بۇگىندە بيوتەحنولوگيا, يممۋنوحيميا, يممۋنوبيوتەحنولوگيا, يننوۆاتسيا, نانوتەحنولوگيا دەگەن سوزدەردىڭ سوزدىك قولدانىسىمىزعا ەنگەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى. دەگەنمەن, ماعىناسىنىڭ ءبىرىن ءبىلىپ, ءبىرىن بىلە بەرمەيتىن “تانىس تا بەيتانىس” سوزدەر استارىندا تۇتاس عىلىم جاتقانىن اڭعارامىز. جاقىندا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ جۇمىس بابىمەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعى” رمك-دە بولعان كەزدە, ەلىمىزدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق عىلىمي دامۋعا زور كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالىپ وتىرعاندىعىنا تاعى دا ءبىر رەت كوز جەتكىزدىك.
پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ميكروورگانيزمدەردىڭ رەسپۋبليكالىق كوللەكتسياسىن قاراپ, بيوتەحنولوگيالار جانە وسىمدىكتەر سەلەكتسياسى, يممۋنوحيميا جانە يممۋنوبيوتەحنولوگيا لابوراتوريالارىنىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعى ۇجىمىنىڭ سوڭعى 5 جىلدا جەتكەن نەگىزگى عىلىمي جەتىستىكتەرى قويىلعان ۇجىمدىق پايدالانىمداعى بيوتەحنولوگيالاردىڭ ۇلتتىق عىلىمي لابوراتورياسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان بولاتىن.
1993 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى قۇرىلدى. ماقساتى – بيوتەحنولوگيا سالاسى بويىنشا ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمدى ۇيلەستىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ. ءاۋ باستا ۇبو قۇرامىنا 3 ەنشىلەس مەملەكەتتىك كاسىپورىن مەن جامبىل وبلىسى, گۆاردەيسكي اۋىلىنداعى “بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى” ەمك, الماتى قالاسىنداعى “بيولوگيا جانە وسىمدىكتەر بيوتەحنولوگياسى ينستيتۋتى” ەمك مەن استاناداعى “رەسپۋبليكالىق ميكروورگانيزمدەر كوللەكتسياسى” ەمك جانە ستەپنوگور قالاسىنداعى ۇبو فيليالى, “بيومەدپرەپارات” عىلىمي-ساراپتامالىق” جشس كىردى. 2010 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن رمك ساناتىنداعى ورتالىق قۇرامى وزگەرىسكە ۇشىراپ, قايتا قۇرىلعان بولاتىن. ءناتيجەسىندە, “بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى” رمك-دان ءۇش ەنشىلەس كاسىپورىن ءوز الدىنا ءبولىنىپ شىقتى. ال بۇگىنگى كۇنى ۇبو قۇرىلىمىندا ستەپنوگور قالاسىنداعى ۇبو فيليالى, اتىراۋ فيليالى, “بيومەدپرەپارات” عىلىمي-ساراپتامالىق ورتالىعى” مەن الماتىداعى وكىلدىگى بار. ورتالىقتا 365-تەن اسا قىزمەتكەردەن تۇراتىن ۇلكەن ۇجىم قىزمەت ەتۋدە. ونىڭ 1-ەۋى ۇعا اكادەميگى, 15-ءى عىلىم دوكتورى, 61-ءى عىلىم كانديداتى, 2-ەۋى PhD دوكتورى ەكەن.
بيوتەحنولوگيالىق ورتالىقتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىندە جەتكەن نەگىزگى جەتىستىكتەرى قانداي؟
ۇبو وتكەن جىلى 2009-2011 جىلعا ارنالعان “مەديتسينادا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تاعامدىق جانە قايتا وڭدەۋ وندىرىسىندە گەندىك-ينجەنەرلىك, جاسۋشالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جانە جاساپ شىعارۋ” اتتى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامانى (عتب) ۇيلەستىرىپ, جۇزەگە اسىردى. باعدارلامانى قارجىلىق قولداۋ – 530,9 ملن.تەڭگەنى قۇرايدى. وسى قارجىعا اتالعان سالالاردا باسەكەگە قابىلەتتى بيوتەحنولوگيالىق ءونىمدى جانە وڭتايلى عىلىمي تەحنولوگيالاردى جاساپ شىعارىپ, ونى قولدانىسقا ەنگىزۋ ماقساتى تۇر.
