ەو-نىڭ مەركەلدەن كەيىنگى تاعدىرى قانداي بولماق؟

ەۋروپا تەك ءبىرتۇتاس نارىقتى شوعىرلاندىرۋعا نازار اۋدار­عان­دا ونىڭ باستى كەمشىلىگى ەكونو­مي­كالىق جاعى ەدى. 2009 جىلى باس­تالعان ەۋرو داعدارىسى كەزىن­دە ەكونوميكالىق شيەلەنىس تەرەڭ­دەي ءتۇستى. سولتۇستىكتە ور­نا­لاس­قان  كوپتەگەن «ۇنەمدى» ەل وز­­دەرى­نىڭ وڭتۇستىكتەگى «ىسىراپ­­شىل» كورشىلەرىمەن كەلىسپەي قالدى.

كوروناۆيرۋس پاندەمياسى­نان كەيىن عانا, ونىڭ وزىندە مەر­كەلدىڭ ارقاسىندا ەۋروپا­لىق وداق مۇشەلەرى ەۋروپالىق فيسكالدى اۋدارۋ مەحانيزمى­نە ۇقساس جوباعا كەلىسىم بەردى. بىراق بىرلەسكەن ساۋىقتىرۋ قورى – «جاڭا بۋىن ەو»-نىڭ مۇم­­كىندىگى شەكتەۋلى. باعدارلا­مادا قاراستىرىلعان ۇلتتىق شىعىس­تار جوسپارى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتىر.

سونىمەن قاتار ەۋروپا ەكونوميكاسىنا سىزات ءتۇسۋى ۇيىمدا ساياسي الاۋىزدىقتىڭ ارتۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل كەڭ اۋقىمدى ينتەگراتسياعا بەت بۇرعان كەزەڭدە بولىپ وتىر. مۇشە مەملەكەت­تەر اراسىندا ساياسي ماسەلەلەر بو­يىنشا كەلىسپەۋشىلىك جەتەرلىك. كوشى-قون داعدارىسى – سونىڭ جارقىن مىسالى. بۇعان قوسا, الاۋىزدىققا اكەلگەندەردىڭ ىشىندە, بىرىنشىدەن, ەۋروپالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ 2-بابى, ەكىن­شىدەن, ەو سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى زاڭدار بار.

2-باپتا ەۋروپالىق وداقتىڭ باستى نەگىزى – «ادامي قادىر-قاسيەتتى قۇرمەتتەۋدى, بوستان­دىقتى, دەموكراتيانى, تەڭدىكتى, زاڭ­دىلىقتى جانە ادام قۇقىق­تارىن قۇرمەتتەۋ» تۋرالى ايتىل­عان. بىراق ونى تۇسىندىرۋدە كوز­قاراستار قايشىلىعى تۋىندادى. ماسەلەن, پولشا مەن ماجار­ستان سوعان مىسال.

2010 جىلى پارلامەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەننەن بەرى ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان ازاماتتىق ۇس­تەم­دىككە نۇقسان كەلتىرەتىن جانە اتقارۋشى بيلىكتى ەداۋىر كەڭەي­تەتىن زاڭ جوبالارىن قابىلداتتى. پولشانىڭ ليبەرالدى ەمەس «زاڭ جانە ادىلەتتىلىك» (PiS) باس­قارۋشى پارتياسى 2015 جىلى بيلىككە كەلگەننەن كەيىن سوت جۇيەسىنە نۇقسان كەلتىردى.

