جاھان وقىرمانى ۇزبەي وقۋعا ىنتالى ۇلكەن ادەبيەتتەردە جاسامپازدىقتىڭ ءار جانرى كۇن سايىن دامىپ, ءوز مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان كۇندەلىك جازۋ دا قازىرگى ادەبيەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى. قالامگەردىڭ كۇندەلىگى بىزگە ونىڭ جان دۇنيەسىندەگى كەي جۇمباقتاردىڭ شەشىمىن, ەشكىمگە ايتپاعان سىرلارىن, كۇيىنىشى مەن ءسۇيىنىشىن, قالا بەردى ءومىرىن اينا قاتەسىز ايتىپ بەرەدى. بۇعان كافكانىڭ, تولستويدىڭ, ءوزىمىزدىڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جازعان كۇندەلىكتەرى دالەل بولماق.
ءبارىن پاراقتاپ وقي باستاساڭىز, ىشىنەن ءومىردىڭ شىنايى كەيپى, سول تۇستاعى قوعامنىڭ بەينەسى سىر شەرتەدى. ءسىز كافكانىڭ كۇندەلىكتەر توپتاماسىنىڭ ون جەتىنشى بەتىن اشتىڭىز دەلىك, ول جەردە مىناداي سوزدەر كەزدەسەدى: «ۋاقىت نەتكەن تەز دەسەڭىزشى! لەزدە ون كۇن وتە شىقتى, وسى ۋاقىتتا مەن ەشتەڭەگە قول جەتكىزە المادىم. وتكەن ۋاقىت ەندى قايتا اينالىپ كەلمەيدى, قولعا تۇسپەيدى. ەشتەڭەنى جالعاستىرا المايمىن, ەندىگى كۇندەرى مەن دارمەنسىزبىن» نەمەسە «مەن ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىن قولىما قايتا قالام العانىمدا, قۇر اۋاعا ءسوزدىڭ سۋرەتىن سالعانداي كۇي كەشتىم» دەپ توگىلەدى. بۇدان نە تۇيەمىز؟ كۇندەلىك بەتىنەن كادىمگى كافكانىڭ ءبىر ساتتىك بولسا دا وكىنىشى مەن ىشكى قىجىلى سايراپ تۇر. جورعالاعان ۋاقىتتى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ساۋساقتان سىرعاناعان قۇمدى شەڭگەلدەپ تۇرۋمەن بىردەي ەكەنىن كافكاعا دەيىن دە نەبىر دانىشپان تۇسپالداپ ايتپادى ما؟! دەمەك, كافكادا دا «ەندىگى جازارىم بۇرىنعىمنان وزگەشە ءھام تىنىستى بولسا ەكەن» دەگەن العاۋسىز ءۇمىت بار دەۋگە بولادى. ۋاقىت ءار قالامگەردى تولقىتادى, توقىراتادى.
ادام جانىنىڭ نازىك تە جۇمباق سىرلارى اق قاعازعا توگىلسە, ودان ارتىق ۇيلەسىم مەن سايكەستىكتى تاپپاسپىز. ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتايدى, وي قۇرايدى. كۇندەلىك ارقىلى وقىرمانىنا سىر ايتقان قالامگەرلەر كوبەيمەسە, ازايعان ەمەس. قۋاتتى ويدىڭ يەلەرى ساناسىنداعى «جارىلىستى» قاشاندا الدىمەن وي داپتەرىنە, سوسىن قاعاز بەتىنە جازىپ قالدىرعاندى ءجون ساناعان. دۇنيە ادەبيەتىنىڭ ءدۇلد ۇلى رابيندرانات تاگوردىڭ رۋحاني الەمى – بۇل ەشقاشان سارقىلمايتىن قازىناسى بار كەڭ مۇحيت, وندا ەستەتيكا, رۋحانيات, فيلوسوفيالىق تالعام مەن تۇجىرىم, عارىشتىق سانا دەگەندەر شەكسىز كۇيدە ءومىر سۇرەدى. ونىڭ كۇندەلىك كىتاپشاسى – نەشە ءجۇز مىڭداعان دانامەن تاراعان جاۋھاردىڭ ءبىرى. ءبىز ونىڭ كۇندەلىگى نەلەردى ءسوز ەتكەنىنە توقتالماقپىز.
