2013 جىلى, ارادا ءجۇز وتىز بەس جىل وتكەن سوڭ, گۆاتەمالا مەملەكەتىنە كەلگەن كۋبا ەلشىسى ەسكى قورىمداعى ءبىر جاس قىزدىڭ بەيىتىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتى. وندا التىن ارىپتەرمەن مىناداي ءسوز جازىلعان ەدى:
«سەزىنەمىن, ءسات تۋعانىن –
سىردى اشاتىن – دەرتتى ارمان:
گۆاتەمالالىق قىز تۋرالى,
عاشىقتىقتان مەرت بولعان!
مۇندا ماريا گارسيا گرانادوس جاتىر, ول – «لا نينا دە گۆاتەمالا».
كۋبا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى»...
القيسسا. سىرتتا – ون توعىزىنشى عاسىر, ال اق ءمارماردان قالانعان ءزاۋلىم سارايدىڭ ىشىندە – بەينە ءبىر اققۋداي شاكي باسىپ, انتەك كۇلگەن سۇلۋ بويجەتكەن ءان سالىپ, اينالا بيلەپ ءجۇر. ول ماڭگىلىك ماحاببات جايلى, ءبىر-بىرىنە ىنتىققان قوس جۇرەكتىڭ, بالكىم, ەشقاشان دا قوسىلا المايتىن قوس جۇرەكتىڭ ساعىنىشى جايلى ءان سالاتىنداي. ول – ماريا گارسيا گرانادوس ەدى. گۆاتەمالانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى, گەنەرال گارسيا گرانادوستىڭ جالعىز قىزى.
1877 جىلى, كۋبا حالقىنىڭ ۇلت قاھارمانى, «كۋبا ازاتتىعىنىڭ كيەسى», اقىن, جۋرناليست, ۇستاز حوسە مارتي-ي-پەرەس ءوز ەلىندەگى ساياسي قىسىمنان جەر اۋىپ, گۆاتەمالاعا كەلەدى. ءاردايىم ۇيىندە ساياسي ەليتا مەن ونەر ينتەلليگەنتسياسىنا ارناپ قوناقاسى بەرەتىن گەنەرال اقىندى دا شاقىرادى. ءوزىنىڭ تۋا ءبىتتى شەشەندىگى جانە كىسى باۋراپ الاتىن كوركەم مىنەزىمەن گۆاتەمالادا «دوكتور توررونتە» اتانعان حوسە مارتي بۇل شاقىرۋدان باس تارتپايدى. ماريا ءبىر كورگەننەن اقىندى ۇناتىپ قالادى. ودان كەيىن ورتالىق امەريكاداعى قىزدار اكادەمياسىندا حوسە مارتي فيلوسوفيادان ءدارىس وقىپ جۇرەدى. ونىڭ العىر شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – تاعى دا سول ماريا. ءبىز ءبىراز العا ۇزاپ كەتكەن سەكىلدىمىز. كەيىن سول قوناقاسىدا بولعان م.ب.