ارينە, ەۋروپالىق وداق مۇنىڭ بارىنەن حاباردار. 2017 جىلعى جەلتوقساندا ەۋروپالىق كوميسسيا شارتتىڭ 7-بابىنا جۇگىندى. وندا ارەكەتتەرى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە, ادام قۇقىقتارىنا نەمەسە دەموكراتيالىق پرين­تسيپ­تەرگە قاۋىپ توندىرەتىن مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرىن جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتۋ مەحا­نيزمى قاراستىرىلعان. وسىلاي­شا, بۇل باپ الدىمەن پولشاعا قار­سى قول­دانىل­دى. 2018 جىل­عى قىر­كۇيەكتە ەۋروپالىق پار­لا­مەنت ماجارستانعا قارسى ءدال وسىن­داي قادامعا باردى. بىراق ەۋرو­پالىق وداق كەڭەسى «بۇل ماسە­لەگە قايتا ورالاتىنىن» ال­عا تارتىپ, ولاردىڭ ەشقايسىسى تۋرالى شەشىم قابىلداعان جوق.

وسى ورايدا زاڭ بۇزۋشىلىق جالعاسىپ جاتىر. 2019 جىلعى ماۋسىمدا ەۋروپالىق سوت پول­شا ۇكىمەتىنىڭ ەلدەگى جوعارعى سوت­تى رەفورمالاۋ جونىندەگى قۇ­جا­تى ەۋروپالىق وداقتىڭ زاڭ­نا­ماسىن بۇزدى دەگەن شە­شىم قابىلدادى. سەبەبى ول سۋديا­لار­­دىڭ «وزگەرمەيتىنى» تۋرا­لى قاعيداعا نۇقسان كەلتىرد­ى. كو­ميسسيا پولشاعا بۇل شەشىم­دى ورىنداۋعا 16 تامىزعا دەيىن ۋاقىت بەردى. بۇعان كونبەگەندە قار­جىلىق سانكتسيالارعا ۇشى­راۋى مۇمكىن ەدى.

بىراق كوميسسيانىڭ مۇنداي قاتەرلەردى قاداعالاۋ تاجىريبەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. اقىرىن­دا, بۇل زاڭدىلىققا قاتىستى الاڭ­داۋشىلىق ەكى ەلدىڭ Next Generation EU قورىنان ءوز ۇلەسىن الۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلدى. بىراق ەۋروپالىق كوميسسيا ماجارستان تۋرالى شەشىمىن كەيىنگە قالدىردى. پولشا بويىنشا دا وسىنداي قادامعا بارماق. الايدا ەكى ەلدىڭ بيلىگى كوروناۆيرۋس داع­دارىسىن سىلتاۋ رەتىندە پايدالانىپ, ءوز دەگەنىن ودان ءارى كۇشەيتىپ الدى.

گەرمانيا كانتسلەرى سايلا­ۋىنا دەيىن شەشىم قابىلداۋدىڭ ورنىنا, ەۋروپالىق كوميس­سيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر لەيەن ورباننىڭ فيدەس پارتيا­سى جانە PiS پارتياسى كەلەسى سايلاۋ كەزىندە ساياسي باسەكەدەن ءتۇسىپ قالاتىنىنان ۇمىتتەنە­تىن سەكىلدى. بىراق قاتەلەسپەڭىز. ەگەر گەرمانيا 2-باپتى ساقتاۋ ءۇشىن ناقتى شارا قولدانعىسى كەلسە, وندا ونى ورىندايتىن ەدى. شىنىندا دا, گەرمانيا ەۋروپانىڭ ليبەرالدى ەمەس مۇشەلەرىن باستاۋ ستراتەگياسىن ءتيىمدى باسقارىپ كەلدى.

ەۋروپانىڭ سىرتقى ساياسات­تاعى كورسەتكىشتەرى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. مۇنداي ناقتى باعىتتىڭ جوقتىعىنا گەرمانيا دا كىنالى. ەۋروپالىق وداقتىڭ تۇركيامەن قارىم-قاتىناسىنان باستاپ, گەرمانيانىڭ ەۋروپالىق كەڭەس توراعالىعىنىڭ سوڭعى كۇنىندە قول قويىلعان قىتايمەن ارادا جاسالعان ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەشەندى كەلىسىمگە دەيىن وداق بىرقاتار كۇماندى شەشىمدەر قابىلدادى.

