2013 جىلعى 11 جەلتوقسان, استانا قالاسى«قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار نورماتيۆتەرىن ايقىنداۋ ادىستەمەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2012 جىلعى 16 ساۋىردەگى № 110-ءو بۇيرىعىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2007 جىلعى 9 قاڭتارداعى ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ 17-بابىنىڭ 29)-تارماقشاسىنا, 28-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس بۇيىرامىن:1. «قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار نورماتيۆتەرىن ايقىنداۋ ادىستەمەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2012 جىلعى 16 ساۋىردەگى № 110-ءو بۇيرىعىنا (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 7664 تىركەلگەن, 2012 جىلعى 11 شىلدەدەگى № 383-388 (27462) «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان) مىناداي وزگەرىس ەنگىزىلسىن:كورسەتىلگەن بۇيرىقپەن بەكىتىلگەن قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار نورماتيۆتەرىن ايقىنداۋ ادىستەمەسى, وسى بۇيرىققا قوسىمشاعا سايكەس جاڭا رەداكتسيادا جازىلسىن.2. ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنە وسى بۇيرىقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەۋدى قامتاماسىز ەتۋدى جانە زاڭنامادا كوزدەلگەن تارتىپپەن ونى رەسمي تۇردە بۇقارالىق اقپاراتتىق قۇرالداردا جاريالاۋدى. 3. وسى بۇيرىق العاش رەت رەسمي جاريالانعان كۇنiنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگiزiلەدi.
ءمينيستردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ە. نىسانباەۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشىسىنىڭ 2013 جىلعى 11 جەلتوقسانداعى №379-ءو بۇيرىعىنا قوسىمشا
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ2013 جىلعى 16 ساۋىرىندەگى № 110-ءو بۇيرىعىنا قوسىمشا
قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار نورماتيۆتەرىن ايقىنداۋ ادىستەمەسى1. قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار نورماتيۆتەرىن ايقىنداۋ ادىستەمەسى (بۇدان ءارى - ادىستەمە) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2007 جىلعى 9 قاڭتارداعى ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ 17-بابىنىڭ 29) تارماقشاسىنا جانە 28-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس ازىرلەنگەن جانە قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار نورماتيۆتەرى ادىستەرىنە قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەيدى.2. ەسەپتەۋ جولىمەن ءارتۇرلى ورتالارعا ەميسسيالار نورماتيۆتەرى, سونىڭ ىشىندە اتموسفەراعا ستاتسيونارلىق كوزدەردەن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شەكتى جول بەرىلگەن شىعارىندىلارىنىڭ, سۋ وبەكتىلەرىنە, جەرگىلىكتى جەر بەدەرىنە, سۇزگىلەۋ الاڭدارىنا, سارقىندى سۋلار جيناقتاۋىشتارىنا لاستاۋشى زاتتاردىڭ توگىندىلەرىنىڭ نورماتيۆتەرى, ءوندىرىس جانە تۇتىنىس قالدىقتارىن ورنالاستىرۋ نورماتيۆتەرى, جول بەرىلەتىن فيزيكالىق اسەرلەردىڭ نورماتيۆتەرى ايقىندالادى.3. ەميسسيالار نورماتيۆتەرىنىڭ شامالارى شارۋاشىلىق جانە باسقا ارەكەتتەردىڭ قورشاعان ورتاعا جانە تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن كەرى اسەرلەرىن ازايتۋ ماقساتىندا تەحنيكالىق شارالاردى وتكىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى.ەميسسيالاردىڭ ءاربىر ستانتسيونارلىق كوزى ءۇشىن جانە كاسىپورىندى تولىق العاندا ەسەپتەمەلەردىڭ نەگىزىندە شەكتى جول بەرىلگەن شىعارىندىلارى مەن توگىندىلەرىنىڭ نورماتيۆتەرى, سونداي-اق ءوندىرىس قالدىقتارىن ورنالاستىرۋ دانە تۇتىنۋ نورماتيۆتەرى قورشاعان ورتانىڭ ساپاسى نورماتيۆتەرىنە جەتۋدى قامتاماسىز ەتەتىندەي بەلگىلەنەدى.قورشاعان ورتانىڭ ساپاسى نورماتيۆتەرىنە جەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا لاستاۋشى زاتتاردىڭ ەميسسيالارى دەڭگەيىن تومەندەتۋ بويىنشا تەحنيكالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى اياقتاۋعا دەيىنگى مەرزىمگە ەميسسيالاردىڭ نورماتيۆتىك كولەمدەرى - ليميتتەرى ەسەپتەۋمەن كەزەڭ-كەزەڭمەن بەلگىلەنەدى.1. اتموسفەراعا ستاتسيونارلىق كوزدەردەن لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ نورماتيۆتەرىن ەسەپتەۋ4. اتموسفەراعا لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ نورماتيۆتەرى (شەكتى جول بەرىلگەن شىعارىندى - شجبش) ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ دامۋ بولاشاعىن جانە اتموسفەرادا زياندى زاتتاردىڭ سەيىلۋىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى كوزدەن جانە قالانىڭ نەمەسە باسقا ەلدى مەكەننىڭ كوزدەرىنىڭ جيىنتىعىنان جەر بەتىندەگى شوعىرلانۋ ەلدى مەكەندەردىڭ جانە سانيتارلىق قورعانىش ايماقتارىنىڭ شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋلارىنان اسپايتىنداي ەتىپ ءاربىر ناقتى اتموسفەرانى لاستاۋ كوزى ءۇشىن انىقتالادى. جالپى كاسىپورىن ءۇشىن شىعارىندىلار نورماتيۆتەرى وسى كاسىپورىننىڭ قولدانىستاعى, جوبالاناتىن جانە قايتا جاڭارتىلاتىن لاستاۋشى كوزدەرى ءۇشىن شىعارىندىلار نورماتيۆتەرى ماندەرىنىڭ جيىنتىعى بويىنشا بەلگىلەنەدى.