مەديتسينالىق بيوتەحنولوگيا سالاسىندا قۇرت اۋرۋى قوزدىرعىشىنىڭ مۋلتيرەزيستەنتتىلىگىن, ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىن, ۆ,س جانە G جۇقپالى گەپاتيت اۋرۋلارىن, ەپشتەين-بارا, ادام پاپاللوماسى ۆيرۋستارىن, سونىمەن قاتار مەرەزدى گەنومدىق تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ جەدەل انىقتاۋعا ارنالعان تەست جۇيەسى جاساقتالدى. ال ورىس عالىمدارىمەن بىرىگە وتىرىپ, تۇڭعىش رەت ىشكە قابىلداناتىن ادامنىڭ رەكومبينانتتى ەريتروپوەتينىنىڭ تۇيىرلەنگەن ءدارى ءتۇرى جاسالدى. بۇل ءدارى-دارمەك انەميانىڭ اۋىر تۇرلەرىن ەمدەۋگە ارنالعان. اسىرەسە, وتادان ەندى شىققان اۋرۋلارعا تۇيىرلەنگەن ءدارى وتە قولايلى بولىپ سانالادى. ەريتروپوەتينگە الەمدە سۇرانىس وتە جوعارى, ونىڭ رىنوگى 8 ملرد. دوللاردى قۇرايدى. رەسەيدىڭ بۇل دارىگە دەگەن مۇقتاجدىعى 200 ملن. دوللار بولسا, قازاقستان كورسەتكىشى 20 ملن. دوللار. ءبۇگىنگى كۇنى جاڭا ءدارى كلينيكاعا دەيىنگى سىناقتان ءوتىپ, كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ العاشقى فازاسى باستالدى.
قىزىلشا مەن پاروتيتقا قارسى ەگۋدىڭ ميكروكاپسۋلالى تۇرلەرى ومىرگە كەلدى. بۇل ۆاكتسينانىڭ ارتىقشىلىعى قازىرگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 9 ايدان باستاپ سالىناتىن ەكپەنى 5 ايلىق ءسابي كەزىندە ءدارى تۇرىندە ىشكە قابىلدايتىندىعىندا بولىپ وتىر. ءدارى الدىن الۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرە تۇسەدى. ءدارىنىڭ كلينيكالىق سىناقتان ءوتۋى بيىلعا جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جاڭا ءداۋىردىڭ جارانى تەز جازاتىن دارىلەرى دە جاسالۋدا. كۇيىكتەردى, تروفيكالىق ويىق جارالاردى, ينفاركت پەن تسەرەبرالدى ترومبوزدى جازۋدا بىردەن ءبىر ءتيىمدى ەم بولىپ تابىلاتىن انگيوگەنين, ەريتروپوەتين گەنەتيكالىق ينجەنەريادا جوعارى تەحنولوگيالىق ادىستەردى قولدانۋ نەگىزىندە الىنعان.
رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ تسيتولوگيا جانە گەنەتيكا ينستي-تۋتىمەن بىرىگە وتىرىپ, اۋىر ناۋقاستارعا تەراپەۆتىك قۇرال رەتىندە دىڭگەك جاسۋشالارىن قولدانۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرىن جاساپ شىعارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال ۆەتەرينارلىق بيوتەحنولوگيا سالاسىندا عالىمدار سوڭعى جىلدارى 28 تەست-جۇيەسى جانە 26 ەكپە ءتۇرىن جاساپ شىقتى. بارلىق دارىلەرگە دە تەحنولوگيا جاساقتالىپ, نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتار بەكىتىلدى. وعان قوسا ءتىزىمدىك سىناق جۇرگىزىلدى. قازاقستاندا قۇس تۇماۋىنا (H5N1) قارسى ەكپە جاسالىپ, ناتيجەسىندە الەمدە بۇل اۋرۋعا قارسى جەكە ءوز ءدارىسى بار ساناۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى اتاندى. 2008-2010 جىلدارى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 22,3 ملن. داناسى دايىندالىپ, قاجەتتىلىكتى تولىقتاي وتەدى.
بيوتەحنولوگيالىق ادىستەمەنى قولدانۋ نەگىزىندە بيدايدىڭ “ميراس”, “نادەجدا”, “الەم” جانە “بايتەرەك” اتتى جوعارى ءونىمدى 4 ءتۇرى ويلاپ شىعارىلدى. جاڭا بيداي تۇرلەرىنىڭ بويىندا ءتۇرلى اۋرۋلارعا جانە شولگە توزىمدىلىك قاسيەتى بار. ولار شىعىس قازاقستان, جامبىل, الماتى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا اۋدانداستىرىلدى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە جازعى جۇمساق بيدايدىڭ جاڭا 5 ءتۇرى مەملەكەتتىك ءتۇر سىناعىنان وتۋدە. سولاردىڭ ىشىندە “رامينال” جۇمساق بيدايى ءوزىنىڭ جوعارى ونىمدىلىگىمەن قوسا, سارى جانە قوڭىر تاتقا ءتوزىمدى بولىپ كەلەدى. جاڭا ءتۇردىڭ الەۋەتتى ءتۇسىمى, شىعىمى گەكتارىنا 92 تسەنتنەرگە تەڭ, ال قۇرامىنداعى شيكىزاتتىق پروتەينى 17 پايىز. سونداي-اق, “باقاناس” جانە ء“مادينا” اتتى كۇرىشتىڭ جاڭا تۇرلەرى جاسالدى. ولار اتالمىش ءداندى داقىلدىڭ الدىڭعى تۇرلەرىنە قاراعاندا ساپاسى مەن شىعىمى مول بولىپ ەسەپتەلەدى. كۇرىشتىڭ بۇل تۇرلەرى وتكەن جىلى الماتى وبلىسىندا ورنالاسقان “اگروفيرما بىرلىك” جشس بازاسىندا 5 000 گەكتارعا ەگىلسە, بيىلعى 2010 جىلى 10 000 گەكتار اۋماققا سەبىلمەك.