مارتينەس دەگەن كىسى وسى وقيعانى بىلايشا ەسكە الادى: «گۆاتەمالاعا كەلگەنىنە ەكى كۇن بولعان اقىندى گەنەرال قۇرمەتتەپ ۇيىنە شاقىردى. سيقىرلى بي شەرۋىن تاماشالاپ وتىرعانىمىزدا حوسە مارتي مەنەن «مىسىرلىق حانشايىمشا كيىنگەن اناۋ سۇلۋ قىز كىم؟» دەپ سۇرادى. «گەنەرالدىڭ قىزى ماريا» دەدىم. ونىڭ سۇلۋلىعى مەن بيىنە اقىننىڭ اربالىپ قالعانىن بىردەن اڭعاردىم». مارتي مەن ماريا اراسىنداعى سەزىم ۇشقىنى وسىلايشا جالت ەتكەن ەدى. الايدا اقىن مەكسيكادا ءوزىنىڭ قالىڭدىعى قالىپ كەتكەنىن دە ايتقان سىڭايلى. سەبەبى ء«سىزدىڭ گۆاتەمالاعا قايتىپ كەلگەنىڭىزدى ەستىدىم. الايدا مەنىمەن كەزدەسۋگە كەلمەدىڭىز. نەلىكتەن؟ بىراق ماعان بولا ساپارىڭىزدان قالماڭىز. ءسىز قالىڭدىعىڭىزدىڭ بار ەكەنىن, وعان ۇيلەنۋگە مورالدىق مىندەتتەمە العانىڭىزدى ءاردايىم جادىما سالۋشى ەدىڭىز. سوندا دا, تەزىرەك كەلۋىڭىزدى وتىنەمىن» دەيدى ماريا اقىنعا جازعان حاتتارىنىڭ بىرىندە. بىراق اقىن سول ساپارىندا ءوزىنىڭ قالىڭدىعىن ەرتە كەلەدى. اقىن كەلگەن كۇنى وزەنگە شومىلۋعا كەتكەن ماريانىڭ ءولى ءتانى عانا تابىلادى. دارىگەرلەر «وكپەسىنە سۋىق تيگەن» دەگەن ۇيعارىمعا كەلەدى. جاس سۇلۋدى جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسقان اقىن كەيىن ماريانى ماڭگىلىك ولمەس جىردىڭ مۋزاسىنا اينالدىرادى. ەندى ونىڭ الەم ادەبيەتىندەگى ەسىمى – «لا نينا دە گۆاتەمالا». اقىننىڭ وسى داڭقتى ولەڭىن وقيىق:
سەزىنەمىن, ءسات تۋعانىن –
سىردى اشاتىن – دەرتتى ارمان:
گۆاتەمالالىق قىز تۋرالى,
عاشىقتىقتان مەرت بولعان!
جاسمين مەن لالا گ ۇلى,
جانسىز ءجۇزىن كومكەردى,
باۋىرىنا الدى دالا مۇڭىن,
باۋىرىنا ونىڭ دەرت ەندى.
سۇيگەن ەدى ول... ەرتە مە ەدى؟!.
«كۇتەم» دەگەن, سەرت ەتىپ,
جىگىت... جارىن ەرتە كەلدى,
قىز سەزىمىن تارك ەتىپ.
ەل بەتكە الدى جاس قابىردى,
اۋىر تابىت كوتەرىپ,
جۇرت اعىلدى – جاس توگىلدى,
كوزدىڭ قۇنى وتەلىپ.
...كەلدى جىگىت! شەرتە كەلدى,
ارمان ءانىن, جارق ەتىپ...
بىراق جارىن ەرتە كەلدى,
قىز جۇرەگىن تارك ەتىپ!
نەگە, ساۋلەم, بۇلاي ەتتىڭ,
قوڭىراۋلاتتى-اۋ كۇي وكتەم!
...سۋىق ءجۇزىن جىلاي ءوپتىم,
سۋىعى ءوتتى سۇيەكتەن.
...ءولى ءتانىن كەتكەن سۋىپ,
وزەننەن اپ, كوپ دەدى ەل:
«وكپەسىنەن وتكەن سۋىق»,
جوق, جۇرەكتەن وتكەن ول!
نەگە, ساۋلەم, بۇلاي ەتتىڭ,
جيىپ كەپ ەم بار گۇلدى!..
قوس قولىنان جىلاي ءوپتىم,
قابىر الدى-اۋ سول گۇلدى!
مولاڭنان كەپ الىپ كەتتى
مەنى...
سەنى – الدى ءتۇن!..
جارىق كەتتى!
زارىق كەتتى!
قالىپ كەتتى جالعىز ءۇن...