تەحنولوگيالىق ۇدەرىستىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن دۇركىندى شىعارىندىلار ءۇشىن ءبىر رەتتىك جانە جىلىنا قوسىندىلىق شاما (گ/س, ت/جىل) باعالانادى. ەڭ جوعارعى ءبىر رەتتىك دۇركىندى شىعارىندىلار (گ/س) وزدەرىنىڭ قىزقامەرزىمدىلىگىنە بايلانىستى نورمالانبايدى جانە اتموسفەرادا زياندى زاتتاردى تارالۋىن ەسەپتەگەندە ەسەپكە الىنبايدى. دۇركىندى شىعارىندىلاردىڭ جىل بويىنا قوسىندى شاماسى جابدىق جۇمىسىنىڭ شتاتتىق رەجيمىن ەسەپكە الا وتىرىپ, جالپى جىلدىق شىعارىندىنى بەلگىلەگەن كەزدە نورمالانادى (ت/جىل). ىقتيمال بولاتىن اپاتتىق جاعدايلارمەن بايلانىستى اپاتتىق شىعارىندىلار نورمالانبايدى. كاسىپورىندا ەكولوگيالىق تولەمدەردى ەسەپتەۋ ءۇشىن وتكەن جىلعا ءىس جۇزىندەگى اپاتتىق شىعارىندىلاردىڭ ەسەبى ۇيىمداستىرىلادى.5. ەگەر شجبش شامالارى وبەكتيۆتىك سيپاتتاعى سەبەپتەر بويىنشا وسى ۋاقىتقا قامتاماسىز ەتىلمەسە, ارەكەتتەگى كاسىپورىنداردان زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن ەلدى مەكەندەردىڭ اۋاسىندا زياندى زاتتاردىڭ شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋلارىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن شامالارعا دەيىن كەزەڭدەپ ازايتۋ قاراستىرىلادى.بۇل ءۇشىن شجبش نورمالاۋ كەزىندە شجبش اقىرعى نورماسىنىڭ شاماسىمەن قاتار جىل سايىنعى (نورمالاۋدىڭ ءار جىلىنا) ەميسسيالاردىڭ نورماتيۆتىك كولەمدەرى – زياندى شىعارىندىلاردى كەزەڭدەپ ازايتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن شجبش جەتۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىنە زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن شەكتەيتىن ليميتتەر (گ/س, ت/جىل) انىقتالادى.6. بەلگىلەنگەن مەرزىمگە شجبش جەتۋدى نەگىزدەۋ ءۇشىن كاسىپورىن شجبش نورماتيۆتەرىنە جەتۋ ماقساتىندا لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن (توگىندىلەرىن) ازايتۋ جونىندەگى شارالار جوسپارىن قۇرۋادى (بۇدان ءارى – شارالار جوسپارى).ەميسسيالاردىڭ نورماتيۆتىك كولەمدەرى – ليميتتەر نورمالاناتىن مەرزىمنىڭ ءار جىلىنا كاسىپورىندا ورناتىلعان تابيعات قورعاۋ جابدىعىن بارىنشا تولىق جانە ءتيىمدى پايدالانۋعا, ءوندىرىس تەحنولوگياسىن ساقتاۋعا, شىعارىندىلاردىڭ نورماتيۆتەرىنىڭ جوباسىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن شارالار جوسپارىنا ءتيىستى زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋعا سايكەس بولادى. شىعارىندىلاردىڭ نورماتيۆتەرىن ەسەپتەۋ كەزىندە شارانى ورىنداعاننان كەيىن شارانىڭ تيىمدىلىگى ول اياقتالعان جىل باستالاتىن جىلعا ەسەپتەلەدى.شجبش جەتۋ ءۇشىن اتموسفەراعا زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ بويىنشا ءىس شارالار جوسپارىنىڭ ورىندالۋى مىندەتتى.7. شجبش بەلگىلەۋ كەزىندە كاسىپورىنداردىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن, ايماقتىڭ فيزيكالىق-گەوگرافيالىق جانە كليماتتىق شارتتارىن, ونەركاسىپ الاڭدارى مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ, ساناتوريلەردىڭ, دەمالىس ايماقتارىنىڭ ورنالاسۋىن, ونەركاسىپ الاڭدارى مەن قونىستانۋ اۋماقتارىنىڭ ءوزارا ورنالاسۋىن ەسەكەرىلەدى. 8. زياندى زاتتاردىڭ ۇيىمداستىرىلعان جانە ۇيىمداستىرىلماعان شىعارىندىلارىنىڭ الدىن الۋ جانە ەڭ جوعارعى ازايتۋ ءۇشىن ەڭ ۇزدىك قول جەتىمدى تەحنولوگياار قولدانىلادى.9. شىعارىندىلار نورماتيۆتەرى اتموسفەرانى لاستاۋ كوزىنىڭ ارقايسىسى ءۇشىن جانە تولىعىمەن كاسىپورىنعا ايقىندالادى. نورمالاۋدىڭ سول جىلىنا جاتاتىن جەكە كوزدەرى ءۇشىن ايقىندالاتىن شىعارىندىلاردى قوسۋ ناتيجەسىندە كاسىپورىندار نەمەسە نىساندار ءۇشىن جانە ولاردىڭ تولىقتاي كەشەنى ءۇشىن شىعارىندىلار نورماتيۆتەرىنىڭ ماندەرى انىقتالادى.قوسىندى شىعارىندىلاردى گ/س, ت/جىل انىقتاۋ كەزىندە جابدىق جۇمىسىنىڭ ستاتسيونارلىق ەمەستىگى ء(بىر ۋاقىتتى ەمەستىگى) ەسەپكە الىنادى.10. شىعارىندىلار كوزدەرىنىڭ تىزبەسى جانە ولاردىڭ سيپاتتامالارى جوبالاناتىن وبەكتىلەر ءۇشىن - جوبالاۋ اقپاراتىنىڭ نەگىزىندە, قولدانىستاعى وبەكتىلەر ءۇشىن - اتموسفەرالىق اۋاعا لاستاۋشى زاتتاردىڭ شجبش نورماتيۆتەرىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بولىپ تابىلاتىن, اتموسفەراعا لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ جانە ولاردىڭ كوزدەرىنىڭ تۇگەندەۋى نەگىزىندە ايقىندالادى.تۇگەندەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا كوزدەر قۇرامى مەن نورمالاۋعا جاتاتىن زياندى زاتتار تىزبەسى بەلگىلەنۋ كەرەك.اتموسفەرالىق اۋاعا زياندى (لاستاۋشى) زاتتاردىڭ شىعارىنىلارىن جانە ولاردىڭ كوزدەرىن تۇگەندەۋدى جۇرگىزۋ بويىنشا ءادىسناما وسى ادىستەمەنىڭ 1-قوسىمشاسىندا كورسەتىلگەن.11. جۇرگىزىلگەن شىعارىندىلاردى تۇگەندەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا وسى ادىستەمەنىڭ 2-قوسىمشاسىنداعى ڭىسانعا سايكەس اتموسفەرالىق اۋاعا زياندى (لاستاۋشى) زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ جانە ولاردىڭ كوزدەرىنىڭ تۇگەندەۋ بلانكىلەرى تولتىرىلادى.12. جاڭا, سونىمەن قاتار قايتادان قۇرىلاتىن جانە كەڭەيتىلەتىن كاسىپورىندار ءۇشىن شجبش نورماتيۆتەرى وسى نىسانداردى پايدالانۋعا قابىلداۋ ساتىنە قاماتاماسىز ەتىلەدى.قايتادان قۇرىلاتىن جانە كەڭەيتىلەتىن كاسىپورىندار ءۇشىن نورماتيۆتەر كاسىپورىننىڭ قولدانىستاعى جانە جاڭا بارلىق شىعارىندى كوزدەرىنىڭ ءوزارا اسەرلەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, تولىقتاي كاسىپورىن ءۇشىن بەلگىەنەدى.13. كاسىپورىن شىعارىندىلارىنىڭ نورماتيۆتەرى دامۋ پەرسپەكتيۆاسىن, باسقاشا ايتقاندا تەحنولوگيالىق رەگلامەنتپەن قاراستىرىلعان جەلدەتۋ جانە شاڭتازارتۋ جابدىقتارىنىڭ جۇيەسى مەن قۇرىلىسىن قوسقاندا, جابدىقتى ىسكە قوسۋ جانە ونى پايدالانۋ رەجيمدەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ونىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋ شارتتارى ءۇشىن ايقىندالادى. بۇل جاعدايدا قولدانىستاعى كاسىپورىندار ءۇشىن جوبامەن بەلگىلەنگەن كورسەتكىشتەردىڭ شەكتەرىندە سوڭعى 2-3 جىل ءۇشىن جابدىقتىڭ ءىس جۇزىندەگى ەڭ جوعارعى جۇكتەمەسى ەسەپكە الىنادى.