ال قاراعاندى وبلىسىنداعى اباي اۋدانىندا “استرا-اگرو” جشس تۇقىم ءوندىرۋشى شارۋاشىلىعىنا ۆيرۋسسىز مينيكلۋبتار نەگىزىندە ۆيرۋسسىز كارتوپ الۋدىڭ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. ءۇش جىل بويى شارۋاشىلىقتا ۆيرۋسسىز كارتوپتى ءوسىرىپ-كوبەيتۋ, جىلىجايدا جانە ارنايى ورىنداردا
وسىرەتىن وسىمدىكتەردى ءوسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2008 جىلى وسى تەحنولوگيا بويىنشا 5000 توننا تۇقىمدىق كارتوپ ءوسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا “استرا-اگرو” جشس-گە ەليتالى تۇقىم ءوندىرۋشى شارۋاشىلىعى دارەجەسى بەرىلىپ, وسى كارتوپ ءتۇرى اقمولا وبلىسىندا وسىرىلۋدە.
ءونىم تۇرلەرىن عانا كوبەيتىپ قويماي, ولاردىڭ ءوسۋىن تەجەيتىن زيانكەستەردەن قورعاۋ دا نازاردان تىس قالىپ جاتقان جوق. اتاپ ايتساق, كولورادا قوڭىزىنا, ورمەكشى جانە قۇرت-قۇمىرسقالارعا قارسى “اسپوروگەندى بيوتۋرين”, “بيتوكسيتۋرين” ءدارى-دارمەكتەرى ويلاپ تابىلدى. بۇگىندە ولار شارۋاشىلىقتا ءوز قولدانىسىن تابۋدا. ال “نيتراگين” ءدارىسى بويىنشا تاجىريبەلىك-وندىرىستىك رەگلامەنت جاساقتالىپ, وعان يننوۆاتسيالىق پاتەنت الىندى. قۇرعاق جانە سۋلى بيولوگيالىق ءدارى-دارمەككە جاتاتىن “نيتراگين” بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەردىڭ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتاتىن قاسيەتكە يە. وعان قوسا, تاعامدىق ءوندىرىس سالالارىنىڭ تۇرلەرىنە قوسپالار مەن تابيعي قوسىندىلار الۋدىڭ قالدىقسىز تەحنولوگياسى دايىندالدى.
2009 جىلى “ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىكتىك قاۋىپسىزدىگىن ودان ءارى بەكىتۋ ماقساتىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جاڭا جوعارى ءونىمدى تۇرلەرىن جەدەل جاساۋدىڭ مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق جانە بيوينجەنەرلىك ادىستەمەسىن جاساپ شىعارۋ, سونداي-اق ونى سەلەكتسيالىق تاجىريبەگە ەندىرۋ” باعدارلاماسى 80 ملن.تەڭگەگە باعالانسا, قۇنى 120 ملن.تەڭگە بولاتىن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا گەندىك موديفيكاتسيالانعان نىسانداردىڭ اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدى عىلىمي-تەحنيكالىق تۇردە قامتاماسىز ەتۋ” باعدارلامالارى جۇزەگە اسۋدا. ال “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ا /H5N1 تۇماۋىنا قارسى ەكپە دايىنداۋ” عتب-عا 208,6 ملن.تەڭگە ءبولىندى. بۇل باعدارلامالار اياسىندا ەلىمىزدىڭ بيولوگيالىق عىلىم سالاسىندا بىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. عىلىم سالاسىندا جاڭالىقتار اشىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ويلاپ تابىلعانىن ەسكەرسەك بۇل تەك ەلىمىز يگىلىگىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادامزات يگىلىگىنە جاتپايتىنى داۋسىز دەپ ويلايمىز. ال عالىمداردىڭ سۋىرماسىندا نەمەسە ويلارىندا جاتقان تىڭ ويلار قانشاما دەسەڭىزشى. مەملەكەت تاراپىنان ۇبو-عا جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق ولاردىڭ دا جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. ناتيجەنى تۇپكى مۇددەمەن بايلانىستىرۋ جونىندە ايتقان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى ورىندى-اق. يننوۆاتسيالار دا, قازاقستاندىق مازمۇن دا, عىلىمدى دامىتۋ دا ءبىر ارنادا توعىساتىن بولعاندىقتان ۇبو-دان كۇتەر ءۇمىت مول.
ۆەنەرا تۇگەلباي.