ەلىنە ەمىرەنگەن, ەلدىكتەن ەڭسەلەنگەن نار تۇلعالى اقىننىڭ حالىقشىلدىعى ءار ولەڭ جولىنان ۇشىراسادى. سىرلاسى دا, مۇڭداسى دا – ەل-جۇرتى. سوعان يىق سۇيەيدى, سوعان سۇيەنەدى, سونى سۇيەدى, ەلىنە باس يەدى.
ەل, حالىق تۋرالى ولەڭدەر ءبىر سارىندى ەمەس. ءبىر-بىرىنە جالعاسقان, ساباقتاسقان سالماقتى ويلاردىڭ, جۇرەكجاردى سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىنىڭ ۇيلەسىمدى ۇندەسۋى.
قايتەر دەيسىڭ قارا باستىڭ تولعاعى,
وتەر-كەتەر, شارۋا عوي قولداعى.
ابدىراساق ارقا تىرەر ايبىنىڭ,
اسقار تاۋىڭ كۇرسىنبەسە بولعانى.
كولەڭكەلى كۇندەردە حالقىنا مۇڭ-سىرىن جايۋعا قۇشتار اقىن الدەكىمدەر سياقتى قارا باستىڭ قامىنا الدانىپ قالمايدى. ارقا تىرەر ايبىنى, اسقار تاۋى تۋعان ەلىنە ارقا سۇيەيدى. ول كۇرسىنبەسە, قايعىلانباسا ەكەن دەپ تىلەيدى.
كوپ ويلانىپ, از كۇرسىنگەن حالقىما,
قارايمىن دا, قايراتتانام, شىدايمىن.
حالقىن تەرەڭ سۇيگەن ازاماتى ونىڭ قاسىرەتىن دە كورە بىلەدى. حالقىن كوپ ويلاۋى دا – ەرتەڭگى ەلدىگىن, ەركىندىگىن, ىنتىماق, بىرلىگىن بولجاپ تۇرعانداي.
«از كۇرسىنۋ» دەگەن پوەتيكالىق ۇعىمنىڭ استارىندا حالىق توزىمدىلىگى, شىدامدىلىعى, قيىندىق كەزدەسسە دە, كۇيزەلىپ, كۇڭىرەنبەي, قايسارلانىپ, قايراتتانىپ, الداعى كۇننىڭ جاقسىلىعىنا ۇمتىلعان ومىرشەڭ, ۇمىتكەر بولمىسى بايقالادى. «كوپ ويلانۋ» ۇعىمىنىڭ تەرەڭىندە حالىقتىڭ ارمانشىلدىعى دا تۇنىپ قالعان.
(ەرىكتى ەلمىز, ب ۇلىنبەگەن قورعانى,
بارىمىزگە بەلگىلى عوي ول جاعى.)
قايتەر دەيسىڭ قارا باستىڭ تولعاعى,
تەك جۇرتىمىز كۇرسىنبەسە بولعانى.
وسى ولەڭنىڭ ەكى جولىنىڭ جاقشاعا الىنۋى دا بەكەر ەمەس. ەرىكتى ەلدىڭ بيلىگى دە, بايلىعى دا باسقانىڭ قولىندا ەكەنىن استارلاپ مەڭزەيدى. بوداندىق بۇعاۋى دەگەندى ىشتەن تىنىپ, ءۇنسىز استارلاعان. اقىن جۇرتىنىڭ قايعى-مۇڭ كەشپەي, قاتاردان قالماي, ءومىر سۇرۋىنە تىلەكتەس. اقىن – ەل ازاماتى, ەل جۇرەگى, ەل تىرەگى. ۇلى دارىندار ءار كەز ءوزىن وسىلاي سەزىنگەن. ەلىنىڭ كۇرەسكەرى, ارى مەن ايبارى, مەرەيى مەن ماقتانىشى.
تۋىڭ قايدا, تۋعان ەلىم؟
تابىنايىن, ارداقتاي.
جاۋىڭ بار ما, تۋعان ەلىم؟
اتىلايىن ساداقتاي.