شجبش ەسەپتەۋگە ارنالعان ارەكەتتەگى جاعدايعا جانە پەرسپەكتيۆاسىنا شىعارىندىلاردىڭ كوزدەرىنىڭ اتموسفەراعا زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ پارامەترلەرى وسى ادىستەمەنىڭ 3-قوسىمشاسىنا سايكەس نىسان بويىنشا كەستەدە كەلتىرىلگەن.14. كاسىپورىندى كەڭەيتۋ, قايتا قۇرۋ كەزىندە دامۋ پەرسپەكتيۆاسىنا زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ جاڭا كوزدەرى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ەكسپەرتيزانىڭ وڭ قورىتىندىسىن العان العا قويىلعان ارەكەتتىڭ جۇمىس جوبالارىنا سايكەس ەسەپكە الىنادى. جۇمىس جوبالارىن ازىرلەۋسىز كاسىپورىننىڭ اعىمداعى شارۋاشىلىق ارەكەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەنگىزىلەتىن زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ كوزدەرى شجبش نورماتيۆتەرىنىڭ قۇرامىندا ەسەپكە الىنادى. 15. شىعارىندىلار نورماتيۆتەرى ۋاقىت بىرلىگىندە (سەكۋندتا) تاستالاتىن زياندى زات سالماعى (گرامداردا) رەتىندە انىقتالادى. ەڭ جوعارعى ءبىر رەتتىك رۇقسات ەتىلگەن تاستاندىلارمەن (گ/س) قاتار شارالار جوسپارىنا سايكەس اتموسفەراعا تاستالاتىن زياندى زاتتار شىعارىندىلارىن ازايتۋدى ەسەپتەپ, ءار كوز ءۇشىن جەكە جانە تولىعىمەن كاسىپورىنعا رۇقسات ەتىلگەن شىعارىندىلاردىڭ جىلدىق شاماسى جىلىنا توننالاردا (ت/جىل) بەلگىلەنەدى. شارالار جوسپارىنىڭ نىسانى وسى ادىستەمەگە 4-قوسىمشادا كەلتىرىلگەن. نورمالاناتىن زياندى زاتتاردىڭ تىزبەسى «ەميسسيالار نورماتيۆتەرى بەلگىلەنەتىن لاستاۋشى زاتتار مەن قالدىق تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىلعى 30 ماۋسىمداعى № 557 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن.16. شجبش نورماتيۆتەرى وبەكتىنىڭ سانيتارلىق-قورعانىش ايماعىنىڭ شەكاراسىندا, سونداي-اق جاقىن تۇرعىن ءۇي ايماعىنىڭ اۋماعىندا اتموسفەرالىق اۋانىڭ جەرگە جاقىن قاباتىنداعى لاستاۋشى زاتتاردىڭ ەڭ جوعارى ءبىر رەتتىك شوعىرلانۋى ايالىق شوعىرلانۋلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ اتموسفەرالىق اۋاسى ءۇشىن ءتيىستى گيگيەنالىق نورماتيۆتەردەن اسپايتىنداي ەتىپ بەلگىلەنۋى ءتيىس. 17. نورمالاۋ جىلدارى بويىنشا جانە كاسىپورىن بويىنشا لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ نورماتيۆتەرى شجبش جەتۋ مەرزىمىنە شىعارىندىلار نورماتيۆتەرى وسى ادىستەمەگە 5-قوسىمشاعا سايكەس نىسان بويىنشا كەستەدە كەلتىرىلگەن. 18. كۋرورتتاردى سانيتاريالىق قورعاۋ ايماقتارى, ءىرى ساناتوريلەر مەن دەمالىس ۇيلەرىنىڭ ورنالاسۋ ورىندارى, قالالاردىڭ دەمالىس ايماقتارى ءۇشىن, سونداي-اق, اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋعا جوعارى تالاپتار قويىلاتىن باسقا دا اۋماقتار ءۇشىن الەۋەتتى قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردىڭ شەكتى جول بەرىلگەن ەڭ جوعارعى ءبىر رەتتىك شوعىرلانۋلارى 0,8 شجبشۋە.ب.-عا اۋىستىرىلادى. 19. جىلجىمالى كوزدەردىڭ قوزعالتقىشتارىنان گاز اۋا قوسپاسىنىڭ ەڭ جوعارعى ءبىر رەتتىك شىعارىندىلارى (گ/س) جىلجىمالى كوزدەردىڭ جۇمىسى ولاردىڭ ستاتسيونارلىق ورنالاسۋىمەن بايلانىستى بولعان جاعدايدا عانا اتموسفەرالىق اۋاعا اسەردى باعالاۋ ماقساتىندا ەسەپكە الىنادى. جىلجىمالى كوزدەردىڭ قوزعالتقىشتارىنان جالپى شىعارىندىلار (ت/جىل) نورمالانبايدى جانە زياندى زاتتار شىعارىندىلاردىڭ جالپى كولەمىنە ەنگىزىلمەيدى. 20. قاتتى بولشەكتەردىڭ (شاڭنىڭ) جەر بەتى شوعىرلانۋلارىن انىقتاۋ ءۇشىن اتموسفەرالىق اۋادا توسەلەتىن بەتكە اتالعان بولشەكتەردىڭ گراۆيتاتسيالىق شوگۋ جىلدامدىعىن ەسەپكە الاتىن ع ولشەمسىز كوەففيتسيەنت قولدانىلۋ كەرەك.ع كوەففيتسيەنتىنىڭ شاماسى شاڭنىڭ قۇرامىنا جانە كوزدە ورناتىلعان شاڭتازارتقىشتىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى 1-دەن 3-كە دەيىن وزگەرەدى. ەگەر تاستالاتىن شاڭ بولشەكتەرىنىڭ سالماعىن ولشەمدەرى بويىنشا ءبولۋ تۋرالى مالىمەتتەر بولعان جاعدايدا ع كوەففيتسيەنتىنىڭ شاماسى ناقتىلانۋى مۇمكىن. شىعارىندىلاردىڭ قۇرامىنداعى زياندى زاتتار قاتارىنىڭ ديسپەنسەرلىك قۇرام تۋرالى قولداعى مالىمەتتەرگە ءتيىستى اتموسفەرادا سەيىلۋدى ەسەپتەۋ كەزىندە ەلەكتر- نەمەسە گازدانەكەرلەۋ ادىستەرىمەن مەتالداردى ءپىسىرۋ نەمەسە كەسۋ كەزىندە قاتتى بولشەكتەر, جىلجىمالى كولىك قۇرالدارىنىڭ قوزعالتقىشى جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا قورعاسىن پەن ونىڭ قوسىلىستارى, قازاندىقتاردان - بەنز(ا)پيرەن مەن كۇيە, جانۋ ۇدەرىستەرىندە –ديوكسيندەر (فۋراندار), ىلەسپە مۇناي گازىن جاققاندا – كۇيە ءۇشىن F = 1 پارامەتر شاماسىن قابىلداۋ ۇسىنىلادى. بۇندا شىعارىندىلاردى تازارتۋعا جانە ديسپەنسەرلىك قۇرامىنا تاۋەلسىز اتموسفەراعا شىققاننان كەيىن (ىلعالدى تاسىلمەن گلينوزەم وندىرگەندە) بىردەن ونىڭ قارقىندى كوندەنساتسياسى باقىلاناتىنداي قۇرامىندا سۋ بۋىنىڭ كولەمى جىل بويىندا جەتكىلىكتى شىعارىندىلار ءۇشىن پارامەتر شاماسى F = 3. 