تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءار تارابىنان ازۋىن ايعا ءبىلەگەن باق وكىلدەرىن الماتى تورىنە توعىزىنشى رەت جيناعان ەۋرازيا مەديا-فورۋمى سارسەنبى كۇنى ءساتىمەن اياقتالدى. اتالمىش فورۋم دەسە الدىمەن ەسىمىزگە تانىمال تۇلعالار, ساندار, فاكتىلەر, كوتەرىلگەن تاقىرىپتار اينالاسىنداعى قىزىقتى تۇسىنىكتەمەلەر تۇسەدى.
قارجىلىق داعدارىس بەلەڭ الىپ تۇرعاندا, بيىلعى جىلعى فورۋمنىڭ ءوتۋ-وتپەۋى كوپشىلىككە ب ۇلىڭعىر بولىپ كورىنگەنى راس. جىل سايىن وسى فورۋمنىڭ “جانازاسىن” شىعارىپ, الدىن الا بولجام جاساعىش “جاناشىرلار” دا از ەمەس. بىراق, توسىن الەمدە بولىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعالارعا قاراماستان, فورۋمعا دەمەۋشىلىك جاساۋعا قۇلشىنعاندار ءتىزىمى بارلىق كەزدە ۇزاق بولعاندىعىن ەسكەرىپ, توعىزىنشى رەت باس قوسۋىمىز عاجاپ ەمەستىگىنە سەنگەن ەدىك.
ەۋرازيا مەديا-فورۋمىنىڭ تۇساۋى كەسىلگەن 2002 جىلدىڭ ءساۋىرىنەن بەرگى وقيعالارعا, كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە قاراپ, دۇنيە كوز الدىمىزدا قۇبىلىپ تۇرعانىنا كامىل سەنەسىڭ. باق-تىڭ دا بەتالىسى اۋمالى توكپەلى. مىنا ءبىر قىزىقتى قاراڭىز, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن عانا اتالمىش فورۋمنىڭ ءبىر وتىرىسىندا رەسەيدىڭ ەقىۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى الەكسەي بوروداۆكين “قازاقستان 2009 جىلى ەقىۇ توراعالىعىنا قابىلدانباۋى – ۇيىم بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى”, دەپ ءوز پىكىرىن باتىل قورعاعاندا, فورۋم دەلەگاتتارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى وسى كوزقاراستى قىزۋ قولداعىنىن بىلەمىز. سول كەزدە ەۋروپاداعى بەدەلدى ۇيىمعا قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق ەتۋى قول جەتپەس ارمانداي كورىنگەن. ەندى, مىنە, كوزدى اشىپ-جۇمعانداي مەزەتتە ەلىمىز وسى ابىرويلى ميسسياعا بەل شەشە كىرىسىپ, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا جەتەكشىلىگىنەن ۇلكەن ءۇمىت, جاۋاپكەرشىلىك كۇتىلەتىنى انىق كورىندى.
فورۋم اياسىندا تاجىكستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حامروحون زاريفي “قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا قوماقتى ۇلەس قوسا الادى”, دەپ ونىڭ العىشارتتارىن دا اتاپ بەردى. ەڭ باستىسى, مەديا-فورۋمدا سۇڭعىلا ساياساتكەرلەر مەن ءار ءسوزدىڭ استارىن اقتارعان شەتەلدىك ازۋلى جۋرناليستەردىڭ ءوزى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ بەدەلىن بۇكپەسىز مويىندادى.
قازاقستان باسشىسىنىڭ حالىقارالىق جانە ايماقتاعى بەدەلى زور
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا شاقىرعانى, پرەزيدەنتتىڭ ءداستۇرلى ەۋرازيا مەديا-فورۋمىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن ءسوزى يراننان كەلگەن جوعارى لاۋازىمدى ۋاكىلدەر مەن ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قىزۋ پىكىرتالاسقا وزەك بولدى.
قازاقستان باسشىسى ەقىۇ تىزگىنىن ۇستاپ, حالىقارالىق ءارى ايماقتىق وكىلەتتىگى كەڭەيگەن مەملەكەتتىڭ اتىنان سويلەدى. مۇنىڭ ءوزى مەديا-فورۋمداعى العاشقى اۋقىمدى پىكىرتالاستىڭ تاقىرىبىنا اينالدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاۋ سوزىندە قازاقستاننىڭ جاقىندا ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق سامميتتە يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىندا حالىقارالىق باقىلاۋدى دايەكتى تۇردە كۇشەيتۋگە شاقىرعانىن اتاپ ءوتتى. يادرولىق قارۋدىڭ باقىلاۋسىز “جايىلۋى” حالىقارالىق لاڭكەستەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزادى. ەلباسى “لاس بومبالاردى” قولدانۋدىڭ قاۋپى زور”, دەپ ەسكەرتتى. قازاقستان باسشىسى قانداي دا ءبىر ناقتى مەملەكەتتى اتاماي, ء“بىز بارلىق ەلدەردىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە بىردەي حاقىسى بار دەپ ەسەپتەيمىز. دەيتۇرعانمەن, ەشكىم دە بەيبىت اتوم مەن اسكەري يادرولىق باعدارلامالار اراسىنداعى شەكارانى بۇزباۋى ءتيىس”, دەدى.