ءوزىنىڭ كورگەن قورلىعى, تارتقان ازابى ازداي, ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ەل پارىزىن, ەل مۇددەسىن ويلاۋدان تارتىنبايدى. تاۋ تارلانى تاۋىنا تابىنادى. تولاعايداي قۋات الادى. تۋعان ەلىنە جاۋ تيسە, ساداقتاي اتىلۋعا دا ءازىر. قاي داۋىردە دە اقىندار ەل باسىنا كۇن تۋىپ, جاۋ شاپقان قان مايداندا, قارۋىن قولعا الىپ, جىرىمەن دەمەۋ بولىپ, ۇلتىنىڭ رۋحىن كوتەرگەن, ەرلەرىنىڭ نامىسىن جانىعان, جەڭىسكە جىگەرلەندىرگەن. اقتامبەردى دە, قازتۋعان دا, شالكيىز دە, تاتتىقارا دا, ۇمبەتەي دە, ماحامبەت تە – مىنە وسىنداي تارلان تۇلعالار, باتىرلىق بولمىس يەلەرى. مۇقاعالي دا ءوزىنىڭ وتكىر ۇنىمەن سول كۇرەسكەرلىك, ەرلىك, باتىرلىق, قايسارلىق رۋحىنا باتىل قوسىلدى.
«ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم» دەپ اسقاق ازاماتتىق پاراساتىمەن پايىمداۋ جاساعان اباي ءۇنىن جاڭعىرتادى.
تالاي نوسەر توگىلەر, بولار جاسىن,
الاپات كۇن ايتەۋىر جول الماسىن.
مىنا نۇرلى ومىرگە تىرەك بولعان,
ادامزاتتىڭ ۇرپاعى جوعالماسىن!
جەر دۇنيەنىڭ تىنىشتىعىن, ادامزاتتىڭ اماندىعىن تىلەۋدەن تۋعان اق تىلەۋ. قازىرگى كۇندەرگە, كەلەشەككە امانات, وسيەتتەي. الەمدە نەبىر داۋىل دا, سەل دە, تاسقىن دا, الاپات اپاتتار دا بىرىنەن سوڭ ءبىرى بولىپ جاتىر. تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزى تىيىلار ەمەس. بىراق سۇم سوعىس, قاسىرەت, تابيعات, اپات زاردابىن شەكتىرمەسىن, ادامزات ۇرپاعى جوعالماي, جەر بەتىندە ءتاتتى تىرلىگىن ماڭگى جالعاستىرسىن دەگەن تىلەك قانداي پاك! اق پەيىلدەن, اق جۇرەكتەن اقتارىلعان تازا تىلەۋ.
ول جەر بەتىنىڭ گۇلدەنىپ, جايقالىپ, كەرەمەتتەي تۇرلەنۋىن اڭسايدى. ارامتاماق, ازعىن, اقىماقتاردى اقىلدىلاردىڭ ۇيرەتىپ, سەزىم مەن سانانىڭ شاتتىققا كەنەلەر شاعىن كۇتەدى.
ادامزاتتى ماڭگى-باقي الديلەر,
اقىر ءتۇبى اقىل مەنەن پاراسات! – دەگەن عالامدىق عيبراتتى وي قورىتادى. قازىرگى زامانعا دا اقىل مەنەن پاراسات اۋاداي قاجەتتىلىگى كۇن ساناپ ايقىندالۋدا. ونسىز مىناۋ الەمدى ز ۇلىمدىق پەن جاۋىزدىق, ارامدىق پەن ازعىندىق بيلەپ بارادى.
باسىمدى ءيىپ, تىزەمدى بۇگىپ تۇرىپ,
اجارىمدا ايدىنداي شۋاق تۇنىپ.
وتانىمدى سۇيەمىن ك ۇلىپ تۇرىپ,
وتانىمدى سۇيەمىن جىلاپ تۇرىپ.
«اجارىندا ايدىنداي شۋاق تۇنۋى» – وتانعا ۇلى ماحابباتى, شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى. باسىن ءيىپ, تىزەسىن بۇگىپ تۇرىپ, وتانىنىڭ الدىندا تاعزىم ەتۋى دە ازاماتتىق اسىل قاسيەتى. ول وتانىن ءسۇيدى. حالقىن ءسۇيدى. وتانىنىڭ الدىندا باسىن ءيدى. وتانعا دەگەن شىنايى قۇرمەت, ادالدىق, مەيىرىم مەن ماحاببات – اقىن ولەڭدەرىنىڭ ومىرشەڭ وزەگى. كەۋدەدەگى وت جالىنىن, جىر جالىنىن وتانىنا ارنادى.