21. اتموسفەرانىڭ لاستانۋىن ەسەپتەۋ جانە شىعارىندىلارىن انىقتاۋ كەزىندە تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر مەن كولىك قۇرالدارىنىڭ بارلىق تۇرلەرى ءۇشىن اتموسفەراعا تۇسەتىن ازوت توتىقتارىنىڭ تولىق نەمەسە جارتىلاي وزگەرۋىن ەسەپكە الۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن ەسەپ بويىنشا نەمەسە اسپاپتىق ولشەمدەرمەن بەلگىلەنگەن ازوت توتىقتارىنىڭ (مNOح) شىعارىندىلارىنىڭ مولشەرى NO2 قايتا ەسەپتەگەندە كەلەسى قۇرامداستىرۋشىلارعا بولىنەدى ازوت وكسيدى (NO) مەن ازوت ديوكسيدى. NOح وزگەرۋ كوەففيتسيەنتتەردى ەڭ جوعارعى بەلگىلەنگەن وزگەرۋ دەڭگەيىندە قابىلدانادى, باسقاشا ايتقاندا 0,8 – NO2 ءۇشىن جانە 0,13 – NO ءۇشىن. سوندا جەكە شىعارىندىلار كەلەسى فورمۋلالار بويىنشا انىقتالادى: مNO2 سەك. = 0,8 ح مNOx سەك., مNO2 جىل. = 0,8 ح مNOx جىل., (1)مNO سەك. = 0,13 ح مNOح سەك., مNO جىل. = 0,13 ح مNOح جىل. (2)22. شجبش نورمالاۋ كەزىندە وبەكتىنىڭ سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىنىڭ (سقا) كولەمىنىڭ جەتكىلىكتىلىگىن باعالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى. سقا رەجيمىنىڭ مولشەرى مەن ورنالاسۋ ءتارتىبى «وندىرىستىك وبەكتىلەردىڭ سانيتاريالىق-قورعانىش ايماعىن بەلگىلەۋ بويىنشا سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتار سانيتاريالىق قاعيداسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 17 قاڭتارداعى № 93 قاۋلىسىمەن بەلكىتىلگەن. 23. اتموسفەراعا زياندى زاتتاردى شىعارىندىلارىن نورمالاۋ ەلدى مەكەندەردىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىنىڭ ساپاسىنىڭ گيگيەنالىق ولشەمدەرىن ساقتاۋ قاجەتتىلىگىنە نەگىزدەلگەن. بۇل جاعدايدا تومەندەگى قاتىناستى ورىنداۋ كەرەك: س / شجبشۋ ≤ 1 (3)بۇندا س– اۋانىڭ جەر ءۇستى قاباتىندا زياندى زاتتىڭ ەسەپتىك شوعىرلانۋى;شجبشۋ – ەلدى مەكەندەردىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىندا زياندى زاتتاردىڭ شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋلارى (قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن).ەلدى مەكەندەردىڭ اتموسفەرالىق اۋاسى ءۇشىن گيگيەنالىق نورماتيۆتەر رەتىندە اتموسفەراعا شىعارىندىلاردى نورمالاۋ ماقساتىندا الەۋەتتى-قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردىڭ شەكتى جول بەرىلگەن ەڭ جوعارعى ءبىر رەتتىك شوعىرلانۋىنىڭ ماندەرى نەمەسە, شجبشۋە.ب. بولماعان جاعدايدا - الەۋەتتى-قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردىڭ باعدارلى قاۋىپسىز اسەرلەر دەڭگەيلەرى (بۇدان ءارى - بقاد) نورماتيۆتەرىنىڭ ماندەرى قابىلدانادى.ەگەر زات ءۇشىن تەك شەكتى جول بەرىلگەن ورتاشا تاۋلىكتىك شوعىرلانۋى (شجبشۋ0.ت.) بولسا, وندا ول ءۇشىن تومەندەگى قاتىناس قولدانىلادى:
0,1 س<شجبشۋ0.ت. (4)
24. اتموسفەرالىق اۋادا ارەكەتتەرى سومالاناتىن قاسيەتتەرى بار بىرنەشە (n) زياندى زات بىرگە بولعان جاعدايدا ولاردىڭ شوعىرلانۋ سوماسى كەلەسى فورمۋلامەن ەسەپتەۋ كەزىندە بىردەن اسپاۋ كەرەك:
س1 / شجبشۋ1 + س2 / شجبشۋ2 + … سn / شجبشۋn ≤ 1 (5)
بۇندا س1, س2,...... سپ – اتموسفەرالىق اۋادا زاتتاردىڭ ءىس جۇزىندە شوعىرلانۋى;شجبشۋ1, شجبشۋ2,...... شجبشۋn – سول زاتتاردىڭ شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋلارى.كوپكومپونەنتتى قوسپالاردىڭ قۇرامداستىرىلعان ارەكەتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ەسەپتەۋلەردە ەسەپكە الىنادى. 25. شجبش انىقتاۋ كەزىندە اتموسفەرانى لاستاۋ كوزى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن «قازگيدرومەت» بەرگەن اۋاداعى قالانىڭ نەمەسە باسقا ەلدى مەكەننىڭ باسقا كوزدەرىنەن (ونىڭ ىشىندە اۆتوكولىكتەن) زياندى زاتتاردىڭ ايالىق شوعىرلانۋ شامالارى سف (مگ/م3) ەسەپكە الىنادى. بۇل ءۇشىن (3) قاتىناسىندا س ورنىنا س + سف قابىلدانادى.26. شجبش بەلگىلەگەن كەزدە اتموسفەرانى لاستاۋدى ەسەپتەۋ بەلگىلەنگەن تارتىپتە كەلىسىلگەن باعدارلامالار بويىنشا قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ بەكىتكەن كاسىپورىنداردىڭ شىعارىندىلارىنان اتموسفەرالىق اۋادا زياندى زاتتاردى شوعىرلاۋدى ەسەپتەۋ ادىستەمەسىنە سايكەس جۇرگىزىلەدى. 27. كاسىپورىن باسشىسى (تاپسىرىس بەرۋشى) بەكىتكەن شىعارىندىلار نورماتيۆتەرىن بەلگىلەيتىن قۇجاتتاما سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتاما قورىتىندىسى بولعان كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاماعا بەرىلەدى.28. شجبش نورماتيۆتەرى بەس جىلدا كەمىندە ءبىر رەت قايتا قاراستىرىلادى. كاسىپورىن باستاماسى بويىنشا قولدانىس مەرزىمى بىتكەنگە دەيىن شەكتى-جول بەرىلگەن شىعارىندىلاردىڭ ەرتە بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەرىن قايتا قاراستىرۋدىڭ سەبەبى: 1) اتموسفەرانى لاستاۋدىڭ جاڭا كوزدەرىن نەمەسە پارامەترلەرىنىڭ وزگەرۋىن ەسكەرۋ قاجەتتىگى; 2) شىعارىندىلار كوزدەرىنىڭ سانىن قىسقارتۋعا نەمەسە ۇلعايتۋعا اكەپ سوعاتىن زاڭدى تۇلعانى – جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنى قايتا ۇيىمداستىرۋ بولىپ تابىلادى; كاسىپورىندى قايتا ۇيىمداستىرعان جاعدايدا شجبش بەلگىلەۋ بويىنشا قۇجاتتاما قۇرامىندا شىعارىندىلار كوزدەرى بويىنشا بولگىش تەڭگەرىمدى بەرۋ قاجەت.29. قولدانىس مەرزىمى بىتكەنگە دەيىن شجبش نورماتيۆتەرىن قايتا قاراستىرۋ (تۇزەتۋ) كەزىندە جاڭا نورماتيۆتەردى بەلگىلەۋدىڭ ارەكەتتەرى شجبش قولدانىستاعى نورماتيۆتەرىن انىقتاعان كەزدە وتكىزىلگەن تۇگەندەۋ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلە الادى.30. شىعارىندىلار نورماتيۆتەرى بەلگىلەنگەن تابيعاتتى پايدالانۋشىلار ءوز تەحنيكالىق جانە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن قاجەت كولەمدە ازىرلەنگەن باعدارلاما نەگىزىندە جول بەرىلگەن شىعارىندىلاردىڭ وندىرىستىك ەكولوگيالىق باقىلانۋىن جۇرگىلەدى. 