وزگە وڭىرلەردە, سونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىستا دا يادرولىق قارۋدان ادا جاڭا ايماقتاردى قۇرۋ ءجونىندەگى ۇسىنىسىن تاعى دا اتاپ وتكەن ەلباسى وسى ۇدەرىسكە قاتىسۋدى قالايتىن يادرولىق قارۋى جوق ەلدەرگە قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋ كەرەكتىگىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ەلباسى “مۇنداي ايماقتارداعى بارلىق ەلدەرگە الەمدەگى دەرجاۆالار تاراپىنان قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىك كەپىلى مەن بەيبىت اتوم سالاسىندا جەڭىلدىكتەر بەرۋ اسا ماڭىزدى”, دەدى.
ن.نازارباەۆ قىرعىزستاندا بولعان قانتوگىسكە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, كورشى ەلدەگى وقيعانى شىن مانىندەگى حالىق ءتوڭكەرىسى ەمەس, “ەكى ەليتا اراسىنداعى كادىمگى بيلىك ءۇشىن تالاس”, دەپ سيپاتتادى. بەس جىل ىشىندە بۇل ەلدە ەكى ءىرى ساياسي داعدارىس ورىن الدى. بۇلار ەگەر حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارماسا, قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگى, ەتنوستىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرى شەشىلمەسە, اپاتتان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتتى.
يران قاۋىپتى جوققا شىعارىپ, باتىسپەن ديالوگتا تەڭدىكتى تالاپ ەتەدى
يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ارناۋلى وكىلى رامين مەحمانپاراست فورۋمدا “بەلگىسىز يران” اتتى ءپىكىرتالاستا وسى ەلدىڭ قايشىلىقتى يادرولىق ساياساتىنا توقتالىپ, باتىس پەن امەريكانىڭ يرانعا قارسى قوقان-لوققىسى تۇككە اسپايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. وسى ەلدىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلى ر.مەحمانپاراست اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاتىستى ءوز ەلىنىڭ ساياساتى تۋرالى ء“بىز ەشكىمنىڭ يادرولىق قارۋدى قولدانۋعا حاقىسى جوق دەپ ەسەپتەيمىز. بىراق, بەيبىت يادرولىق تەحنولوگيا اركىمگە دە كەرەك. بۇل ماسەلەدە قۇراما شتاتتارعا دا, وزگە ءبىر مەملەكەتكە دە باسىمدىق بەرىلمەۋى ءتيىس”, دەدى.
ماسەلە مىنادا. يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر وزگە ەلدەرگە قوقان-لوققى كورسەتىپ, ولارعا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ءامىر ەتۋگە تىرىسادى. اقش يرانعا قىر كورسەتەدى. سەبەبى, تەھراننىڭ ونى قاپەرگە الۋعا مۇمكىندىگى كەم. بۇلاي بولماۋى ءتيىس. يراننىڭ ارناۋلى وكىلى ءوز ەلىنىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار مەملەكەت رەتىندە تەك تەڭ قۇقىقتىق دەڭگەيدە عانا ديالوگقا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. ول “ەگەر كىمدە-كىم بىزبەن كەلىسسوز جۇرگىزگىسى كەلسە, تەڭدىك ساقتالۋى ءتيىس. ەگەر ءبىزگە بىرەۋ قاۋىپ توندىرسە, ءبىز لايىقتى تويتارىس بەرەمىز. قوقان-لوققىدان قورىقپايمىز”, دەدى. مەحمانپاراست مىرزا ءوز ەلىنىڭ سىرتقى ساياساتىن تۇجىرىمداپ, يراننىڭ شىن مانىندە حالىقارالىق ديالوگ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, الەمنىڭ قارجى-ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن ەلەۋلى تۇردە وزگەرتۋ جايىن قوزعاعىسى كەلەتىنىن ايتتى.
اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ەۋروپا جانە ازيا بويىنشا كومەكشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى دەۆيد مەركەل بۇعان جاۋاپ قاتىپ, راسىندا ەكى ەلدىڭ ساياساتىنداعى ايىرماشىلىقتى تەك ديالوگ ارقىلى تۇسىنۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. الايدا, مەركەل مىرزا ءوز وكىنىشىن دە ءبىلدىرىپ, يراننىڭ ارناۋلى وكىلىنىڭ سوزىنەن “ناقتى ديالوگقا دەگەن پالەندەي ىقىلاستى” بايقاماعانىن اتاپ ءوتتى. امەريكا, ءتىپتى, سوڭعى كەزدەرى, باراك وباما پرەزيدەنت بولعان سوڭ دا يراندى كەلىسسوزگە تارتۋعا الدەنەشە ارەكەت جاسادى. بىراق يران قوزعالا قويعان جوق, دەيتىن مەركەلدىڭ پىكىرىنشە, يران جاي عانا بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسىن قولعا العاننان گورى, ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن پروبلەماعا اينالدىرۋدى ءجون كورگەن بولۋى كەرەك. “ەگەر مەملەكەت كورشىلەرگە قاۋىپ توندىرسە, ولاردىڭ قورعانۋعا حاقىسى بار. ەگەر يران باسشىلىعى راسىمەن اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتتا قولدانعىسى كەلسە, ارتا تۇسكەن ەنەرگيا كولەمىن تاراتاتىن ەلەكتر جۇيەسى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزەر ەدى. يران بيلىگى اتالعان باعدارلاماعا قاتىستى سىرتتا ايتىلعان وزگە ەسكەرتپەلەرگە دە قۇلاق اسار ەدى”, دەدى دەۆيد مەركەل.
وسى ارادا رەسەي تەلەۆيزياسىنداعى توك-شوۋ جۇرگىزۋشىسى ماكسيم شەۆچەنكو پىكىرتالاسقا ارالاسىپ, “جاھاندىق – ەكسپانسيا امەريكان يمپەرياليزمىنىڭ وزەگى. ەگەر امەريكا وسى ءۇردىستى توقتاتسا, بۇل سول مەملەكەتتىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاتەر ءتوندىرەدى”, دەگەن پىكىرىن ورتاعا تاستاپ, ايتىسقا ءارى قاراي ماي قۇيا ءتۇستى.
ەكىنشى جاقتان قاراساق, يران – ءوز تاۋەلسىزدىگىن باعالايتىن ىرگەلى مەملەكەت. ماكسيم شەۆچەنكو “يران – قازىرگى كەزەڭدە ادامزاتتىڭ الەمدەگى كۇش تەپە-تەڭدىگىن قايتا قۇرۋعا دەگەن تىلەگىنىڭ بەلگىسى”, دەدى.
امەريكان-يران كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى حۋشان ءامىراحمادي يران مەن باتىس اراسىندا بۇرىنعى كوپتەگەن شيەلەنىستىڭ سالدارىنان پايدا بولعان ءوزارا سەنبەۋ بار دەپ ەسەپتەيدى. X.ءامىراحمادي “باتىس وسى سەنبەستىكتەن مىناداي تۇجىرىم جاسادى: قۋاتتى يران – بۇل قاۋىپتى يران, ال ءالسىز يران باتىسقا اسا ءتيىمدى. سوندىقتان باتىس يرانعا زيان كەلتىرۋ ءۇشىن ءبارىن جاسايدى, سانكتسيا دا ەنگىزەدى”, دەدى. الايدا, X.ءامىراحماديدىڭ پىكىرىنشە, اقيقاتقا جۇگىنسەك, قۋاتتى يران تۇراقتاندىرۋشى كۇشكە اينالادى, ال “السىرەگەن يران تەك پروبلەما تۋعىزادى”.
قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانياداعى ەلشىسى قايرات ابۋسەيىتوۆ ءاڭگىمەگە قوسىلىپ, كەز كەلگەن يادرولىق ساياساتتى ساراپتاۋ ءتۇرلى قاۋىپتى تاۋىپ الۋعا اكەلىپ سوعاتىنىن ايتتى. ديپلومات “يران بيلىگىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا حاقىسى بار, بىراق ءبارى دە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ شارتى جانە سوعان قاتىستى كەلىسسوزدەر شەڭبەرىندە جۇزەگە اسۋى ءتيىس”, دەدى.
شۆەيتساريا تەلەۆيزياسىنىڭ يرانداعى ءتىلشىسى ۋلريح تيلگنەر باتىس پەن يران اراسىندا جاقىن كەلەشەكتەگى سىندارلى ديالوگتىڭ مۇمكىندىگى كورىنىپ تۇرعان جوق, دەي كەلىپ, ءتۇيىندى بەيبىت جولمەن شەشۋدىڭ مەرزىمى اياقتالعاندا ۇنەمى كۇش قولدانۋ مۇمكىندىگى تۋاتىندىعى ءجونىندەگى قاۋىپ بار ەكەندىگىن ءبىلدىردى. يران بيلىگى ءوزىنىڭ باسقارۋ جۇيەسىندە رەفورما جۇرگىزۋگە تىرىسىپ, بىراق رەجىمدى وزگەرتۋگە باعىتتالعان شەتەلدىك قىسىم ناتيجە بەرمەگەنى دە ايتىلماي قالعان جوق. ۋلريح تيلگنەر “سانكتسيالار دانەمە دە بەرمەيدى, مۇنداي قادام “قامشى مەن جامباس” ساياساتىنا ارقا سۇيەيدى. قامشى ۇزىن بولۋى مۇمكىن, بىراق وسىپ جىبەرەتىن جامباس تابىلماۋى دا ىقتيمال” دەدى.