مەيلى, مەنى شىعارسىن شىرىك قىلىپ,
مەيلى مەنى تاستاسىن لاقتىرىپ.
وتانىمدى سۇيەمىن ك ۇلىپ تۇرىپ,
وتانىمدى سۇيەمىن جىلاپ تۇرىپ.
اقىنعا ەڭ قىمباتى – وتان. وتانعا دەگەن شەكسىز ماحابباتى جىردا جاسىنداي جارقىراپ تۇر. وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ەش جوعالتپادى, كوز جۇمعانشا ساقتادى.
«وتانىم جات كورمەسە ەكەن» دەپ تە مازاسىزدىققا بەرىلەدى. سويتەدى دە, ءوزىن قايراپ: «قايسىبىر پەندەلەرگە بولا قاپالانعانىممەن, وتانعا وكپەلەۋىم بەتسىزدىگىم», دەپ تاعدىرىنىڭ اۋىرلىعىنا بولا, وتانعا رەنىش, وكپە ارتپايدى. وتان – اقىن جۇرەگىندەي اسقاق ۇعىم. قاسيەتتى ۇعىم. ول ونى ولە-ولگەنشە جۇرەگىنەن وشىرگەن جوق. عاجايىپ جىرلارىندا كۇندەي جايناپ, ايداي شۋاقتانىپ تۇر. ەشقاشان سونبەيدى!
وتان, وداق, دوستىق, ينتەرناتسيوناليزم تۋرالى كەڭەستىك كەزەڭدە اقىندار از جىرلامادى. سول ولەڭدەردە قۇرعاق, ماداق, ماراپاتتاۋ, اسىرەقىزىل لەپىرۋ بار. مۇقاعاليدىڭ «وتان» تۋرالى ولەڭى وتاننىڭ قادىرىن شىن سەزىندىرەتىن, ونى ءسۇيۋدىڭ ۇلى كۇرەسكەرلىك مۇرات ەكەنىن پايىمداتادى.
سەمسەرى بول وتاننىڭ قىنابىندا,
سەرتكە ۇستاسا, سەلت
ەتپەي جالتىلداعان.
ناعىز وتانسۇيگىش, ەلىم, جەرىم دەگەن پاتريوت كەلبەتى كوز الدىعا كەلەدى. سەرتكە ۇستاعان سەمسەردەي وتكىر بولۋ, سەلت ەتپەي جالتىلداۋ – شىنايى كۇرەسكەرلىك, پاتريوتتىق بولمىستى سەزدىرەدى.
ءسۇي, وتاندى!
شىنىڭمەن ءسۇيىپ ءوت تە.
گۇل بوپ قادال ويىنا, قىرىنا دا! – دەپ اقىن جۇرەكتەن تولعانادى. گۇل بولىپ قادالۋ – ەلدىڭ ناعىز ارقاسۇيەر تىرەگى, قورعانى, قامقورى بولۋ. ەلدى گۇلدەندىرۋ, كوركەيتۋ, باقىتتى ومىرگە كەنەلتۋ, جايلى, جاقسى تۇرمىسقا جەتكىزۋ جولىندا جان-ءتانىن اياماعان اسىل ازامات كەلبەتى. وتاندى شىن ءسۇيۋدىڭ اسقاق ماعىناسىن كوكەيگە تەرەڭ ۇيالاتادى. بىلىمىڭمەن, قابىلەتىڭمەن, قاجىرىڭمەن, ويىڭمەن, ارمان-مۇراتىڭمەن وتانعا قىزمەت ەت دەگەن ۇلاعاتتى وي جالىنداعان. وسى قاناتتى قاعيدا بۇگىنگە دە, ەرتەڭگە دە كەرەك.
«الا ءجىبىن ەشكىمنىڭ, باسا كوكتەپ, اتتامان» دەپ اقىن «وتانىم, ساعان ايتامىن» تولعاۋىندا تەبىرەنە وي تولعاي كەلە, ومىردەگى ارمان, مۇراتىن, ۇستانىمىن بىلدىرەدى. اقىننىڭ اسىل ماقساتى, بەرىك مۇراتى, كوڭىل كرەدوسى, جۇرەك الاۋى جىردا جۇلدىزداي جارقىرايدى.