31. ازوت وكسيدىنىڭ مNOح شىعارىندىلارىن باقىلاۋ كەزىندە (NO2 ەسەپتەگەن كەزدە) كوزدەن ازوت ديوكسيدىنىڭ (MNO2) جانە ازوت وكسيدىنىڭ (MNO) شىعارىندىلارىنىڭ كولەمى گازتالداعىش اسپابىن ءتيىستى باپتاۋلارىن بەرۋ ارقىلى اتموسفەرادا وكسيدتەردىڭ وزگەرۋىن نەمەسە ەسەپتەۋدى ەسكەرىپ انىقتالادى.32. مەتەورولوگيالىق جاعدايلار قولايسىز بولعان كەزدە كاسىپورىن حالقىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى بولاتىن اتموسفەرانى لاستاۋدىڭ قىسقا مەرزىمدىك كەزەڭىندە كاسىپورىننىڭ جۇمىسى جارتىلاي نەمەسە تولىق توقتاعانعا دەيىن زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ تومەندەتىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.33. اپات ناتيجەسىندە جول بەرىلگەن شىعارىندىلار اسقان كەزدە كاسىپورىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا ۋاكىلەتتى ورگانعا دەرەۋ حابارلاۋعا, كاسىپورىندى توقتاتقانعا دەيىن اتموسفەراعا زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ, اتموسفەرانى لاستاۋدىڭ سالدارىن جويۋ بويىنشا شارالار قولدانۋعا, سونداي-اق اپات پەن قولدانىلعان شارالار تۋرالى اقپارات بەرەدى.34. جالپى العاندا كاسىپورىن ءۇشىن زيان زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن تومەندەتۋ تيىمدىلىگى بارلىق تەحنيكالىق ىقتيمال جاعدايلاردا تىكەلەي قۇرال-سايماندىق ولشەمدەر دەرەكتەرى بويىنشا انىقتالاتىن كوزدەردە شىعارىندىلاردى تومەندەتۋ بويىنشا باعالانادى. مۇنىڭ وزىندە شىعارىندىلاردى تومەندەتۋدىڭ جىلدىق كولەمىن ەسەپتە وسى ءوندىرىس ءۇشىن ارەكەت ەتەتىن شىعارىندىلاردى ەسەپتەۋ ادىستەمەسىنە سايكەس ورىندالادى.2. لاستاۋشى زاتتار توگىندىلەرىنىڭ نورماتيۆتەرىن ەسەپتەۋ35. جەر ءۇستى سۋ وبەكتىلەرىنە, جەرگىلىكتى جەر بەدەرىنە, سۇزگىلەۋ الاڭدارىنا جانە سارقىندى سۋلار جيناقتاۋىشتارىنا سارقىندى سۋلارمەن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شەكتى جول بەرىلگەن توگىندىلەرىنىڭ (بۇدان ءارى - شجبت) نورماتيۆتەرى سارقىندى سۋلاردىڭ ءاربىر شىعارىلۋى ءۇشىن ەسەپتەلەدى. جالپى كاسىپورىن ءۇشىن شجبت نورماتيۆتەرى وسى كاسىپورىننىڭ قولدانىستاعى, جوبالاناتىن جانە رەكونسترۋكتسيالاناتىن جەكە لاستاۋشى كوزدەرى ءۇشىن شجبت ماندەرىنىڭ جيىنتىعى بويىنشا بەلگىلەيدى. 36. قالالىق كارىز جەلىلەرىنە بۇرىلاتىن وندىرىستىك جانە شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق سارقىندى سۋلار ءۇشىن شجبت نورماتيۆتەرى بەلگىلەنبەيدى. 37. تەك جىلۋلىق لاستانۋى بار نورماتيۆتىك (شارتتى) تازا سارقىندى سۋلاردى سۋ وبەكتىلەرىنە توگۋ كەزىندە لاستاۋشى زاتتاردىڭ شجبت نورماتيۆتەرى بەلگىلەنبەيدى. نورماتيۆتىك (شارتتى) تازا سارقىندى سۋلار دەگەنىمىز – قوسالقى وپەراتسيالار مەن ۇدەرىستەردە تەحنولوگيالىق اپپاراتۋرا مەن قۋاتتىق اگرەگاتتاردى سالقىنداتقاننان تۇزىلەتىن, لاستانباعان, بىراق جوعارى تەمپەراتۋراسى بار سۋلار. بۇل رەتتە توگىلەتىن سۋلار قۇرامىنىڭ سۋ وبەكتىسىنىڭ سۋ بۇرۋ اۋدانىنداعى ء(بىر سۋ وبەكتىسىندە سۋدى پايدالانۋ شارتىمەن) سۋ قۇرامىنا سايكەستىگى بولىگىندە باقىلاۋ جۇرگىزۋ قاجەت. 38. جابدىقتى سالقىنداتۋدىڭ تەحنولوگيالدىق سۇلباسىندا ماي جۇيەلەرى بولعان كەزدە مۇناي ونىمدەرى ءۇشىن شجبت نورماتيۆتەرى بەلگىلەنەدى.39. شىعارىمدار تىزبەسى مەن ولاردىڭ سيپاتتامالارى جوبالاناتىن وبەكتىلەر ءۇشىن جوبالاۋ اقپاراتى نەگىزىندە, قولدانىستاعى وبەكتىلەر ءۇشىن – سىنامالاردى ىرىكتەۋدى جۇرگىزۋمەن جانە اناليتيكالىق زەرتتەۋلەرمەن سۇيەمەلدەنەتىن شىعارىمداردى تۇگەندەۋ نەگىزىندە انىقتالادى. 40. سارقىندى سۋلاردىڭ شىعارىمدارىن تۇگەندەۋ ناتيجەلەرى وسى ادىستەمەنىڭ 6 قوسىمشاسىنا ساي نىسان بويىنشا بەرىلەدى. سارقىندى سۋلاردى تازالاۋ بويىنشا يماراتتار بولعان كەزدە تازالاۋ يماراتتارىنىڭ تيىمدىلىگى ادىستەمەنىڭ 7 قوسىمشاسىنا ساي نىسان بويىنشا بەرىلەدى.41. شجبت شامالارى سارقىندى سۋلاردىڭ ءبىر ساعاتتاعى ەڭ جوعارى شىعىنىنىڭ q (م3/ساع) توگۋگە جول بەرىلگەن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شوعىرلانۋىنا (سشجبت, گ/م3) تۋىندىسى رەتىندە انىقتالادى. سارقىندى سۋلار توگىندىلەرىنىڭ شارتتارىن ەسەپتەۋ كەزىندە باستاپقىسىندا باقىلاۋ بەكىتپەسىندا سۋدىڭ نورماتيۆتىك ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن سشجبت ءمانى ايقىندالادى, سودان كەيىن شجبت (گ/ساع) فورمۋلاعا سايكەس ايقىندالادى:شجبت = q ح سشجبت, گ/ساع, (6) مۇندا q - سارقىندى سۋلاردىڭ ءبىر ساعاتتاعى ەڭ جوعارى شىعىنى, م3/ساع; سشجبت - توگۋگە جول بەرىلگەن لاستاۋشى زاتتىڭ شوعىرلانۋى, گ/م3.ەڭ جوعارى جول بەرىلگەن توگىندىلەرمەن (گ/س) قاتار ءار شىعارىم مەن جالپى العاندا كاسىپورىن ءۇشىن جىلمەن توننادا جول بەرىلگەن توگىندىلەردىڭ جىلدىق ماندەرى (ليميتتەرى) بەلگىلەنەدى.42. شجبت كولەمىن انىقتاۋ ءۇشىن ەسەپتەۋ شارتتارى (باستاپقى دەرەكتەر) وتكەن ءۇش جىلدىڭ دەرەكتەرى نەمەسە, ەگەر ولار كەڭەيتۋدىڭ, قايتا جاڭعىرتۋدىڭ الدىن الا كەلىسىلگەن جوبالارى بويىنشا شىن مانىندە بەلگىلى بولسا, پەرسپەكتۆيتىك قولايلىلىعى ازداۋ ماندەر بويىنشا تاڭدالادى.43. نورمالاناتىن زياندى زاتتاردىڭ تىزبەسى «ەميسسيالار نورماتيۆتەرى بەلگىلەنەتىن لاستاۋشى زاتتار مەن قالدىق تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىلعى 30 ماۋسىمداعى № 557 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن.ءار سۋ پايدالانۋشى ءۇشىن شجبت نورماتيۆتەرىن ەسەپتەۋگە قوسىلاتىن زاتتار تىزبەسى شارۋاشىلىق سۋبەكتتىڭ سۋدى پايدالانۋدىڭ ارنايى جاعدايلارىنا تاۋەلدى بولىپ, شجبت نورماتيۆتەرىن ەسەپتەۋ بويىنشا ماتەريالدار قۇرامىندا بەكىتىلەدى.44. ەگەر جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىننىڭ ءىس جۇزىندەگى توگىندىلەرى ەسەپتىك شجبت-دان كەم بولسا, وندا شجبت رەتىندە ءىس جۇزىندەگى توگىندىلەر قابىلدانادى. 45. جوبالاناتىن كاسىپورىنداردىڭ شجبت شامالارى جوبالىق قۇجاتتامانىڭ قۇرامىندا ايكىندالادى. 46. سۋ وبەكتىلەرىنە توگىندىلەر نورماتيۆتەرى باقىلاۋ بەكىتپەسىندا سۋ ساپاسى نورمالارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۋاقىت بىرلىگىندە سۋ وبەكتىسىنىڭ اتالمىش پۋنكتىندە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن توگۋگە ەڭ جوعارعى جول بەرىلەتىن, سارقىندى سۋلارداعى زاتتاردىڭ ماسساسى دەپ تۇسىنىلەتىن جول بەرىلگەن توگىندىلەردىڭ ەسەپتىك ماندەرى بولىپ تابىلادى.47. توگىندىلەر نورماتيۆتەرى ورناتىلعان باقىلاۋ بەكىتپەسىندە لاستاۋشى زاتتاردىڭ شجبش ارتۋىنا جول بەرمەۋ جاعدايلارىنا سۇيەنە وتىرىپ نەمەسە شارۋاشىلىق-اۋىز سۋ, كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق نەمەسە بارىق شارۋاشىلىعى ماقساتتار ءۇشىن ونى ماقساتتى پايدالانۋ ءۇشىن ەسكەرە وتىرىپ, سۋ وبەكتىسى ۋچاسكەسىندە بەلگىلەنەدى.48. باقىلاۋ بەكىتپەسى تابيعي سۋلاردى لاستاۋ كوزىنەن (سارقىندى سۋلاردى توگۋ, پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ ورىندارى, سۋ وبەكتىسىندە جۇمىستار جۇرگىزۋ جانە ت.ب.) 500 مەتر قاشىقتىقتا ورناتىلادى.49. سۋ وبەكتىلەرىنە توگىندىلەردى نورمالاۋ ماقساتىندا شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋلار رەتىندە سۋ وبەكتىسىنىڭ سۋ پايدالانۋ تۇرىنە سايكەس كەلەتىن شوعىرلانۋلار قابىلدانادى. سۋ وبەكتىسىن نەمەسە ونىڭ ۋچاسكەسىن ءارتۇرلى ماقساتتارعا ءبىر ۋاقىتتا پايدالانعان جاعدايدا سۋدىڭ قۇرامى مەن قاسيەتتەرىنە بەلگىلەنگەندەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاتاڭى نورمالارى قويىلادى. 50. ەگەر سۋ وبەكتىسىنىڭ ايالىق لاستانۋى قاندايدا ءبىر كورسەتكىشتەر بويىنشا باقىلاۋ بەكىتپەسىندە سۋدىڭ نورماتيۆتىك ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەسە, وندا وسى كورسەتكىشتەر بويىنشا شجبت سۋ وبەكتىلەرى سۋىنىڭ قۇرامى مەن قاسيەتتەرىنە قويىلاتىن نورماتيۆتىك تالاپتاردى سارقىندى سۋلاردىڭ وزىنە جاتقىزۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ بەلگىلەنەدى. ەگەر, سۋ وبەكتىسى سۋمەن قامتۋ جانە سۋدى بۇرۋدىڭ وبەكتىسى بىرمەزگىلدە بولىپ تابىلادى, مۇنىڭ وزىندە گ/س جانە ت/جىل لاستاۋشى زاتتاردىڭ ناقتى توگىندىسى ماسساسىن ەسەپتەۋ كەزىندە سۋدى پايدالانۋ ناتيجەسىندە سۋ وبەكتىنە كەلىپ تۇسەتىن زاتتاردىڭ سول عانا سانى ەسكەرىلەدى (توگىلەتىن سۋدا بولاتىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ جالپى سانى سول سۋ وبەكتىسىنەن الىنعان سۋدا بولاتىن وسى زاتتار سانىنا ازايادى).تۇگەندەۋدە گ/س جانە ت/جىل جوعارىدا كورسەتىلگەن ەسەپتىك كولەمدەرىن نەگىزدەۋ ءۇشىن توگىندىدەگى شوعىرلانۋ سياقتى, سورل سياقتى كەزەڭدىلىكپەن انىقتالعان نورمالاناتىن زاتتاردىڭ تولىق تىزبەسى بويىنشا, سۋ بوتەگگە بارلىق نورمالاناتىن زاتتاردىڭ شوعىرلانۋى بويىنشا دەرەكتەردى كورسەتۋ قاجەت.51. باقىلاناتىن قوسپالاردىڭ ايالىق شوعىرلانۋىنىڭ كەزەڭدىك ء(بىر جولعى) ءوسۋى جاعدايىندا, ايانىڭ وسى وزگەرۋىمەن تۋىنداعان شجبت ارتۋى شجبت نورماتيۆتەرىنىڭ بۇزىلۋى بولىپ تابىلادى.52. ەگەر سۋ وبەكتىسىنىڭ ايالىق لاستانۋى تابيعي سەبەپتەرمەن نەگىزدەلگەن بولسا, وندا شجبت سۋدىڭ قالىپتاسقان ايالىق ساپاسىنىڭ باقىلاۋ تارماعىندا ساقتاۋ شارتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, بەلگىلەنەدى.53. ەگەر قولدانىستاعى كاسىپورىنمەن سارقىندى سۋلاردىڭ توگىندىسى شجبت نورماتيۆتەرىنىڭ ارتۋىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, وبەكتيۆتى سيپاتتاعى سەبەپتەر بويىنشا شجبت ماندەرىنە قازىرگى تاڭدا قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماي وتىر, باقىلاۋ بەكىتپەسىندە شجبشۋ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ماندەرگە دەيىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ توگىندىلەرىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن تومەندەۋى قاراستىرىلادى.بۇل ءۇشىن شجبت اقىرعى نورماسىنىڭ مانىمەن قاتار شجبت نورمالاۋ كەزىندە توگىنلىدەردىڭ تىزبەكتى ازايتىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شجبت قول جەتكىزۋ بويىنشا ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىسىن شەكتەيتىن ەميسسيالاردىڭ جىل سايىنعى (نورمالاۋدىڭ ءار جىلىنا) نورماتيۆتىك كولەمدەرى – توگىندىلەر ليميتتەرى (گ/س, ت/جىل), انىقتالادى. سشجبت رەتىندە ەميسسيالاردىڭ نورماتيۆتىك كولەمدەرىن – توگىندىلەر ليميتتەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن سارقىندى سۋلاردى تازالاۋدىڭ ىسكە اسىرىلاتىن تەحنولوگياسىن پايدالانعان كەزدە قول جەتكىزىلەتىن شوعىرلانۋ پادالانىلادى, گ/م3.54. بەلگىلەنگەن مەرزىمدە شجبت جەتكىزۋدى نەگىزدەۋ ءۇشىن كاسىپورىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ توگىندىلەرىن تومەندەتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋ ءتيىس. جوسپار ۇسىنىلعان ءىس-شارالاردى ورىنداۋ بويىنشا كاسىپورىننىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىنىڭ راستاماسىنان تۇرۋ ءتيىس.