سونىمەن قاتار گەرمانيا ەندى بۇرىنعىداي ىقپال ەتپەيتىن ءبىر ايماق بار, ول – رەسەي. اتال­عان ەلگە قاتىستى گەرمانيانىڭ ناقتى ۇستانىمى بار, قارىم-قاتىناستى قالىپقا كەلتىرۋگە تىرىسادى. مەركەلدىڭ رەسەيلىك گازدى تىكەلەي گەرمانياعا اكە­لەتىن «سولتۇستىك اعىن – 2» قۇبى­رىن سالۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن اكىمشىلىگىمەن جاقىندا جاساعان كەلىسىمى وسىنىڭ سيمۆولى.

فرانتسيا پرەزيدەنتى ەم­مانۋەل ماكروننىڭ قولداۋى­مەن مەركەل ەۋروپالىق وداقتى رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيندى سامميتكە شاقىرۋعا ۇندەپ وتىر. كەرىسىنشە, تاياۋدا ەۋروپالىق وداق كەڭەسى رەسەيگە قاتىستى قاتاڭ ۇستانىم ورناتاتىن مالىمدەمەنى ماقۇلدادى. قۇجاتتى تالقىلاۋ كەزىندەگى قىزۋ پىكىرتالاس ەۋروپاعا تۇس­كەن سىزاتتىڭ تەرەڭدەگەنىن كور­سەتتى. وسىلايشا, مۇشە مەملەكەت­­تەر «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىن­دەگى­دەي ەكى بلوكقا ءبولىندى.

گەرمانيانى مۇنشالىقتى ايىپتاۋ قالىپتى جاعداي  ەمەس. كەرىسىنشە, ادەتتە گەرمانيا جول ۇسىناتىن, ال ەۋروپالىق سەرىك­تەستەرى ونىڭ ارتىنان ەرە­تىن. مەركەل سەرىكتەستەرى مەن قارسى­لاستارىن دايىنداۋعا, باپتاۋ­عا جانە جۇمىلدىرۋعا قابى­لەتى ارقىلى ەۋروپالىق وداقتى بىرنەشە رەت قايتا قالپىنا كەلتىردى. بالكىم, ول اراعا تۇسكەن سىزاتتى تولىققاندى جويماعان شىعار, بىراق ونىمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلەدى.

بىراق رەسەي داۋى كورسەتكەن­دەي, بۇل تۇراقتى مودەل ەمەس. ەندى مەركەل وتستاۆكاعا كەتىپ بارا جاتقاندا ەۋروپالىق وداق ماڭىزدى كەزەڭگە, تاعدىرى تەك نەمىس سايلاۋشىلارىنا بايلانىستى كەزەڭگە تاپ كەلدى. ەو باستى جول كورسەتۋشىسىن جوعالت­پاق. ەندى, كەلەسى نەمىس كانتسلەرى بۇل ءرولدى قابىلداۋعا دايىن با, جوق پا؟ ول جاعى بەلگىسىز.

نەمىس باستاعان شاراسىز كەزەڭ­گە دەيىن كۇتۋ ستراتەگياسى وداق­تى ساقتاپ قالدى. بىراق بۇل سونى­مەن قاتار ەو-عا ماڭىزدى ماسە­لەلەردە ناقتى ۇستانىمنان اۋلاق بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. مۇ­نىڭ ءوزى ەرەجە بۇزۋشىلار مەن اۆ­توكرات ءۇشىن ءتيىمدى ەدى. مەر­كەلدىڭ ورنىنا كىم كەلگەنىنە قارا­ماستان, ەو باسشىلارى ۇيىم اۋماعىندا دا, ودان تىس جەر­لەردە دە اتقاراتىن جۇمىس­تارى تۋرالى قاتاڭ شەشىمدەر قابىلداۋعا كىرىسۋى كەرەك.

انا پالاسيو,

يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ ەكس-باس كەڭەسشىسى, بۇرىنعى اعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءدارىس وقۋشىسى

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org