مۇقاعالي پوەزياسىن, كۇندەلىگىن, پروزاسى مەن ەستەلىكتەرىن سارالاپ, ساراپتاپ, تانىم تالقىسىندا تارازىلاساق, ونىڭ ادال ءومىر سۇرگەنى, اقىندىق ونەرگە اق نيەتىن تانىتقانى, ادامدارعا اقجارقىن كوڭىلىن سىيلاعانى ايقىن اڭعارىلادى. ول تىرلىگىندە الا ءجىپتى اتتامادى, ونەردە ەشكىمدى الالامادى, ادامداردى, ولاردىڭ ەڭبەگى مەن تالانتىن ايالادى.
«تيمە, نامىسىما» ولەڭى اقىننىڭ نامىستىلىعىن, نامىسقويلىعىن اڭعارتادى. «ەردى نامىس ولتىرەدى» دەگەن حالىقتىق قاعيدانى ويعا نىق تۇيگەن اقىن نامىستىڭ تۋىن كوتەرگەن وتكەن داۋىردەگى اتا-بابالارىنىڭ رۋحىنا, ورلىگىنە سۇيەنەدى.
جاقىنىنان, جاۋىنان,
جولداستاردان,
اتا-بابام نامىسىن قورعاپ قالعان.
مومىن قازاق نامىسىن جىبەرمەگەن
جوڭعار, شىڭعىس, ءجويت
پەن قالماقتارعا.
مۇندا ءجويت ءسوزى ورنىندا ءشۇرشىت تۇرۋى كەرەك سياقتى. ويتكەنى قازاق حالقى ىرگەلەس ەلدەرمەن ۇزاق جىلدار شاپقىنشىلىق سوعىستارعا تايسالماي توتەپ بەرگەنى ايان. اقىننىڭ ەل, ۇلت اتىنان سويلەۋى دە زاڭدى. بۇل ۇلتشىلدىق كوزقاراس ەمەس. ۇلتجاندىلىق, ۇلتتى سۇيۋدەن تۋعان نامىستىڭ الاۋى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق حالقىن كەمسىتۋ, قورلاۋ وقۋلىقتاردان باستاپ باسپاسوزدە ءجيى ورىن العاندا, بۇلاعىنان سۋ ءىشىپ, نانىن جەپ جۇرگەن باسقا ۇلتتاردىڭ كەيبىرەۋلەرى تالاي نامىسقا تيگەن. سوندايدا اقىن:
سول قازاقتىڭ مەن دە ءبىر جاپىراعى,
ارقاسى بار, الماتى, اتىراۋى.
ار-نامىسىن اياققا تاپتاتپايدى,
قاشاننان دا قازاقتىڭ توپىراعى, – دەپ قازاق جەرىنىڭ كەڭدىگىن مەدەت تۇتادى دا, باتىل دا بايىپتى بايلام بىلدىرەدى. كەڭەستىك كەزدەگى ۇلتىمىزدى تومەنشىكتەتىپ, توبەدەن باسىپ, ەڭسەسىن ەزگىسى كەلگەن كەردەڭدەگەن كەلىمسەكتەردىڭ كەيبىر ەرسى قىلىقتارىنا وسىلاي وتكىر جاۋاپ بەرەدى. بالكىم وسى ولەڭدەر 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىندا جاستاردىڭ ۇلتتىق نامىسىن مازداتىپ,
سانا-سەزىمىنە ۇشقىن تاستاعان دا بولار. ويتكەنى 1976 جىلدان باستاپ اقىن كىتاپتارى ءار قازاقتىڭ قىمبات تا قۇندى قازىناسىنا اينالىپ كەتتى, اركىم مۇقاعالي ولەڭدەرىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدى.
ۇلتتى ءسۇيۋ, وتاندى ءسۇيۋ اقىننىڭ ازاماتتىق, الەۋمەتتىك ليريكالارىندا بىرشوعىر. مۇقاعاليدىڭ وتان, تۋعان ەل, اتامەكەن جايلى ولەڭدەرى كوپ اقىندارعا ءتان سحەماتيزمگە, تاقىرىپتىق تار شەڭبەرگە, جالاڭ ديداكتيكاعا, ۇرانشىلدىق پەن اسىرەقىزىل, اسىرەلەۋ, ماراپاتتاۋلارعا ۇرىنبايدى. اقىن حالىقپەن ەمىن-ەركىن سىرلاسادى, اق كوڭىلىمەن مۇڭداسادى. سول ارقىلى ەلىن سۇيەتىندىگىن, مۇڭ-ازابىنا كۇيەتىندىگىن تانىتادى.