كورسەتىلگەن ءىس-شارالار مەن ولاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرى قارجىلىق, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستارمەن, جوبالىق ماتەريالدارمەن, مەردىگەرلىك قۇرىلىس-مونتاجداۋ ۇيىمدارىنىڭ قاجەتتى مۇمكىندىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلۋ ءتيىس. كاسىپورىن شجبت جوباسىندا شجبت نورماتيۆتەرىنە قول جەتكىزۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىنا ءتيىستى نەگىزدەمەنى بەرۋ ءتيىس.نورمالاناتىن كەزەڭنىڭ ءار جىلىنا ەميسسيالاردىڭ نورماتيۆتىك كولەمدەرى – توگىندىلەر ليميتتەرى كاسىپورىندا بەلگىلەنگەن تابيعاتتى قورعاۋ جابدىعىن نەعۇرلىم تولىق جانە ءتيىمدى پايدالانۋعا, ءوندىرىس تەحنولوگياسىن ساقتاۋعا, شجبت قول جەتكىزۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس لاستاۋشى زاتتاردىڭ توگىندىسىن تومەندەتۋگە سايكەس كەلۋ ءتيىس.55. نورمالاۋ جىلدارى بويىنشا كاسىپورىن بويىنشا لاستاۋشى زاتتاردىڭ توگىندىلەرىنىڭ نورماتيۆتەرى وسى ادىستەمەنىڭ 8 قوسىمشاسىنا ساي نىسان بويىنشا كەلتىرىلەدى.56. تابيعي, قالىپتى اياعا (اليۋميني, مىس, سەلەن, تەللۋر, فتور يوندارى جانە باسقالار) وسىمدەر نورمالاناتىن زاتتار ءۇشىن شجبت وسى تابيعي, قالىپتى ايالارعا جول بەرىلگەن وسىمدەردى ەسكەرە وتىرىپ بەلگىلەنۋى ءتيىس.57. تابيعي سۋلاردىڭ مينەرالدانۋى جوعارى اۋدانداردا ورنالاسقان كاسىپورىندار ءۇشىن شجبت ەسەپتەۋ كەزىندە 1500 گ/م3 شاماسىن جەر ءۇستى سۋلارىنىڭ شەكتى مينەرالدانۋ دەڭگەيى رەتىندە قابىلداۋعا جول بەرىلەدى. تەڭىز سۋلارى ءۇشىن مينەرالدانۋ بويىنشا شجبت بەلگىلەنبەيدى.58. سۋ وبەكتىسىنىڭ گيدرولوگيالىق رەجيمى مەن سۋدىڭ ايالىق قۇرامى بويىنشا دەرەكتەردى سۋ پايدالانۋشىلار سۋ وبەكتىسىندە باقىلاۋ بولعان جاعدايدا «قازگيدرومەت» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىنان سۇراتادى. كازگيدرومەت باقىلاۋى بولماعان كەزدە سۋدى پايدالانۋشىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ۇيىمدارى مەن باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ باقىلاۋلارىنىڭ دەرەكتەرى پايدالانىلا الادى.59. جەرگىلىكتى جەر بەدەرىنە نەمەسە سۇزگىلەۋ الاڭدارىنا سارقىندى سۋلارمەن بۇرىلاتىن زاتتاردىڭ شجبت ەسەپتەۋلەرى كەزىندە وسى زاتتىڭ شەكتى جول بەرىلەتىن شوعىرلانۋى (سشجبت) سۇزىلگەن سۋلاردىڭ جەر استى سۋلارىنىڭ اعىنىندا ارالاسۋدى (n) ەسكەرە وتىرىپ سۋ اعۋ جيەگىندە لاستاۋشى زاتتىڭ ايالىق شوعىرلانۋىن (سا) اسپايتىنداي ەتىپ الىنادى:سشجبت = n ح سا, (7) مۇندا n - سۇزىلگەن سۋلاردىڭ جەر استى سۋلارىمەن ارالاسۋ ەسەلىلىگى; سا - لاستاۋشى زاتتىڭ سۋاعۋ جيەگىنىڭ ايالىق شوعىرلانۋى. جايىلۋ كۇمبەزىنىڭ سىرتىندا ورنالاسقان باقىلاۋ ۇڭعىمالارى بويىنشا انىقتالادى. ايالىق شوعىرلانۋلار تۋرالى دەرەكتەر بولماعان جاعدايدا ايالىق رەتىندە مادەني-تۇرمىستىق پايدالانۋ سۋ وبەكتىلەرى ءۇشىن شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋلارى قابىلدانادى (سۋ پايدالانۋدىڭ II ساناتى – تۇرعىنداردىڭ دەمالىسى ءۇشىن, سونداي-اق ەلدى مەكەندەر شەگىندەگى سۋ قويمالارى) سف = شجبشۋك.ب.ارالاستىرۋ ەسەلىگى كەلەسى فورمۋلا بويىنشا انىقتالادى:
بۇندا Vف – سۇزىلگەن سۋ شىعىنىن ەسەپتەۋ كولەمى, Vف = Vجىل + Vا – Vي, م3/جىل, (9)بۇندا Vجىل – ءسۇزۋ الاڭىنا اپارىلاتىن سارقىندى سۋلار كولەمى, م3/جىل;Vا – ءسۇزۋ الاڭىنا تۇسەتىن ورتاشا جىلدىڭ اتموسفەرالىق شوگىندىلەردىڭ سانى, م3/جىل;Vي – وسى بەتتە بۋلاناتىن ىلعال كولەمى داناتىن, م3/جىل;L – سۇزىلەتىن سارقىندى سۋلاردىڭ جەراستى سۋلارمەن ارالاسۋ كەزىندە سۋ اعۋ جيەگىنىڭ قۋاتىن ەسەپتەۋدىڭ ولشەمسىز كوەففيتسيەنتى; m – سۋ اعۋ جيەگىنىڭ قۋاتى, م; ر – سۋ اعۋ جىنىستارىنىڭ كەۋەكتىلىگى, ولشەمسىز كوەففيتسيەنتى; S – ءسۇزۋ الاڭى اۋدانى, م2;ت – سوڭىندا ءسۇزۋ الاڭىنداعى جەراستى سۋلارىندا لاستاۋشى زاتتاردىڭ شوعىرلانۋى شەكتى جول بەرىلگەن ماننەن اسپاۋ ءتيىس ەسەپتىك ۋاقىتى, جىلى,
ت = tە + 5, (10)
بۇندا tە – جەرگىلىكتى رەلەفتە توگىندىنىڭ جوبالىق (اتاپ وتىلەتىن) مەرزىمى; ح – ءبىر جولعا جەراستى سۋلارمەن وتەتىن جول ۇزىندىعى,
ح = 365 ∙ ك ∙ Iە, (11)
بۇندا ك – ءسۇزۋ كوەففيتسيەنتى, م/تاۋلىك;Iە – جەراستى سۋلاردىڭ تابيعي اعىنى ەڭىسىنىڭ گراديەنتى, ولشەمسىز كولەم.جايىلۋ كۇمبەزىنىڭ راديۋسى مىنا فورمۋلا بويىنشا انىقتالادى:م (12)
مۇندا R - جايىلۋ كۇمبەزىنىڭ راديۋسى, م; ك - ءسۇزىلۋ كوەففيتسيەنتى, ءم/تاۋ;ن - توپىراق سۋلارىنىڭ سۇزگىلەۋ الاڭدارىنىڭ تۇبىنەن ورنالاسۋىنىڭ باستاپقى تەرەڭدىگى, م;h - سۇزگىلەۋ الاڭدارىنداعى سۋدىڭ تەرەڭدىگى, م;m – سۋ اعۋ جيەگىنىڭ قۋاتى, م;ر - سۇزگىلەۋ الاڭىنىڭ پەريمەترى, م;G - سۇزگىلەۋ الاڭدارىنا تۇسەتىن سارقىندى سۋلاردىڭ شىعىنى, ءم3/تاۋ.60. جيناقتاۋىشتارعا سارقىندى سۋلاردى توگۋ كەزىندەگى لاستاۋشى زاتتاردىڭ جول بەرىلەتىن شوعىرلانۋلارىنىڭ ەسەبى مىنا فورمۋلا بويىنشا ەسەپتەلەدى: سشجبت = سا + (سشجبش – سا) ح كا, (13)
مۇندا سشجبت - جيناقتاۋىشتا (باقىلاۋ بەكىتپەسىندە) سۋدىڭ نورماتيۆتىك ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن, سارقىندى سۋلارداعى لاستاۋشى زاتتىڭ ەسەپپەن انىقتالعان شوعىرلانۋى, مگ/ل;سا - لاستاۋشى زاتتىڭ جيناقتاۋىشتاعى (باقىلاۋ بەكىتپەسىنداعى) ايالىق شوعىرلانۋى, مگ/ل;سشجبش - لاستاۋشى زاتتىڭ سارقىندى سۋلارىنىڭ اقىرعى سۋقابىلداعىشىنىڭ سۋىنداعى شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋى, مگ/ل; كا - جيناقتاۋىشتىڭ اسسيميلياتسيالىق, بۋلانۋ, سۇزگىلەۋ قاسيەتتەرىن جيىنتىقتى ەسكەرەتىن كوەففيتسيەنت. كا كوەففيتسيەنتى مىنا فورمۋلا بويىنشا انىقتالادى:
