلدەتىپ. ساكەڭنىڭ ەگىزدەردى “زەرتتەپ” جۇرگەن دە جايى بار.
– ەگىزدەردىڭ اراسىنان جاماندىق, بۇزاقىلىق شىققان ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا سپورتشىلار, ونەرپازدار جەتكىلىكتى, ءتۇرلى ماماندىق يەسى بار. بالالاردىڭ كوبى ەرجەتتى, ازامات بولدى, وزدەرى دە ءبىر-ءبىر شاڭىراق يەسى. ەندى ولاردىڭ ءوز وتباسىندا ەگىز سابيلەر دۇنيەگە كەلىپ جاتىر. مىسالى باشقۇرت مينگازوۆ مينياردىڭ گۇلنارا, گۇلسارا دەگەن ەگىز قىزدارى تۇرمىستا. سونىڭ گۇلساراسى سونالىلىق مايدان دەگەن قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىققان بولاتىن, قازىر قوس قارادومالاق جۇگىرىپ ءجۇر,–دەيدى اۋىل اكىمى ساعىنباي قاسەن ۇلى.
– مەنىڭ ەنەم, كۇيەۋىم سەرىكبايدىڭ اناسى زينايدا يۆانوۆنا ۋكراين قىزى. ەگىز ۇلدارىمنىڭ ءبىرى باقتيار سول زينا اجەسىنە تارتتى, ءوزى دە, شاشى دا سارى, ال دانيار مەنىڭ اناما, ناعاشى اجەسىنە ۇقسادى, اتجاقتى قاراتورى. سىرت پوشىمى ءارتۇرلى بولعانمەن, ەكەۋىنىڭ مىنەزى ۇقساس, ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ تۇرادى,–دەيدى قازىر كوللەدجدە وقيتىن ەگىزدەردىڭ اناسى الماگۇل شەكتىباەۆا.
– ەگىزدەردىڭ ەڭ كىشىسى ءبىر جاسقا تولادى ەكەن. ۇلكەنى قاي جاستا؟–دەيمىز اكىمگە اۋەستىكپەن.
– ەگىزدەردىڭ ەڭ ۇلكەنى سونالى اۋىلىندا تۋعان ءبىرجان-ءجاميلا قوجالينوۆتەر بولاتىن. ولار قارتايىپ, بۇل ومىردەن ءوتتى. ايتپاقشى, ەگىزدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ارالاس نەكەدەن نەمەسە ءتۇرلى ۇلتتار بار وتباسىندا تۋعان. قايماعى بۇزىلماعان سونالىدا ارالاس نەكەنى باستاعان وسى ءبىرجان اتامىز بولىپتى. كەمپىرى ماريا اجەمىز بىلتىر عانا سەكسەننەن اسىپ قايتتى, ارۋلاپ قويدىق. ۋكراين قىزى ەدى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ءبىرجان اتامىز ەلگە امان ورالادى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ءۇش ايلىق كۋرستى وقۋ ءۇشىن ۋكرايناعا ءبىر نارسەسى ۇمىت قالعانداي تاعى بارادى عوي. ول كىسى ورىسشاعا شورقاق ەكەن, وقۋدا ءبىراز قينالسا كەرەك. سوندا وسى ماريا اجەمىز جانىپ تۇرعان قىز ەكەن, ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي سىمباتتى قازاققا ورىسشا ۇيرەتىپ تە, كۇيەۋگە شىعىپ تا ءۇلگەرىپتى. ەكى عاشىق قول ۇستاسىپ, سونالىعا كەلمەي مە. اۋىلدى ءيىرىپ ۇستايتىن شالدار ءبىرجاننىڭ بۇل قىلىعىن جاقتىرماپتى. “مۇرنىن شوشتيتىپ, كوزىن كوكشيتىپ كىمدى اكەلگەنسىڭ؟” دەپ ءجىگىتتى ورتاعا الىپتى, كەلىنگە تۇكسيىپ قاراپتى. بىراق ەكى جاس شالداردىڭ الدىنان وتپەي, “ۇندەمەي قۇتىلىپتى”. “قارادومالاقتار الدارىنان جۇگىرىپ شىققاندا اۋىلدىڭ شالدارىنا مەنەن جاقسى كەلىن بولماي قالدى عوي”, دەپ اجەمىز ك ۇلىپ وتىراتىن تازا قازاقشاسىمەن, – دەيدى ساكەڭ.
تىڭ جەرلەر كوتەرىلگەندە سونالىنىڭ جىگىتتەرى قالىڭدىقتى ءبىرجانعا ۇقساپ, سوناۋ ۋكراينادان اكەلمەپتى. تىڭعا كەلگەن “كومسومولكالار” قازاقتىڭ تابالدىرىعىن كەلىن بولىپ اتتاعان. ەستون قىزى ليۋدميلا ۆالەنتينوۆنا مەن سونالىلىق وزات مەحانيزاتور, كەيىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولعان تاراش تولەگەنوۆ توي جاساپ, نەكە سۋىن ءىشتى. سولاردان تۋعان ۇلتۋعان بۇگىندە ءبىرجان مەن ماريانىڭ شاڭىراعىن ۇستاپ وتىر. ورىس, ەستون ەكى قۇداعي دا قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ۇستاندى. ءتىپتى, ماريا اجەمىز ورازا تۇتتى. ەندى ونىڭ ۇلى بولات پەن كەلىنى ۇلتۋعاننان تۋعان نەمەرەسى ەرمەك وزبەك قىزى گۇلباحورعا ۇيلەندى. وسى ميداي ارالاسىپ كەتكەن ۇلتتاردىڭ بارلىعى دا ءبىرجاننىڭ شاڭىراعىندا قازاقشا سويلەيدى.