وتكەننەن ونەگە الۋ بار دا, ونىڭ قۇندىلىقتارى مەن جاقسىلىقتارىن ۇلگىلەپ, باعالاۋ دا – زور ىزگىلىك. مۇنى تانىم-تۇيسىگى تەرەڭ, كوكىرەك كوزى كورەگەن, وتكەننەن مول ءورىس العان, رۋحاني كەمەلدەنگەن تالانت قانا ۇعىنىپ, ۇلاعاتتايدى. وسىناۋ جىردىڭ زاڭدى جالعاسىنداي اسا ءبىر ريزاشىلىقپەن جازىلعان «بابالارىم, راقمەت سەندەرگە» اتتى ولەڭى م.ماقاتاەۆتىڭ بيىك اقىندىق تالانتىن ايقىندايدى.
بابالاردى قۇرمەتتەپ باعالاۋ – قازاق ادەبيەتىندە بايقالماعان ءۇردىس. اقىن الدىمەن بابالار قالدىرعان اسىل قازىنالاردى, مادەني قۇندىلىقتاردى ەكشەپ, ەرەكشەلەيدى.
بابالارىم, راقمەت سەندەرگە,
بالالارىم بولماسىن دەپ كور كەۋدە,
قوبىزىڭمەن قوسىپ ءان مەن ءتىل بەردىڭ,
ومىرگە مەن مىلقاۋ بولىپ ەنگەندە.
بابالارىم, راقمەت سەندەرگە!
جىراۋلاردىڭ جازباي كەتكەن
جىرلارىن,
ارۋلاردىڭ ايتپاي كەتكەن سىرلارىن,
قورقىتىڭنىڭ قورقىنىشتى
مۇڭ-زارىن,
قوبىزىڭنىڭ شاناعىنان تىڭدادىم.
سوناۋ داۋىرلەردە كۇڭىرەنتە تارتقان قوبىزداعى قوڭىر كۇيلەرىمەن بىرگە ءانى مەن ءتىلىن دە باعالايدى. بابالار ۇرپاقتارى ونەرسىز قالماسىن, ياعني كور كەۋدە بولماسىن دەپ وسىنى مۇرا ەتىپ قالدىرعانىنا ريزاشىلىق تانىتادى. قاسيەتتى قىل قوبىزدىڭ اتاسى قورقىت جايلى بىلەتىنىن ءارى كونە قوبىز شاناعىنا وتكەن زاماننىڭ مۇڭ, زارىن, ارمان-اڭسارىن جەتكىزگەن كۇيلەرىن تىڭداعانىن تەبىرەنىسپەن ەسكە الادى. جىراۋلاردىڭ جازباي كەتكەن جىرلارىن, ياعني ەلى, جەرى جايلى وي-تولعانىستارىن, ارۋلاردىڭ اشپاعان سىرىن, ياعني ماحاببات حيكاياتتارىن قوبىز سارىنىنا قوسىپ جىرلاعانىن دا قۇرمەتتەيدى.
قۇلازىعان سەنىڭ قۇلا تۇزدەرىڭ,
He بىلمەگەن, نە كورمەگەن, ىزگى ەلىم.
جازىلماعان تاريحىمنىڭ
جولدارىن,
اۋىزەكى اڭىزىڭنان ىزدەدىم.