باق-تىڭ پاندەميا تۋرالى حابارلارىندا قورقىنىش پەن قارادۇرسىندىك باسىم
مەديا-فورۋم كوتەرگەن كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – “ۇرەي ءىندەتى” تاقىرىبى بولاتىن. بۇل دا تاقىر جەردەن پايدا بولعان تۇيتكىل ەمەس. سوڭعى جىلدارداعى جۇقپالى ىندەتتەردى بىلاي قويعاندا, كەشەگى ۆيچ پەن سپيد-كە قاتىستى ادامداردىڭ زارە-قۇتىن قاشىرعان ماقالالار مەن پايىمداردىڭ زاردابىن تارتىپ كەلە جاتقاندار از ەمەس. دۇنيەدە سپيد-تەن دە قاۋىپتى دەرتتەردىڭ بار ەكەندىگىنە قاراماستان, “عاسىر وباسى”, “ازعىنداعانداردىڭ اۋرى” دەلىنىپ, ءارىپتەستەرىمىز ونىڭ اينالاسىندا اڭىزعا بەرگىسىز داقپىرتتار ۇيىمداستىرۋعا اتسالىستى. ماسەلەن, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن شىمكەنتتە بالالاردىڭ جاپپاي ۆيچ جۇقتىرۋ وقيعاسى ورىن العاندا, قانشاما وتباسى كۇيرەدى. سونىڭ ءبارى اقپارات تاراتۋداعى, وسى اۋرۋعا تۇسىنىكتەمە بەرۋدەگى جۋرناليستەردىڭ عانا ەمەس, ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ جىبەرگەن اعاتتىعى دا بولاتىن...
وسى جانە باسقا دا ۇرەي ىندەتى تۋرالى ەۋرازيا مەديا-فورۋمى نە دەيدى؟ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى, جالپى العاندا, تاياۋداعى “شوشقا تۇماۋىنان” تۋىنداعان جاھاندىق پاندەمياعا بايلانىستى تاۋەكەل حاقىندا بۇقارانى دۇرىس حاباردار ەتە المادى. نەگە؟ “ماسەلەنىڭ ءبارى – عىلىمدى جەتىلدىرىپ, كوممۋنيكاتسيانى جاقسارتۋدا”, دەيدى فورۋم دەلەگاتتارى. جۋرناليستەر, بيلىك وكىلدەرى جانە مەديتسينا ساراپشىلارى قاتىسقان فورۋمداعى پىكىرتالاستا قول جەتكىزىلگەن ءتۇيىن وسىنداي.
سپيكەرلەر دەنساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى باق حابارلارىنا قارادۇرسىندىلىك پەن تاۋەكەلدى تۇسىنبەۋشىلىك ءتان ەكەندىگىن مويىنداپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى قوعامدا جاپپاي مازاسىزدىق پەن ۇرەيلەنۋگە اكەلىپ سوعادى. كوپتەگەن ادامدار “شوشقا تۇماۋىن” قالانىڭ قاۋەسەتى دەپ قابىلدادى. ەندى بىرەۋلەر جاسالىپ جاتقان دارىلەر وزگە كەسەلدى تۋعىزادى دەپ ەسەپتەدى. ناتيجەسى وكىنىشتى تۇسىنبەستىك تۋعىزدى.
ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسىنىڭ بۇرىنعى ارناۋلى وكىلى داررەن مەرفي جالپى العاندا باق-تىڭ قاۋىپ تۋرالى دۇرىس ماعلۇمات بەرە الماي جاتقانىن جۋرناليستەردىڭ عىلىمنان حابارسىز ەكەندىگىنەن كورەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي جاعدايدا قاجەتتى جاريالىلىقتى قامتاماسىز ەتپەيتىن بيلىك ورىندارى دا كىنالى. ول مىسال رەتىندە ۇلىبريتانيادا قىزىلشا, پاروتيت سياقتى كەسەلگە قارسى ءدارى ەگىلگەن بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىقتى كەلتىردى. باق-تا وسى ۆاكتسينا اۋتيزمگە اكەلىپ سوعادى-مىس دەگەن حابار تارادى. سودان كوپشىلىك ۆاكتسينادان باس تارتتى. بىراق اقپارات جالعان ماعلۇماتقا ارقا سۇيەدى. “ماسەلەگە دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتى دە, باق تا ءاتۇستى قارادى. اقىرى ءدارى ەكتىرمەگەن ءبىراز بالا كوز جۇمدى”, دەدى داررەن مەرفي.
مۇنداي مالىمدەمە كەزىندە “باق نەلىكتەن مەديتسينا پروبلەمالارى جونىندە جالعان ماعلۇمات بەرەدى؟” دەگەن سۇراقتىڭ اتوي سالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس.