(14)
مۇندا qج - سۋ توعاندارىنىڭ ىشكى ۇدەرىستەرىنە قاتىساتىن, جيناقتاۋىش سۋىنىڭ ۇلەستى كولەمى, م3/جىل;qب - جيناقتاۋىشتىڭ بەتىنەن بۋلاناتىن سۋدىڭ ۇلەستى كولەمى, م3/جىل;qc - جيناقتاۋىشتان سۇزىلەتىن سارقىندى سۋلاردىڭ كولەمى, م3 /جىل;qپ - پايدالانىلاتىن سۋدىڭ كولەمى (ەگەر مۇنداي كولەمدەر بولسا), م3/جىل;qcap - جيناقتاۋىشقا بۇرىلاتىن سارقىندى سۋلاردىڭ شىعىنى, م3 /جىل.qج,qب جانە qc ماندەرى مىنا فورمۋلالار بويىنشا تابىلادى:
qن = Q / tە, (15)
qي = Qu/ tە, (16)
(17)
مۇندا Q - شجبت ەسەپتەۋ كەزىندەگى سس جيناقتاۋىشىنىڭ ناقتى كولەمى, م3:tپ - جيناقتاۋىشتى ناقتى پايدالانۋ ۋاقىتى, جىلدار;Qب - جيناقتاۋىشتىڭ بۋلاندىرۋ قابىلەتى, م3;k - جيناقتاۋىش ارناسىنىڭ سۇزگىلەۋ كوەففيتسيەنتى, ءم/تاۋ;m – سۋ اعۋ جيەگىنىڭ قالىڭدىعى, م;ن - جيناقتاۋىشتاعى سارقىندى سۋلار باعاناسىنىڭ بيىكتىگى, م;R - جيناقتاۋىش ورتاسىنان سۋ اعۋ جيەگىنىڭ قالىڭدىعىنىڭ قورەكتەنۋ سۇلباسىنا دەيىنگى قاشىقتىق, م;Rk - جيناقتاۋىشتىڭ راديۋسى, م;; 365 - ءبىر جىلداعى تاۋلىكتىڭ سانى (تاۋلىكتەردى جىلعا اۋدارۋ).61. جيناقتاۋىش سارقىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن وزەندەرگە نەمەسە سۋارۋعا بۇرعان جاعدايدا سشجبش رەتىندە سايكەسىنشە بالىق شارۋاشىلىعى سۋ پايدالانۋدىڭ شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋلارى (شجبشبال) جانە سۋارۋ سۋى ساپاسىنىڭ نورمالارى (شجبشسۋعارۋ) الىنادى.62. ەگەر سارقىندى سۋلاردىڭ اقىرعى سۋ قابىلداعىشى رەتىندە جابىق ءتيپتى جيناقتاۋىش بولعان جاعدايدا, ياعني سۋارۋعا ارنالعان اشىق سۋ الۋ بولماعاندا نەمەسە جيناقتاۋىش سارقىندارىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ توگىندىلەرىن وزەندەرگە نەمەسە باسقا تابيعات وبەكتىلەرىنە تاستاۋ جۇزەگە اسىرىلماعاندا, جول بەرىلەتىن شوعىرلانۋدىڭ ەسەبى مىنا فورمۋلا بويىنشا جۇرگىزىلەدى:
سشجبت = سناقتى (18)
مۇندا سناقتى - تازارتۋ قۇرىلعىلارىنان كەيىنگى لاستاۋشى زاتتاردىڭ ناقتى توگىندىسى, مگ/ل.جيناقتاۋىش مۇنداي جاعدايدا سارقىندى سۋلاردىڭ جيناقتاۋىش-بۋلاندىرعىشى رەتىندە پايدالانىلادى.63. جەر ءۇستى سۋ وبەكتىلەرىنە سارقىندى سۋلاردى توگۋ كەزىندە لاستاۋشى زاتتاردىڭ جول بەرىلگەن شوعىرلانۋلارىنىڭ ەسەبى مىنا فورمۋلا بويىنشا شەشىلەدى:
سشجبت= n ح (سشجبش - سا) + سا, (19) مۇندا سشجبش - لاستاۋشى زاتتىڭ سۋ وبەكتىسى سۋىنداعى شەكتى جول بەرىلگەن شوعىرلانۋى, گ/م3; سا - لاستاۋشى زاتتىڭ سارقىندى سۋلار شىعارۋىنان 0,5 كم جوعارى سۋ اعىسىنداعى ايالىق شوعىرلانۋى, گ/م3; n - سارقىندى سۋلاردىڭ سۋ اعىسىنداعى ارالاسۋ ەسەلىلىگى, كەلەسى فورمۋلامەن انىقتالادى:
n = (g + γ Q) / g, (20)
مۇندا g - سارقىندى سۋلاردىڭ شىعىنى, م3/س; Q - سۋ اعىسىنداعى سۋدىڭ ەسەپتىك شىعىنى, م3/س; - وزەن شىعىنىنىڭ قانداي بولىگىنىڭ ەسەپتى وزەن بەكىتپەسىندەگى ەڭ لاستانعان اعىستىڭ سارقىندى سۋلارىمەن ارالاسۋىن كورسەتەتىن, ارالاسۋ كوەففيتسيەنتى. ءىرى سۋ اعىستارى ءۇشىن شامامەن γ=0,6, ورتاشالارى ءۇشىن γ=0,8, كىشىلەرى ءۇشىن γ=1,0.64. كونسەرۆاتيۆتىك ەمەس زاتتار ءۇشىن سشجبت انىقتاۋ ءۇشىن ەسەپتىك فورمۋلا كەلەسى تۇردە بولادى:
سپدس = n · (سپدك · ەkt – سف) + سف, (21)
بۇندا ە = 2,72 – ناتۋرالدى لوگاريفمنىڭ نەگىزدەمەسى;k – كونسەرۆاتيۆتىك ەمەس كوەففيتسيەنت ۆنيۆو دەرەكتەرى جانە «ەلدى مەكەندەر مەن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ كارىزى» جوبالاۋشىنىڭ انىقتامالىعى بويىنشا قابىلدانادى;t – سارقىندى سۋلاردى شىعارۋ ورنىنان باقىلاۋ بەكىتپەسىنە دەيىن جەتۋ ۋاقىتى, تاۋلىك.65. سالىندى زاتتاردىڭ جول بەرىلگەن شوعىرلانۋىنىڭ ەسەبى مىنا فورمۋلا بويىنشا جۇرگىزىلەدى: سشجبت=ا(1+γ Q/g)+سا, (22)
مۇندا A = 0,75 كوممۋنالدىق تۇرمىستىق سۋ پايدالانۋ سۋ اعىسى ءۇشىن جانە ەكىنشى ساناتتاعى بالىق شارۋاشىلىعى سۋ اعىستارى ءۇشىن, A = 0,25 جوعارى جانە ءبىرىنشى ساناتتاعى بالىق شارۋاشىلىعى سۋ اعىستارى ءۇشىن, سونداي-اق ولاردى شارۋاشىلىق-اۋىز سۋ ماقساتتاردا پايدالانعان جاعدايدا.66. توگىندىلەر نورماتيۆتەرى بەلگىلەنگەن تابيعاتتى پايدالانۋشىلار ءوز تەحنيكالىق جانە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن قاجەت مينيمالدى كولەمدە ازىرلەنگەن باعدارلاما نەگىزىندە جول بەرىلگەن توگىندىلەردىڭ وندىرىستىك ەكولوگيالىق باقىلانۋىن جۇرگىزىلەدى. جول بەرىلگەن توگىندىلەر نورماتيۆتەرىن ساقتاۋدى باقىلاۋ توگىندىدەن 500 م جوعارى جانە تومەن ورنالاسقان سارقىندى سۋلاردىڭ شىعارىمدارى مەن باقىلاۋ بەكىتپەلەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى.67. شجبت نورماتيۆتەرى قايتا قاراستىرىلادى:قولدانىس مەرزىمى بىتكەن سوڭ بەس جىلدا كەمىندە ءبىر رەت;2) كاسىپورىننىڭ جابدىعىن پايدالانۋدىڭ تەحنيكالىق جاعدايلارى وزگەرگەن كەزدە.68. قولدانىس مەرزىمى بىتكەنگە دەيىن شجبت نورماتيۆتەرىن قايتا قاراستىرۋ (تۇزەتۋ) كەزىندە جاڭا نورماتيۆتەردى بەلگىلەۋدىڭ ارەكەتتەرى شجبت قولدانىستاعى نورماتيۆتەرىن انىقتاعان كەزدە وتكىزىلگەن تۇگەندەۋ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلە الادى.قولدانىس مەرزىمى بىتكەنگە دەيىن قايتا قاراستىرۋ (تۇزەتۋ) كەزىندە شجبت مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامانى وتكىزۋ مەرزىمى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىنە ساي قايتارا ەكولوگيالىق ساراپتامانى وتكىزۋ مەرزىمىنە سايكەس كەلۋ ءتيىس.3. قالدىقتاردى ورنالاستىر