وسىلايشا, ويدى حالىقتىڭ ەجەلگى ادەبي مۇرالارىنا اۋدارادى. قۇلازىعان قۇلا ءتۇز تۇنعان تاريح بەتتەرىن اۋىزەكى اقىنداردان ىزدەۋى دە عىلىمي بىلىمدىلىگىن, حالقىمىزدىڭ تاريحىنا, مول اۋىز ادەبيەتىنە جەتە قانىقتىعىن اڭعارتادى. وسىناۋ ولەڭنەن بۇگىنگى ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان «رۋحاني مۇرا» مۇراتتارىمەن ۇندەستىك سەزەمىز. ادەتتە تاريحىمىزدى, داڭقتى قايراتكەرلەرىمىزدى زەرتتەۋدە سول داۋىردەن قالعان, بۇگىنگە اۋىزشا جەتكەن اڭىز-اڭگىمەلەر مەن تاريحي جىرلار, تولعاۋلاردان سول كەزەڭدەگى باستى تاريحي وقيعالاردىڭ تىنىسىن سەزىندىك, ۇلى قولباسشى, باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىك ونەگەسىمەن قۋاتتاندىق. اقىنعا بۇل ولەڭدى جازۋعا اتاقتى عالىم ءا.مارعۇلان ەڭبەكتەرىن وقۋ اسەر ەتتى مە ەكەن؟ ءتىپتى كونە ادەبي مۇرالاردى قولداۋ ارقىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى عالىمدارى ازىرلەگەن 100 تومدىق «بابالار ءسوزىن» بولجاپ كەتكەندەي كورىنەدى. وسىناۋ ۇلتتىق باعا جەتكىزگىسىز بايلىعىمىز حالقىمىزدىڭ ءسوز ونەرىنىڭ الەمدە جوعارى تۇراتىنىن اڭعارتادى. سويتسەك, مۇنىمىز دا از ەكەن. ولەڭدى وقىعاندا اقىن كورگەندىلىگى تاعى دا الدىمىزدان شىعادى.
مەن بىلمەيمىن.
باسىڭا الدە ورناپ باق,
شاھار سالىپ, جاسادىڭ با
جاننات-باق.
...الدەقالاي تاسقا تۇسكەن تاڭبانى
تابىنامىن, تاريحىمداي ارداقتاپ.
ارينە, باسىنا باق ورناپ, داڭقى دۇبىرلەگەن داۋىرلەردە بەيبىت ءومىر باقىتىنا بولەنگەن بابالارىمىز نەبىر شاھارلار سالعان. ءدال يران باعىنداي بولماسا دا جاننات باق جاساعانىن تاريحشىلارىمىز جاڭا دالەل, دايەكتەرمەن انىقتاپ ءجۇر. مۇقاعالي كورىپكەل تاسقا تۇسكەن تاڭبالاردى تاريحىنداي ارداقتاپ تابىنۋمەن بۇگىنگى ۋاقىتتا كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلىپ جاتقان «ماڭگىلىك مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا نۇسقاپ تۇرعانداي. قازىرگى ۋاقىتتا تاستاعى تاڭبالار, جازۋلار, سۋرەتتەر ارقىلى تاريحشىلار تاريحىمىزدى جاڭا زەرتتەۋ, دەرەك, دايەكتەرمەن تۇگەندەپ, تولىقتىرۋدا.
اقىن تاريح تەرەڭىنە ويدى تارتا كەلە, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قاستەرلەپ, قاسيەتتەيدى.
سىر اشپايدى سەنىڭ قۇلا تۇزدەرىڭ,
سىر اشپايدى تاۋ-تاستاعى ىزدەرىڭ.
سەنىڭ بۇكىل بولمىسىڭنىڭ تاعدىرىن,
دومبىراڭنىڭ پەرنەسىنەن ىزدەدىم.
ىزدەدىم دە, ساتتەرىمدە, تۇڭىلگەن,
تاستاپ كەتكەن اڭىزىڭا جۇگىنگەم.
جۇگىنگەم دە, قايتا تۋعام, تىرىلگەم:
تاريحىمدى جازۋدامىن بۇگىن مەن,
بابالارىم, سەنىڭ انا تىلىڭمەن!
قۇلازىعان قۋ دالاڭ, تاۋ-تاستاعى قونىس مەكەنىڭ, ىزدەرىڭ دە تاريحتان سىر اشپايدى. سەنىڭ بۇكىل تاريحي تاعدىرىڭ, بولمىس-ءبىتىمىڭ, تىرشىلىك, تىنىسىڭ دومبىرانىڭ پەرنەسىندە دەگەن تاعىلىمدى تۇجىرىم تۇيەدى.
مۇقاعالي – تەرەڭ ءبىلىمدى اقىن. ۇنەمى ىزدەنگەن, ىزدەنگەنىن كوكىرەك قازىناسىنا ساقتاعان. دومبىرا ارقىلى سوناۋ زامانداردان حالقىنىڭ نەبىر باسىنان كەشكەن الاساپىران تاريحي وقيعالارى, بابالارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرى مەن دانالىق ونەگەلەرى, ءداستۇر-سالتتارى دارىپتەلىپ بۇگىنگە جەتكەنىن زەرەك زەردەمەن زەيىنگە زەردەلەگەن. وسىناۋ جىرلاردى وقىعان ساتتە «ماڭگىلىك مۇرا», «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالارىمەن تىعىز ساباقتاستىق تابامىز.