بۇعان دانيالىق “چيلي گرۋپپ” رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى لۋيزا ۆوللەر ء“بىز دۇرىس سۇراق قويۋعا ق ۇلىقتى ەمەسپىز, بيلىكتەن باسقا جاعدايدا تالاپ ەتەتىن جاريالىلىقتى سۇرامايمىز”, دەپ جاۋاپ بەردى. ول “اقپارات قۇرالى شتاتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ مامانىن ۇستاۋى كەرەك. بىراق بۇل تىم قىمبات, ونى دايەكتەۋ قيىن. سەبەبى, اڭگىمە جۇرت نازارىن از ۋاقىت قانا قامتيتىن ماسەلە جايىندا بولۋى مۇمكىن”, – دەدى.
تۇرىكتىڭ ترت تەلەارناسىنىڭ باس رەداكتورى ءۇمىت سەزگين قايسىبىر باق-تىڭ اقيقات اقپاراتتان گورى رەيتينگكە كوبىرەك دەن قوياتىنىن ايتا كەلە, “ولار شىندىقتى كورمەيدى ءارى اقيقاتتى تابۋعا تىرىسپايدى دا”, دەدى. ءۇمىت سەزگين اسا ءىرى فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالاردىڭ كەيدە باق-تى ءوز ماقساتىنا پايدالاناتىنىن اتاپ ءوتتى.
“مەديا نە ىستەي الادى؟ مەديتسينا ساراپشىلارىن تارتىپ, ساياساتكەرلەر مەن كومپانيالاردى ولاردىڭ مالىمدەمەسى جۇرتتى قورقىتپاۋىنا كوز جەتكىزۋى ءتيىس”, دەدى ءۇمىت سەزگين.
رەسەي مەديتسينا اكادەمياسى تۇماۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانە ددۇ تۇماۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ولەگ كيسەلەۆ بۇقارانى حاباردار ەتۋ, كەڭەس بەرۋ بيلىكتىڭ دە, باق-تىڭ دا مىندەتى دەپ بىلەدى. ول ء“بىز ءاربىر ادامعا, حالىققا ءدارى ەگۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن جەتكىزۋىمىز كەرەك” دەگەن پىكىرىن العا تارتتى.
جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەندى ءبىرى جۋرناليستەردى “تاجىريبەسىز ءارى مەديتسينا بويىنشا قاجەتتى دايىندىعى جوق” دەپ ايىپتادى. فورۋمدى جۇرگىزۋشى, ء“ال-جازيرا ينتەرنەشنل” تەلەارناسىنىڭ اعا ءجۇرگىزۋشىسى ستيۆەن كوۋل “وكىنىشكە قاراي, جاقسى ديكتور دەۋگە كەلەتىن جۇرگىزۋشى كوپ, بىراق ولار ناشار جۋرناليستەر. قانداي سۇراق قوياتىنىڭدى ءبىلىپ, بيلىك ورىندارى كەيدە جاريالاپ جىبەرەتىن جالعان ماعلۇماتتى جوققا شىعارا ءبىلۋ اسا ماڭىزدى”, دەدى.
ماجىلىستە مودەراتور بولعان قازاقستاندىق جۋرناليست ءارى پروديۋسەر ۆلاديمير رەريح بۇقارامەن بايلانىستاعى اسا ماڭىزدى ماسەلە – ءبارىمىز جۇرتتىڭ عىلىم تۋرالى تۇسىنىگىن كەڭەيتىپ, قاۋىپ-قاتەردى دۇرىس باعالاۋىنا كومەكتەسۋىمىز كەرەك دەگەن ورتاق ويمەن بۇل وتىرىستى تۇيىندەدى.
عالامتوردىڭ مۇمكىندىگى عاجاپ, الايدا...
ەۋرازيا مەديا-فورۋمى سارسەنبى كۇنى “ينتەرنەت اۋماعىن رەتتەۋ جانە تاۋەلسىز باق: ۇرەي مەن شىندىق” تاقىرىبىنىڭ توڭىرەگىندە ءوربىگەن بولاتىن. باسەكەلەستىك جاعدايىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قارقىندى دامۋى باق-تى جانە زاڭ شىعارۋشىلاردى تىعىرىققا تىرەپ وتىرعانى ايان. ينتەرنەت قازىر كەز كەلگەن ەلدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ومىرىندەگى قاجەتتى فاكتورعا اينالدى. كوپتەگەن ەلدەردە بيلىكتەگىلەر بىرنەشە جاعدايعا بايلانىستى ينتەرنەتتى قاداعالاپ وتىرۋعا تىرىسادى. ينتەرنەت پايدالانۋشىلاردى بالاعاتتاماۋ ءۇشىن ءتۇرلى-ءتۇرلى زاڭدار قابىلداپ جاتىر. يتاليا, تۇركيا, اۆستراليا جانە قازاقستاندا ينتەرنەت اۋماعىن رەتتەۋ, ءتىپتى, وعان باقىلاۋ ورناتۋعا ارەكەتتەنۋ – كوپتەگەن پايدالانۋشىلاردىڭ, ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋشى ۇيىمدار مەن باق وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان قارسىلىققا ۇشىراۋدا نەمەسە الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا.
اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتوننىڭ تاياۋداعى ينتەرنەت اۋماعىنداعى ءسوز بوستاندىعى تۋرالى ايتقان پىكىرىندە اتاپ وتىلگەندەي, وتكەن جىل “ەركىن اقپارات تاسقىنىنا قاۋىپ توندىرۋمەن” سيپاتتالدى. ول مىسال رەتىندە قىتاي, تۋنيس, وزبەكستان, مىسىر, يران, ساۋد ارابياسى جانە ۆەتنامدى اتاپ وتكەن.
اتالمىش سەسسيانىڭ مودەراتورى سي-ەن-ەن تەلەارناسىنىڭ جاڭالىقتار جۇرگىزۋشىسى مونيتا رادجپال حانىم ينتەرنەتتەگى شەكتەن شىعۋدان جەكەلەگەن ادامداردى, قوعامدى قورعاۋدا مەملەكەتتىڭ ءرولى قانداي؟ ينتەرنەت باقىلاۋ مەن توسقاۋىلدان ەركىن بولۋى كەرەك پە؟ ونى رەتتەۋ ارقىلى ءسوز بوستاندىعى مەن جاۋاپكەرشىلىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا بولا ما؟ دەگەن ساۋالداردى ورتاعا سالا وتىرىپ, فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى قىزۋ ءپىكىرتالاسقا باستاپ بەردى. ينتەرنەتتى رەتتەۋ قانداي جاعدايدا ادامداردىڭ قۇقىن بۇزادى جانە ونى كىمدەر انىقتايدى؟ ماسەلەن, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى اتاپ وتكەن ەلدەر “ينتەرنەت پايدالانۋشىلاردىڭ نەگىزگى قۇقىن بۇزىپ, الداعى عاسىردا كەرى كەتۋ” تاۋەكەلىنە ۇرىندىرا ما؟
وسىنداي سان-سالالى ساۋالدار توڭىرەگىندە ءسوز العان سپيكەرلەر – ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى ءجونىندەگى بۇرىنعى وكىلى ميكلوش حاراشتي, ونىڭ ورنىن كەيىن الماستىرعان دۋنيا مياتوۆيچ (اۆستريا), ليتۆا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باس كەڭەسشىسى اۋدرونە نۋگارايتە مەن باسقا دا سپيكەرلەر ءسوز بوستاندىعى – ءسوزسىز بارشانى تەگىس قامتيتىن قۇندىلىق ەكەندىگىن, كوپتەگەن ەلدەردە بۇل ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ بولشەگىنە اينالعانىن العا تارتتى. الايدا, باسىلىم مازمۇنىن نەمەسە تەلەباعدارلامالاردىڭ ءماتىنىن باقىلاۋعا بولاتىن بولسا, ينتەرنەت جاھاندىق قۇبىلىس بولعاندىقتان, قانداي دا ءبىر ەل ونىڭ قىزمەتىن جەكە-دارا پايدالانۋشىلاردىڭ قۇقىعىنا زيان كەلتىرمەي قاداعالاۋى قيىن ەكەندىگى مويىندالدى.
وپپونەنتتەردىڭ كەرى پىكىرى كەز كەلگەن ەلدە زاڭنىڭ ۇستەمدىگى ساقتالۋى كەرەك دەگەنگە سايدى. ياعني, قوعامدا زاڭسىز بولىپ تابىلعان دۇنيە – ينتەرنەتتە دە زاڭسىز بولۋى كەرەك, ماسەلەن, زورلىق-زومبىلىق, ەسىرتكىلىك زاتتار مەن پورنوگرافيا... قىسقاسى, عالامدىق جەلى دە زاڭنىڭ جەتەگىندە بولۋى ءتيىس دەگەن ىستامبۇل بيلگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, Cyber-ءrىghts.org پورتالىنىڭ ديرەكتورى يامان اكدەنيزدىڭ (تۇركيا) پايىمىنا توقتاۋعا تۋرا كەلەدى. وسى پىكىرتالاس بارىسىندا بوككوني ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ينتەرنەت جونىندەگى ساراپشى كارلو ماففە (يتاليا) قىزىقتى ءبىر ۇسىنىستى ورتاعا سالدى. ول ەۋرازيا مەديا-فورۋىمىنىڭ بازاسىندا ينتەرنەت ايماعىنىڭ امبەباپ زاڭدىلىق جانە مورالدىق-ەتيكالىق مەحانيزمدەرىن جاساۋمەن اينالىساتىن قوعامدىق-قۇقىقتىق لابوراتوريا قۇرۋدى ۇسىندى.
