وڭىرلىك كوميسسيا وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى

 تۇتقىن با, ساتقىن با؟

وسى كۇنى كوميسسيا مەن ونىڭ جۇمىسشى توپتارى ءار اپتا­نىڭ سارسەنبى جانە بەيسەنبى كۇن­دەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى جانە بايقوڭىر قالاسى بويىن­شا دەپارتامەنتىنىڭ, باس پرو­كۋرا­تۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ وبلىس بويىنشا باسقارماسىنىڭ جانە وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارحيۆ­تەرىندە ساقتالىپ تۇرعان قۇپيا قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋدە.

مىسالى, قورقىت اتا اتىن­داعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنان جاساقتالعان وب­لىستىق جۇمىسشى توپ ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندەگى «اقتالۋعا جاتپايدى» دەگەن 12 قوردى زەرتتەپ, 1940-1950 جىلدار ارالىعىندا سوتتالعان ازاماتتاردىڭ ۇستىنەن قوزعالعان 70 ءىستى قاراعان. سونىڭ ناتيجەسىندە 141 ادام اقتاۋعا ۇسىنىلدى. 

– بۇلاردىڭ دەنىن «تۇركى­س­تان لەگيونى» قۇرامىندا بول­عان­داردىڭ, «جاپون شپيونى» دەگەن جالامەن اتىلعاندار مەن سىر وڭىرىنە جەر اۋدارىلعان كورەي, نە­مىس­تەردىڭ ۇستەرىنەن قوز­عال­عان ىستەر قۇراپ وتىر, – دەيدى وڭىر­لىك كوميسسيا مۇشەسى, تاريح عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى ءۋالي­حان يبراەۆ. – قازىر «تۇركىس­­تان لەگيونىنىڭ» قۇرامىنا كىر­گەندەردى زەرتتەۋدىڭ ارنايى ءادىسناماسى جوق. ءتىپتى اراكى­دىك بولسا دا «ولار تۇتقىن با, سات­قىن با؟» دەگەن ماسەلە كوتەرىلىپ قالا­دى. نەمىس اسكەرىندە تۇتقىن­دا بولعان ولاردىڭ كەڭەس اس­كەرىنە قارسى سوعىسقا قاتىس­قان, قاتىسپاعانىن دا انىقتاۋ قيىن. زەرتتەۋ كەزىندە ولاردىڭ العاشقى تەرگەۋدە ەشتەڭە مو­يىنداماعانىن, كەيىننەن ءبارىن قول­مەن قويعانداي قىلىپ ايتىپ بەرگەنىن بايقادىق. ءتىپتى كوپ­شىلىگىنىڭ جاۋاپ الۋ كەزىندە ورىس تىلىندەگى ساۋالدارعا ورىسشا جاۋاپ بەرىپ, سوتتا اۋدارماشى سۇراعانى تەرگەۋدىڭ زاڭ تالاپتارىنا ساي وتكەنىنە كۇمان تۋدىرىپ وتىر. جاس جىگىتتەردى الداپ-ارباپ, ءتىپتى جاپقان جالاسىن ۇرىپ-سوعىپ مويىنداتۋى دا مۇمكىن. لەگيون قۇرامىندا بولعانداردىڭ كەيىننەن پارتيزان قوزعالىسىنا قوسىلىپ, جاۋعا قارسى سوعىسقانى دا ەسەپكە الىنباعان.

ارحيۆ قۇجاتتارى اراسىندا تۇتقىندار اراسىندا ۇگىت-ناسي­حات جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءدىن وكىلدەرى تۋرالى دا دەرەكتەر كەزدەسىپ قالادى. كوميسسيا مۇشەلەرى كوڭىلدە ەش ءدۇدامال قالماس ءۇشىن ارحيۆ قورلارىنداعى قۇ­جاتتاردى سارالاي وتىرىپ, ۆلاسوۆشىلار مەن كانىگى باسكە­سەر­لەردىڭ قىلمىستىق ىستەرى­نەن باسقا قۇجاتتاردى قۇپياسىز­دان­دىرعان ءجون دەگەن پىكىردە.

كوتەرىلىستەر تۋرالى كوپ دەرەك بار

كوميسسيا جۇمىسى بارىسىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىستەر تۋرالى ەستەلىك­تەر جي­ناقتالىپ جاتىر. سو­نى­مەن قاتار ءالى اقتالماعان ازاماتتاردىڭ جاقىن تۋىستارىنان ماڭىزدى مالىمەتتەر الىنعان.