...مەنىڭ مىنا قايتا تۋعان كۇنىمدە,
سويلە, وركەستر, دۇرىلدە ءبىر, دۇرىلدە!
سويلە, موتسارت, مەنىڭ انا تىلىمدە,
سويلە, دانتە, مەنىڭ انا تىلىمدە.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ۇلت تاريحىن شىنايى جازۋ قاتاڭ يدەولوگيالىق زاڭدىلىقتا مۇمكىن بولمادى. فولكلورلىق مۇرالار جاريالانبادى. اقىن ەل تاريحىن, وتكەن زامان بولمىسىن دومبىرانىڭ پەرنەسىنەن ىزدەۋى ازداي, ەندى ۇرپاققا قالدىرعان نەبىر اڭىز-اڭگىمەلەرىنەن, جىر-تولعاۋلارىنان ىزدەۋدى, سوعان جۇگىنۋدى ۇسىنۋى تاۋەلسىزدىك تالاپتارىمەن ۇندەسەدى.
دومبىرا, قوبىز سارىندارىمەن ساقتالعان ءارى تاستاعى تاڭبالار, جازۋلارمەن جەتكەن اڭىز-قيسسا, جىرلاردا جالعاسقان, تاريحقا جۇگىنۋمەن ەلدىگىمىزدىڭ قايتا تىرىلگەنىن پاش ەتەدى.
مۇقاعالي ۇلى عوي, ۇلى. ۇلىلىعىن قالاي مويىندامايسىڭ. وسىناۋ جولدى وقىپ وتىرعاندا, ءدال ءبىر تاۋەلسىزدىكتى بولجاپ, بىلگەندەي, ء«سال مىزعىپ الىپ», بۇگىن قاتارىمىزعا قوسىلىپ اقسيا ك ۇلىپ, الشاڭداي باسىپ كەلگەندەي-اق.
«بابالار سوزىندە» قانشاما قۇندى اڭىز-اڭگىمە بار. ءبىزدىڭ فولكلورىمىزدىڭ بايلىعىن وقىپ, تانىسقاندا كەۋدەنى ماقتانىش كەرنەيدى. 100 توم قاي ەلدە بار ەكەن. جوق بولسا, الەم عالىمدارىنا ءسوز ونەرىنىڭ بايلىعىمەن قازاقتار ەڭ الدىندا تۇرعانىن دالەلدەيىك. وعان كەدەرگى نە؟ ءتىل مە؟ دالامىز قانداي كەڭ, بايتاق بولسا, وي-تانىمىمىز دا سونداي كەڭ, سونداي شالقار, كەرەمەت. مۇنى سەزىندىرەتىن باي دا بەرەكەلى ءتىلىمىز بار. مۇقاعالي ساۋەگەي كەزىندە قازاق ءتىلىنىڭ قانداي قيانات, قورلىق كورگەنىن جاقسى بىلەدى. عالامات پوەزياسىندا عاجايىپ ءتىلىمىزدىڭ بايلىعى مەن قۇندىلىعىن, بىلىمدىلىگى مەن ىلىمدىلىگىن, اباي, مۇحتار عۇلاماداي ايشىقتاپ ايعاقتاپ كەتتى ەمەس پە؟! ال مۇقاعالي «تاريحىمىزدى جازۋدامىن ءبارىن مەن, بابالارىمنىڭ انا تىلىندە!» دەپ قالاي شاتتانا جار سالادى. اپىر-اۋ, مۇقاعالي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە تاريحىمىز كەڭەستىك ساياسات قۇرساۋىندا, كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ قاتاڭ, قاتال شارتىمەن جۇپ-جۇقا جازىلعان ەدى عوي. ەندى مىنە, بابالارىمىز تىلىندە, اقىن ماقتانىشپەن ايشىقتاپ كورسەتكەندەي, انا تىلىمىزدە جازىلۋدا.