بۇگىنگى جۋرناليستيكا تەك قانا كاسىپقويلاردىڭ شەكسىز قۇدىرەتى ەمەس, ول الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ۆيرتۋالدى قارىم-قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن اقپاراتتىق جۇيەلەردە دە ءومىر سۇرە باستادى. ونىڭ ۇستىنە قازىر كەز كەلگەن ەلدە ينتەرنەت-پروۆايدەرلەر اراسىندا باسەكەلەستىك قۇرۋدىڭ دا قاجەتتىلىگى كورىنىپ وتىر. جاۋابى تولىق تابىلماعان ساۋالدارعا قاراپ, بۇل وتىرىس كوتەرگەن ماسەلەلەر الداعى ۋاقىتتا دا تالقىلانا بەرەتىنى جانە ونىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ناقتى شەشىمدەردى قاجەت ەتەتىنى اڭعارىلدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ دامۋ قۇبىلىسى جانە “ەركىن” جۋرناليستيكانىڭ ەرەكشەلىكتەرى
جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, كوپتەگەن بەلگىلەرگە قاراعاندا, جۋرناليستيكا تەك وسى ماماندىقتىڭ يەلەرىنە عانا تيەسىلى ەمەس بولىپ تۇر. ياعني, حابار تاراتۋ باسقا دا اقپاراتتىق جەلىلەرمەن اينالىساتىن ادامدارعا دا قولايلى. ينتەرنەت جانە سونداعى دامىعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ “ەركىن” قۇرالدارى وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى جۇيەسىن بۇزۋدا. عالامدىق رەفلەكسيا جۇيەسى ءجۇرىپ جاتقاندا وعان قوعامنىڭ بارىنشا ارالاسۋى جۋرناليستيكانى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ قانا قويماي, جالپى ءمادەني احۋالدى وزگەرتەدى. “نووسفەرا” جىلدام وزگەرۋدە, الايدا بۇل اۋىس-ءتۇيىستىڭ ماعىناسىن ءالى ءتۇسىنىپ بولعان جوقپىز.
وسىلايشا الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم بولاشاق جۋرناليستيكا كەڭەسى تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان سەسسيادا فورۋم دەلەگاتتارى جەلىلىك جۋرناليستيكانىڭ مۇمكىندىگىن زەرتتەدى. ياعني, بۇل ءماجىلىس بونن, ءابۋ-دابي, ياۋندە, پاولە-التا جانە ۆاشينگتوندا وتكەن وسى تاقىلەتتەس مەديا كونفەرەنتسيالاردىڭ جالعاسى ىسپەتتى بولىپ, مىناداي باستى ماقساتتاردى كوزدەدى: كاسىبي جۋرناليستەردىڭ شىعارماشىلىق قولدانبالى ويلاۋ قابىلەتىنە شابىت بەرۋ; بۇقارامەن ىقپالداسۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ىنتالاندىرۋ; ۇكىمەت, ىسكەرلىك ورتا جانە ازاماتتىق قوعامداعى جەلىلىك اقپاراتتىڭ جاڭا تاۋەلسىز كوزدەرىن زەرتتەۋ.
بۇل وتىرىسقا الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم اتقارۋشى توراعاسىنىڭ اعا كەڭەسشىسى كريستينا فالكونە (اقش) مودەراتورلىق ەتىپ, ەۋروپالىق جۋرناليستيكا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۋيلفريد رۋتتەن (نيدەرلاند), “دويچە ۆەللە” تەلەكومپانياسى ماركەتينگ جانە ديستريبۋتسيا, ستراتەگيا ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى گۆيدو باۋمحاۋەر (گەرمانيا), ءMedىa Assets Partners پرەزيدەنتى پروفەسسور كەننەت كرۋشەل (اقش), ءDemotىx پرەزيدەنتى تۋري ميۋنتە ( ۇلىبريتانيا), ءNowPublىc پرەزيدەنت جانە نەگىزىن قالاۋشى مايكل تيپپەت (كانادا), PBN ورتالىق ازيا كومپانياسىنىڭ ءتاجىريبە جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى بريۋس ۋيلسون (قازاقستان), تاۋەلسىز جۋرناليست, ناۋين ناكۋي (پاكستان), “تسەنتر تياجەستي” ينتەرنەت فورۋمنىڭ كرەاتيۆ ديرەكتورى داريا بۋبليك (قازاقستان), “كروس” جاق ينتەرنەت – كوممۋنيكاتسيا جونىندەگى ديرەكتورى, “نيۋ-مەديا cros.ءىnteractىve” اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى الەكساندر كۋزنەتسوۆ (رەسەي) سپيكەرلەر قاتارىنان ورىن الدى.