(ولەڭدى اۋدارعان: ە.ءجۇنىس)
اقىن ماريانى تەك گۇلدەردىڭ اراسىندا قالعانداي ەلەستەتەتىنى ولەڭنەن انىق اڭعارىلادى. ەڭ تاڭعالارلىعى, قالالىق زيراتتىڭ قىزمەتكەرلەرى كەيبىر تۇندەردە قورىمنان ءبىر قىزدىڭ ءان سالعان داۋىسى ەستىلەتىنىن جانە «مەنىڭ زيراتىما گۇل قويىڭدارشى» دەپ جۇرەتىن اق كويلەكتى قىزدى ۇنەمى كورەتىندەرىن ايتادى. بۇل دا ءبىر قالالىق اڭىزداردىڭ ءبىرى بولار. الايدا وسى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى ماريانىڭ قۇلپىتاسىنان جاسمين مەن لالا گ ۇلى ۇزىلمەگەن ەكەن. قابىر باسىندا ءاردايىم جاڭا عانا جۇلىنعان گۇلدەر جاتادى ەكەن.
حوسە مارتيگە قالىڭدىعى كارمەن زاياس بازان ۇل سىيلادى. اقىن ءۇشىن ماريا گرانادوس وبرازى ماحاببات مۋزاسى عانا ەمەس, رەۆوليۋتسيا جانكەشتىلىگىنىڭ بەينەسىنە اينالسا, ۇلى حوسە فرانتسيسكو – رەۆوليۋتسيا جاسامپازدىعىنىڭ جانە جەڭىسىنىڭ كۋلتىنە اينالعان سەكىلدى. اقىننىڭ ءوزى «يسماەللو» دەپ ەركەلەتكەن جالعىز ۇلىنىڭ ەكى جاسقا تولعان تۋعان كۇنىندە جازعان ولەڭىن وقىپ كورەلىك:
جاس حانزادا قۇرمەتىنە,
بۇل مەيرامدى ويلاپ تاپتىق.
جاس حانزادا قۇرمەتىنە,
مەرەكەنىڭ وتىن جاقتىق.
ونىڭ تولقىن ءسۇمبىل شاشى,
يىنىنە توگىلەدى,
قوس جانارى سəۋلە شاشىپ,
قوس جۇلدىزداي كورىنەدى:
جالت ەتەدى تاڭعى نۇرداي,
جارق ەتەدى سونبەۋ ءۇشىن;
ول مەن ءۇشىن – جاستىعىمداي,
تəج بەن سەمسەر – ول مەن ءۇشىن!
قانقۇيلىمەن الىسقاندا,
قالت ەتپەيتىن بەرىك, بەكەم –
مەنىڭ قولىم – ول ۇستاسا,
بالاۋىزداي ەرىپ كەتەر.
قاباعى سəل تۇيىلسە ەگەر,
قاباعىنىڭ استىندامىن,
كوزىنە جاس ۇيىرسە ەگەر,
كوزىمە الام جاستىڭ ءبəرىن.
سونىڭ قانى تامىرىم مەن
تۇل بويىمدا, بىلەگىمدە,
سونىڭ عانا əمىرىمەن
سوعىپ تۇرار جۇرەگىم دە!
جاس حانزادا قۇرمەتىنە,
بۇل مەيرامدى ويلاپ تاپتىق!..
(ولەڭدى اۋدارعان: ە.ءجۇنىس)
كەيىن اقىننىڭ ۇلى حوسە فرانتسيسكو دا ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسكەرگە اينالىپ, گەنەرال شەنىندە زەينەتكە شىققان.
لاتىن امەريكاسىنىڭ ەڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ءبىرى حوسە ءمارتيدىڭ, بالكىم, ەڭ ءبىر داڭقتى, اڭىزعا اينالعان وسى ەكى ولەڭىنەن ونىڭ ءومىرىن دە, ومىرلىك ۇستانىمدارىن دا بايقاۋعا بولادى. سۇيگەن, كۇرەسكەن, بۇلقىنعان, اۋىرعان, سەنگەن جۇرەكتىڭ ءبىر بايانى وسى.