سونالى دەمەكشى, وسى سونالىنىڭ جالعىز ءۇي ورىسى بار. نينەل سەرگەەۆنا اجەي ون بالا تاۋىپ, تاربيەلەپ وسىرگەن.
– تىڭنان بەرى قانشا جىل ءوتتى, جارتى عاسىردان استى ما؟ وسىندا قازاقتاردىڭ اراسىندا تۇرىپ كەلەمىز. بالالاردىڭ ءبارى قازاقشا ءسويلەيدى. قازاقتار سوعىمعا شاقىرسا, ءبىز دە شاقىرامىز, ناۋرىزدى بىرگە تويلايمىز. ديما دەگەن بالام وسى اۋىلداعى ەسەتتىڭ قىزى دينارامەن كوڭىل قوسىپ, ۇيلەندى, نەمەرەم بار. كەلىنىم قولىمدا. دينارانى الاردا قۇدا تۇستىك, ولار دا ءبىزدى قۇدا دەپ كۇتتى. قازاقتارمەن توسكەيدە مالىمىزدى عانا ەمەس, جاستىقتا باسىمىزدى دا قوسىپ, تاعدىرلاس بولىپ جاتىرمىز,–دەيدى نينەل اجەي قاريالىلىق تانىتىپ.
ەگىزدەن نينەل اجە دە قۇرالاقان ەمەس. تاگيل وكرۋگىنە قاراستى ەرماكوۆ شاعىن اۋىلىنداعى بەلارۋستاردىڭ التى جاسار ميلەنا-ميلانا دەگەن ەگىز قىزدارى وسى نينەل اجەگە شوبەرە بولادى.
– ەگىزدەردىڭ نەگە تاگيلدە كوپ تۋاتىنى بۇگىنگى عىلىمداعى جۇمباق, – دەيدى اۋىل اكىمى ساعىنباي قاسەن ۇلى ازىلگە ەرىك بەرىپ.
راسىندا, سىرتتاي قاراعاندا تاگيلدىڭ باسقا اۋىلداردان ايىرماسى جوق. جۇرتتىڭ قوراداعى مالى – كۇنكورىسى. ەگىن ەگەتىن 144 شارۋا قوجالىعى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇتقاسىن ۇستاپ وتىر. اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى, جايىلىمنىڭ تارلىعى, ءشوپتىڭ قىمباتتىعى سياقتى وزگەگە ورتاق پروبلەمالار مۇندا دا بار. دەگەنمەن, اۋىلداستاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن ىنتىماعىنان اۋىلدىڭ ىشكى قۋاتى سەزىلمەي قالمايدى. تاگيلدە ەرەسەكتەر مەن بالالاردىڭ ەكى فۋتبول كومانداسى اۋداندا ەشكىمگە جۇلدە بەرگەن ەمەس. تاگيلدىكتەر شەتىنەن ارقاسى دۋىلداعان فۋتبول جانكۇيەرى. قازاعى دا, ورىسى دا, تاتارى دا, باسقاسى دا شەتىنەن ءانشى ەكەنىن قايتەرسىڭ. جاستارىن قويىپ, كارى اجەلەر انسامبل قۇرىپ العان. سارىكولدە مەرەكەلەردى تاگيلدىكتەر سياقتى تۇرلەندىرىپ جىبەرەتىندەر كەمدە-كەم. قورجىنى قارجىعا ورتا دەمەسەڭ, اۋىلدىڭ قوجاسى – ساعىنباي اكىم. وتكەن قۇربان ايتتا ول قۇربان شالعانداردى ەرىنبەي ساناپ شىقتى. تاگيلدە – 67, سونالىدا – 43, كىشكەنتاي عانا ەرماكوۆتە 7 ءتۇتىن قۇربان شالىپتى. قويدى قازاق سويعانمەن, ونى كورشى-كولەم جەيدى, داستارقان جايىلعان جەردە جاقسى تىلەك ايتىلادى. بۇل اۋىلدىڭ توقتىعىن عانا ەمەس, ىنتىماعىن كورسەتەدى.
– اۋىلداعىلار ماعان نە ماسەلەمەن كەلمەيدى دەيسىڭ. باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداسا دا, قارعا ادىم جەرگە بارۋعا كولىك تاپپاسا دا, ەڭ ارعىسى, ۇيدە ىدىس-اياق سىلدىراسا دا ماعان كەلەدى. بىراق, ۇلتتىق نەگىزدە ماسەلە قاراعان ەمەسپىن. ال كىمنەن تۋسا دا ەگىزدەر اللانىڭ بەرگەنى, ولاردىڭ ءبارى دە تاگيلدىڭ تۇرعىنى, ەلدىڭ بايلىعى, – دەپ قايىردى ءسوزىن مىقشەگە اكىم.
وسىمەن ءبىزدىڭ اڭگىمە دە ءتامام.
نازيرا جارىمبەتوۆا,
قوستاناي وبلىسى, سارىكول اۋدانى, تاگيل اۋىلدىق وكرۋگى.