ونىڭ ءار سويلەمى ويلانۋعا جەتەلەيدى. تاگوردىڭ كۇندەلىكتەرىن اۋەلى ءتۇسىنۋ ءۇشىن, سوسىن باعالاۋ ءۇشىن تەك شىنايىلىق كەرەك. ونىڭ ءار جازعان كۇندەلىگىنىڭ ارتىندا شىعارماشىلىق ۇلى ماقسات بولعان دا شىعار. اقىننىڭ دانالىعىمەن ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان كۇندەلىك بەتتەرىن ءارى قاراي پاراقتاي تۇسەيىك. ول ءبۇي دەيدى: ء«بىز عىلىم دەپ اتايتىن نارسە ارقاشان ادامعا ءتان. ەندى ءبىز ونى باسقا ادامي قابىلەتتەردەن وقشاۋلاپ, ارنايى اتاۋ ارقىلى بىلدىك. سەبەبى قازىرگى زامانعى ادام ءوزىنىڭ ىڭعايلىلىعى ءۇشىن تابيعي كۇشتەردى قولدانۋعا تىرىسادى. بۇل «ىڭعايلىلىقتى» دامىتۋ ونىڭ باسقا ارەكەتىنەن اسىپ ءتۇستى. ادامدار تاس ۇگىتىپ, جەر قازىپ, ماتا توقىعان ساتتە ونىڭ جايلىلىق ينستينگى ويانادى. ول ساتتە ولار جەڭىمپازدىق كۇيدە بولادى». ادامزات ءومىرىنىڭ شاشىراڭقىلىعىنا شىن كۇيىنگەن تاگوردىڭ قالامى, تىلسىمعا تولى عۇمىرى ونىڭ نە جازسا دا, ويمەن, پايىممەن جازۋىنا تۇرتكى بولدى. سول ءۇشىن دە ول «جارتىلاي اش, جارتىلاي جالاڭاش حالىقتا ادامگەرشىلىك بولمايدى» دەپ توقەتەرىن ايتا سالدى. ياعني قارنى تويىمسىز قوعامنىڭ نامىستان اتتايتىنىن ءداپ باسىپ وتىر. ءبىرتۋار اقىندىعىمەن قاتار ول دراماتۋرگ, رومانيست, جازۋشى, كومپوزيتور, سۋرەتشى, اعارتۋشى, قوعام قايراتكەرى بولدى. سوندىقتان ءبىز ونىڭ بويىندا ونەردىڭ تولىق جيىنتىعى بولدى دەپ سانايمىز.
ونىڭ 1930-1931 جىلدار ارالىعىندا البەرت ەينشتەينمەن ءتورت رەت كەزدەسۋى جانە ەكى الىپتىڭ اڭگىمەلەرى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارعان وقيعالاردىڭ ءبىرى بولعان ەدى. تاگور بۇل جونىندە دە كۇندەلىك بەتىنە:«ول تۋرالى ەشقانداي وعاش وي بولعان جوق, ارامىزدا ينتەللەكتۋالدىق الشاقتىق بولدى. ول ماعان ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى باعالايتىن ادام بولىپ كورىندى, ماعان شىنايى قىزىعۋشىلىق پەن تۇسىنىستىك كورسەتتى» دەپ جازادى. بايىپتاپ قاراساڭىز, تاگور ءۇشىن ءومىردىڭ ءار ءساتى – ماڭىزدى وقيعا. ەشكىمگە جۇمباق بولىپ كورىنگىسى دە كەلمەيدى. ومىردەن ارنەنى تۇيسىنەدى, سونى جازادى.