وڭىرلىك كوميسسيا وبلىس اۋماعىندا كەڭەس بيلىگىنە قارسى حالىق نارازىلىقتارىنىڭ دا سانىن انىقتاۋ باعىتىندا دا ءبىراز ءىس ءبىتىردى. ونىڭ ىشىندە امىرشىلدىك جۇيەگە قارسى باعىت­تالىپ, قازالى, قارماقشى, تە­رەڭ­وزەك اۋماعىن قامتىعان قارا­­قۇم كوتەرىلىسىنىڭ ورنى بو­لەك. شارۋا جايىمەن كوشىپ-قو­نىپ جۇرگەن شارۋالاردىڭ باس كوتەرۋىنە كەيىنىرەك كورشىلەس ىر­عىز, ارال مەن قارساقپاي تۇرعىن­دارى دا قوسىلعان.

كوميسسيا مۇشەلەرى قازالى­داعى ءدال وسىنداي كوتەرىلىسكە باسشىلىق جاساعان اقمىرزا يشان ساربازدارىنا, الاش قاي­راتكەرلەرىنە تاعىلعان ايىپتاردى دا زەرتتەۋ ۇستىندە. جۇمىسشى توپ ارحيۆتەگى 1996 جىلعى وبلىس اۋماعىندا قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇجاتتارىندا كورسەتىلگەن ورىنداردا بولدى. 

كوپ جىلدار بويى وبلىس ورتالىعىنداعى اراي ساياجايى اۋماعىنا, ياعني رەپرەسسياعا ىلىن­­گەندەر وققا بايلانعان جەر­گە ەس­كەرتكىش قويىپ, ەسكە الۋ شا­­را­لارىن وتكىزىپ كەل­دىك. قۇ­­جات­­تاردى زەرتتەۋ كەزىن­دە بىر­قازان, قاراۋىلتوبە ەلدى مەكەن­دەرىنىڭ ماڭىنان, قىزىل­وردا قالاسىنداعى ورال كازاكتارى قورىمى جانىنان تاعى وسىنداي ورىندار تابىلىپ وتىر. قورىم جانىندا الاساپىران زاماندا وققا بايلانعان قىرىق مولدا­نىڭ دەنەسى جاتىر دەگەن دەرەك انىق­تالىپ, قازىر ول زەرتتەلۋ ۇستىندە.

– جۇمىس توبى قوجبان حان باستاعان ساربازدار تۇگەل جان قيعان قاراقۇم كوتەرىلىسىنىڭ سوڭعى ۇرىسى وتكەن كوجەباي سا­يى­­نا, قاراۋىلتوبەدەگى ۇشاعاش­­قا, بىرقازانداعى قوڭىر­توبە­گە ەس­كەرتكىش ورناتۋدى ۇسىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار ساياسي-قۋ­عىن سۇرگىن قۇرباندارى جەرلەن­گەن جەرلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ۇقك قى­زىلوردا وبلىسى جانە باي­قو­ڭىر قالاسى بويىنشا دەپار­تا­مەنتى ارحيۆىندە 1991, 1996 جىل­­­دارى جۇمىس ىستەگەن كوميس­سيا­­ن­ىڭ ءىس-قۇجاتتارى نەگىزىندە ار­­نايى ارحەولوگيالىق ەكسپەدي­تسيا شىعارۋ كەرەك دەگەن پىكىر­دە. بىلىكتى زاڭگەرلەرمەن بىرلەسە وتى­رىپ, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ 1993 جىلى 14 ساۋىردە قا­بىل­د­انعان «جاپپاي ساياسي قۋ­عىن-سۇر­گiندەر قۇربان­دارىن اق­تاۋ تۋرالى» زاڭىنا وزگە­رىستەر ەنگىزۋ قاجەت, – دەيدى ءۋاليحان يبراەۆ.

جاقىن ارادا وڭىرلىك كوميسسيا مۇشەلەرى اۋداندارعا ساپارلاپ, ساياسي تەررور قۇرباندارى اتىلعان اۋماقتاردى ارالاپ, سول كەزەڭنىڭ ءبىر دەرەگىن بىلەتىن كونەكوزدەرمەن تىلدەسىپ قايتپاق. مۇنىڭ ءبارى جالالى بولىپ, جان قيعان ەرلەر ەسىمىن ورتامىزعا ورالتۋ ءۇشىن, تاريحي سانامىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن كەرەك.

قىزىلوردا