اقىن انا ءتىلى دەگەندە ويىن اعىل-تەگىل اقتارادى. سوڭعى شۋماقتا انا ءتىلىمىزدىڭ دانا, بابا ءتىلىمىزدىڭ ءورىس, وركەنىن ونەگەلەپ تۇرعانى دا انىق. كورەگەن كوڭىل تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە مەملەكەتتىك مارتەبە الارىن سەزگەندەي. «مىنا مەنىڭ قايتا تۋعان كۇنىمدە» دەپ اقىن بولاشاقتى بولجاپ, ءوزىنىڭ ەكىنشى ءومىرىنىڭ ەل ەگەمەندىگىمەن, تاۋەلسىزدىگىمەن ۇلاساتىنىن قالاي سەزىنىپ, تۇيسىنگەن!وركەستردى انا تىلىندە سويلەتىپ, دۇرىلدەپ ۇلى ءدۇبىر دۇرمەگىندە دۇبىرلەپ قوسىلۋىنا تىلەۋلەستىك تانىتادى. بۇرىن وبلىستاردى ايتپاعاندا, جالعىز قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق-اسپاپتار وركەسترى بولسا, بۇگىندەرى «وتىرار سازى», باسقا دا كامەرالىق, سيمفونيالىق وركەسترلەر حالقىمىزدىڭ ۇلى مۇرالارىن, كۇيلەرىن دۇنيەگە دۇبىرلەتۋدە. موتسارت پەن دانتەنى انا تىلىندە سويلەتۋى دە – ۇلت ءتىلىنىڭ ابىرويىن اسىرۋ. ءوزى دە ءبىرىنىڭ «رەكۆيەمىنەن» جان دۇنيە تولعانىسىن توعىستىرسا, يتاليا كلاسسيگىنىڭ «قۇدىرەتتى كومەدياسىن» انا تىلىندە ءساتتى اۋداردى. ارينە, موتسارت شىعارمالارى ۇلتتىق وركەسترلەرىمىزدىڭ رەپەرتۋارىنان بەرىك ورىن السا, دانتە جانە كۇللى دۇنيە تالانتتارىنىڭ تۋىندىلارى انا تىلىمىزدە كەڭىنەن ءتارجىمالانۋدا. بۇل دا – تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى. قالاي دەسەك تە, كورەگەن مۇقاعالي انا ءتىلىن باس ارىپپەن كورسەتۋ ارقىلى ەلىمىزدەگى ەڭ باستى, ەڭ ءبىرىنشى ءتىل ەكەنىن ءارى تۋعان ءتىلىمىزدى تۇلەتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جاھانعا جارقىراتا كورسەتىپ, تەرەڭ تانىتۋعا بارشامىزدى مىندەتتەپ وتىر. كوزى تىرىسىندە انا ءتىلىنىڭ بايلىعى مەن بەرەكەسىنە كەنەلگەن اقىن قازاق ءتىلىنىڭ عالامدىق عاجاپ ءتىل ەكەنىن ۇلى شىعارمالارىندا, تاعىلىمدى اۋدارمالارىندا دا دالەلدەپ كورسەتتى.
«كۇي قالسا عوي» ولەڭىندە حالىق اراسىنداعى ىسمەر, شەبەر, اعاشتان نەبىر بۇيىم جاساپ شىققان ءارى دومبىراشى احمەت شالدى بەينەلەيدى. سەكسەنگە كەلىپ ومىردەن وتكەن قاريانىڭ ونەرىنە قۇرمەت سەزىمدەرىن بىلدىرە كەلىپ: «كۇي قالسا عوي ارتىندا بۇزىلمايدى, ەسكىرمەيدى, توزبايدى, سىزىلمايدى», دەپ دومبىراشىلىق قابىلەتىن ۇرپاقتارىنىڭ جالعاستىرۋىنا تىلەۋلەستىك تانىتادى. اقىن قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە اسا زور سۇيىسپەنشىلىگىن ءبىلدىردى, حالىق باردا, ۇرپاق باردا ماڭگىلىك ۇزىلمەي, ۇزدىكسىز وركەندەي بەرەتىنىنە سەنىمدى. وسى جىردى وقىپ وتىرعاندا بۇگىنگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن بولجاپ, بىلگەندەي, ۇلتتىق كۇي ونەرىمىزدىڭ قادىرىن ارتتىرۋعا جاناشىرلىعىن دا بايقاتادى.
ءانۋار تاراقوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيلولوگيا جانە الەم تىلدەرى فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى, ف.ع.د.