«قۇندىلىقتار ءۇش تۇرگە بولىنەدى. ءبىرى – نارىق ءۇشىن, ەكىنشىسى – ءدىن ءۇشىن, ءۇشىنشىسى ەستەتيكا ءۇشىن بولماق... ءار حالىقتىڭ وتكەن تاريحى مەن ادەت-عۇرپى وزىنە ىڭعايلى ءھام تۇسىنىكتى, بىراق باسقا ۇلتتارعا كەدەرگى. اعىلشىندار قانشا اشىق بولسا دا, بىراق ءبىز ولاردىڭ تاريحىنىڭ كوپكە ءمالىم ءبىر بولىگىن عانا كورەمىز, تۇسىنەمىز, بۇل ءبىزدىڭ ويىمىزدى قاناعاتتاندىرا المايدى. مەن ەشتەڭەگە وكىنبەيمىن, ويتكەنى قاشان جانە قاي جەردە بولماسىن ادامزات جەتىستىكتەرى قاناعات سەزىمىن سىيلايدى. ەۋروپا بۇگىندە ۇيقىسىز كۇيدە تۇرىپ-اق جالپاق الەمنىڭ ەسىگىن ەپپەن قاقتى. ونىڭ ىقپالى – ونىڭ بايلىعىنا بايلانىستى. قاي اقيقاتقا سۇيەنە وتىرىپ, ەۋروپا كەڭىستىك پەن ۋاقىتقا قول جەتكىزە الدى؟ ونىڭ عىلىمى – اقيقات. ونىڭ عىلىمى ءبىلىمنىڭ بارلىق سالالارىن قامتيدى جانە قىزمەتتىڭ بارلىق تۇرىندە وڭ ناتيجە بەردى. بۇل – ۇلكەن كۇش. وتكەن جىلى ەۋروپادان ورالعانىمدا مەن جاس ايەلىن ەرتىپ ۇندىستانعا بارا جاتقان نەمىس جىگىتىمەن كەزدەستىم. ولاردىڭ ماقساتى – ءۇندىستاننىڭ ورتالىق بولىگىندەگى بەيمالىم تايپالار اراسىندا ەكى جىل ءومىر ءسۇرىپ, ولاردىڭ ءومىرىن مۇقيات زەرتتەۋ ەكەن. بۇعان ولار ءتىپتى ءوز ومىرلەرىن ارناماقشى. ادامدار ادامدار تۋرالى كوبىرەك ءبىلۋى كەرەك, ءبىلىم ەشقاشان ۆارۆارلىق ناسىلدەردىڭ تابالدىرىعىندا قالمايدى. ءسىز ەۋروپاعا بارساڭىز, ادامنىڭ قانشالىقتى قۇدىرەتتى ەكەنىن سەزىنەسىز. وسى قۇدىرەتپەن ەۋروپا كۇللى ادامزات ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جەر شارىن ورناتتى. ەۋروپانىڭ ادامزاتقا كەدەرگى كەلتىرەتىن بارلىق توسقاۋىلداردى جويۋعا قولداناتىن ومىرشەڭدىگى ماڭگىلىك بولماق».
وقىپ وتىرىپ ويعا باتاسىز. ادامنىڭ قادىر-قىمباتى تۋرالى ءسوز, تالاس-تارتىس قاي زاماندا دا تولاستاعان جوق. تالانتى جۇرتتان اسقان تاگوردىڭ وسى ماسەلە حاقىندا قالام تەربەۋى دە تەگىن ەمەس. بۇل ونىڭ سەرگەك ساناسى وتكەندى دە, بۇگىندى دە, ءتىپتى ەرتەڭگى بولاشاقتى دا بولجاۋعا ارقاشان دايىن تۇرعانىن راستايدى. كۇللى عىلىمنىڭ نەگىزىن سالعان الىپ ەۋروپا تۋرالى تۇيگەندەرى ادامزات بالاسىن وركەنيەتتى قوعامعا, عىلىم مەن بىلىمگە ىنتىق بولۋعا ۇندەيدى. ارينە, ءوزى ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ كوزىمەن. «ونىڭ ءومىرى ءبىر سارىندىلىقتان تۇرمايتىن ءومىر بولدى», دەيدى تاگورتانۋشىلار. ارينە, اسقاق قيالدىڭ, ازات ويدىڭ, جۇيرىك قالامنىڭ يەسى ەشبىر قاعيداتقا, ەرەجەگە باعىنباي كۇن كەشكەنى ءشۇباسىز. تالانتقا تۇساۋ سالۋدى قىلمىس دەپ بىلەتىن ەركىن قوعام ونى ءپىر تۇتتى, كۇن سونگەنشە ءپىر تۇتا بەرەدى. «ەگەر ءسىز بارلىق قاتەرگە ەسىك جابا بەرسەڭىز وندا اقيقات ەسىگى سىرتىندا قالادى» دەگەن دە وسى ۇلى تاگور ەمەس پە ەدى؟! بۇل ءسوزدىڭ استارى بىزگە شىندىقتىڭ, اقيقاتتىڭ كەزدەيسوقتىق ەمەس ەكەنىن تۇسىندىرەدى.
دۇيسەنالى الىماقىن