ساياسي يميدج ماسەلەسى: شوۋ جالعاسۋدا ما؟
قاي كەزدە دە بيلىكتىڭ ۇشار باسىنداعىلار ءاردايىم ءوزىنىڭ جەكە ءومىرىن بەلگىلى دارەجەدە جاسىرىن ۇستاعان. ال باسقارۋشىنىڭ ءيميدجى بەلگىلى ەتنوستىق قالىپقا باعىنادى. بۇگىندە ساياسي ەليتانى جاڭا قىرىنان كورىپ ءجۇرمىز. ولار كوبىندە سىرتقى كەلبەتكە ءمان بەرۋدى قويدى. ساياسي قىزمەتتە تانىمال بولۋدى كوكسەيتىن ازاماتتارىمىز “شوۋ-بيزنەس اۋماعىندا” ءجيى كورىنەتىندى شىعاردى. ساياسي شىندىق ساپالى اۋىسىپ جاتىر. بىراق, ونداعى قىزمەت ەتۋشىلەر وزىنە ءتان سەنىمدى جوعالتۋدا. باق ساياسي شىندىقتى اشىپ, ونى لەزدە حالىق اراسىنا قۇشتارلانا تاراتۋدا. قازىر مۇنداي وقيعالار جەتىپ ارتىلادى. وسى قۇبىلىس نەنى بىلدىرەدى؟ جەكەلەگەن ساياسي كوشباسشىلاردىڭ تۇلعالىق ەرەكشەلىگى نەمەسە قوعامدىق ادامگەرشىلىكتىڭ ازعىنداي باستاۋى ما؟ الدە بۇل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ سيپاتىنا ءتان وزگەرمەلى قۇبىلىستان تۋىندايتىن زاماننىڭ عانا لەبى مە؟ عالامدىق ساياساتكەرلەردىڭ ادەيى كورسەتىلەتىن جەكە ءومىرى نەلىكتەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن قوعام ءۇشىن “كوڭىل كوتەرۋ” قۇرالىنا اينالىپ بارادى؟ ساياسي ليدەرلەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنداعى مۇنداي ستەرەوتيپ كەيبىر توسىن وقيعالاردى ءۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالدىرماي ما؟ (بۋش پەن ريم پاپاسى اراسىندا بولعان وقيعا. بەرلۋسكونيگە شابۋىل).
وسى ساۋالداردى دۇنيەجۇزىلىك يميدج كەڭەسشىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى پرەزيدەنت سەندي ديۋمون (اقش), ساياسي عىلىمدار دوكتورى, رمگۋ پروفەسسورى ليۋدميلا اديلوۆا (رەسەي), “New Statesman” جۋرنالىنىڭ پاريجدەگى ءتىلشىسى دەۆيد لودەي (فرانتسيا) جان-جاقتى نەگىزدەۋگە تىرىسىپ, دۇرىسى مەن بۇرىسىنا وزدەرىنشە باعا بەردى.
“رەيتەر” جانە تومسون رەيتەر تەلەارناسىنىڭ ەۋروپا ەلدەرى بويىنشا بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى مەنەدجەرى تيم ارلوتت, ( ۇلىبريتانيا), “كۋلتۋرا” تەلەارناسىنداعى “تەم ۆرەمەنەم” باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى ءارى جۇرگىزۋشىسى الەكساندر ارحانگەلسكي (رەسەي), حالىقارالىق جۋرناليستەر وداقتارى كونفەدەراتسياسىنىڭ باس حاتشىسى, اشوت دجازويان (رەسەي) سىندى سپيكەرلەردىڭ ساياساتكەرلەر ساياسي ساحنادا قانداي شوۋ كورسەتپەسىن, سايلاۋشىلار ءبارىبىر ءسوزىنىڭ تۇراعى بار, باسىنىڭ بەدەلى بار, ايتقان ءسوزىن ىسكە اسىرا الاتىندارعا عانا تاڭداۋ جاسايدى دەگەن پايىمدارىن ءبىلدىردى.
ادەتتەگىدەي, فورۋمدى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا شىن جۇرەكتەن قوناقتارعا العىس ايتىپ, اياقتادى. كەلەسى جىلى ەۋرازيا مەديا-فورۋمى ءوزىنىڭ ون جىلدىق مەرەيلى جىلىنا قادام باسادى. ەمف ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى جىل سايىن جۋرناليستەر تاراپىنان اتالمىش فورۋم قازاقستانعا نە بەرەدى دەگەن سۇراق ۇنەمى قويىلاتىنىن ايتا كەلە, بۇل شارا ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ دوستارىمىزدى كوبەيتىپ, قاتارىمىزدى تولىقتىرادى دەپ جاۋاپ بەرەتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان جەرى الداعى ۋاقىتتا تا مۇنان دا اۋقىمدى ويلار مەن الۋان پىكىرلەردىڭ كومبەسىنە اينالاتىنىنا, ح فورۋم تاعى دا الەمدىك تۇلعالاردى قازاق تورىندە توعىستىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, ارينە, جۋرناليستەردىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى سىقىلدى انت بەرەتىن گيپپوكراتى جوق, بىراق ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى – الدىمەن ادامگەرشىلىگىندە ەكەندىگىن كەزەكتى مەديا-فورۋم تاعى دا دايەكتەپ كەتتى. اقيقاتقا قۇرىلماعان اقپاراتتار قوعامدى اداستىرىپ قانا قويماي, ارانداتا الاتىنى قايتا-قايتا كەسە-كولدەنەڭ الدىمىزدان شىعۋدا. سوندىقتان ءتۇسىنۋ تەتىگىن ىزدەگەن پىكىرتالاس الاڭى ءالى دە كەرەك...
ايناش ەسالي, الماتى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.