بەنزين باعاسى: قىمباتتاتاتىن – دەلدالدار

ۇكىمەت جانار-جاعارماي سالاسىن سۋبسيديالاسا, ونىڭ قىزىعىن كورشى ەلدەردىڭ كولىك جۇرگىزۋشىلەرى كورەتىنى 2019 جىلى بايقالىپ قالدى. سول جىلى قازاقستان مەن رەسەيدەگى ءبىر ليتر بەنزين باعاسىنىڭ ايىرماشىلىعى 100 تەڭگەگە جەتكەن كەزدە كورشى ەلگە كولەڭكەلى بەنزين ەكسپورتى كۇرت وسكەنىن كوزىمىز كوردى. وسىنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇكىمەت بەنزين باعاسىن حالىقتىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسىرمەيتىندەي ەتۋگە باسىمدىق بەرەتىن ءتارىزدى. بىراق بيىلدان باستاپ, بەنزينى ارزان ەل بولىپ وتىرا المايتىنىمىز بەلگىلى بولىپ قالدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى بەنزين باعاسىنا ەكى فاكتور اسەر ەتەدى. العاشقىسى – رەسەيدەگى بولشەك جانە كوتەرمە ساۋداداعى بەنزين باعاسى, ەكىنشىسى – قازاقستانداعى قاجەتتى مولشەردەن 1,5 ەسە كوپ بەنزين قورى. بەنزين ءپروفيتسيتىن تەڭەستىرىپ تۇراتىن فاكتوردىڭ بولعانى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى تەك ءبىز عانا ەمەس, كورشىمىز رەسەي دە بەنزين باعاسىنىڭ الەمدىك باعامەن سالىستىرعاندا وزدەرىندە تومەن ەكەنىنە الاڭداي باستادى. رەسەيدىڭ جانار-جاعار­ماي وداعى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى پاۆەل باجەنوۆ اپتا باسىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە بەنزين با­عاسى قازىرگىسىنەن 4-5 رۋبل جوعارى بولۋ­ى كەرەكتىگىن, باعانىڭ تومەندىگى مەن شى­عىن­نىڭ كوپتىگىنەن وپەراتورلار شىعىنعا باتىپ جاتقانىن ايتتى.

پ.باجكەنوۆتىڭ سوزىنشە, قازىر كوم­­­پا­نيالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە ارتىق بەنزين قورى جوق. رف ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 1 مامىردان باستاپ جانارماي باعاسىنىڭ ديناميكاسىن تەجەۋگە باعىتتالعان قۇبىلمالىلىقتى قولدان رەتتەۋ تەتىگىن ىسكە قوسادى. بۇل ءادىس ناتيجەسىن بەرمەسە, مينيسترلىك بەنزين ەكسپورتىنا تىيىم سالۋعا شەشىم شىعارىپ, جاڭا كومپانيالارمەن جانارماي كەلىسىمدەرىن جاساسۋى مۇمكىن.

ءتىپتى 100 پايىزدىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءوزى جانار-جاعارماي باعاسىن ءوزىمىز قالاعان دەڭگەيدە بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنى بەلگىلى. ىشكى نارىقتاعى باعاعا يمپورت جانە ەكسپورت باعاسىنىڭ سايكەستىگى عانا ەمەس, كورشى ەلدەردىڭ وسى سەگمەنتتەگى با­ع­اسى دا اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار كەز كەلگەن ءونىمنىڭ, سونىڭ ىشىندە بەنزيننىڭ تۇپكىلىكتى قۇنى الەمدىك نارىقتا بولىپ جاتقان پروتسەستەرمەن دە تىكەلەي بايلانىستى.

ساراپشى, قازاقستانداعى مۇناي سەر­­ۆيستىك كومپانيالارى تورال­قا­سى­نىڭ توراعاسى راشيد جاق­سى­لى­قوۆ بەنزيندى تاۋار بيرجاسىنا قويۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتادى. بىراق ول ازىرگە از كولەمدە ساۋدالانىپ جاتىر, سوندىقتان باعاعا اسەرى از. «بيرجا باعانى اشىق ەتىپ, جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنىڭ قۇنىن تومەندەتۋى كەرەك, بىراق ونىڭ قازاقستاندا قالاي جۇمىس ىستەيتىنى ءالى بەلگىسىز», دەيدى ساراپشى.

ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتا بەنزين باعا­سىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلارعا قاتىس­تى ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى ايقىن ەمەس. ۇكىمەت سونىڭ ءبارىن تىز­بە­لەپ, ناقتىلاپ ءتۇسىندىرىپ بەرۋى ءتيىس ەدى. سول كەزدە بەنزين باعاسى تۋرالى مالىمەتتەر ەاەو نەمەسە دسۇ الدىن­دا­عى مىندەتتەمەلەرسىز-اق تۇسىنىكتى بولارى ءسوزسىز. قازىر ەاەو ەلدەرىندە بەنزين باعاسى نارىقتىق جولمەن رەتتەلەدى نەمەسە ارزاندايدى دەپ دامەلەنۋدىڭ قاجەتى جوق. ساراپشى ناقتىلاپ وتكەندەي, مۇنىڭ ءۇش سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, قازاقستانداعى مۇ­ناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ ۇشەۋى دە ينۆەستورلاردىڭ قارجىسىمەن جاڭارتىلدى. ينۆەستور ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمساعان اقشاسىن قايتارىپ الۋعا باسىمدىق بەرەدى. ءدال قازىر بەنزين ارزانداسا, ينۆەستور شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن جۇمىسشىلاردى قىسقارتادى. ال ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىس مۇنايشىلاردىڭ ىشكى نارىق­تا­عى شىعىنىن جابا المايتىنىن ساراپشىلار ايتىپ جاتىر.

FinReview اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىلارى وندىرىستىك قۋاتتىلىقتى ارت­تى­رۋعا باعىتتالعان اينالىم قا­راجاتىنىڭ 40%-ى بانك پەن بانك­تىك ەمەس سەكتوردىڭ قارىزىنان تۇرا­تى­نىن وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ەسكەرتكەن. بۇل دا – بەنزين باعاسىنىڭ قۇبىلمالىعىنا اسەر ەتەتىن فاكتور. ء«بىز دسۇ نەمەسە ەاەو الدىنداعى مىندەتتەمەگە قول قويماستان بۇرىن حالىقتىڭ جان باسىنا ەسەپتەگەن كەزدەگى ناقتى تابىسىن سول ەلدەرمەن تەڭەستىرۋگە قول جەتكىزۋىمىز كەرەك ەدى. حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ قانداي ەكەنىن بىلەمىز. الداعى ءتورت جىلدا ورتاق نارىققا كىرمەس بۇرىن حالىقتىڭ تابىسىن كوتەرىپ الۋ كەرەك. ەلدىڭ تابىسىن كوتەرۋ دەگەنىمىز – شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن قولايلى ورتا قۇرۋ, قوسىمشا جۇمىس كوزدەرىن اشۋ دەگەن ءسوز. ال بىزدەگى جاعداي مونوپوليستەر مەن دەلدالداردىڭ مۇددەسىنە باسىمدىق بەرۋگە كوبىرەك ۇقساپ بارادى», دەيدى ر.جاقسىلىقوۆ.

ساراپشىلار 2032 جىلعا دەيىن جانارماي تاپشىلىعىن كورمەيتىنىمىزدى ايتىپ وتىر. بۇل – مۇناي-گاز سەكتورى ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور. سەبەبى 2018 جىلدان بەرى بەنزين يمپورتى 32 ەسە ازايدى. رەسەي مۇنايىنا 100 پا­يىز تاۋەلدى بولىپ كەلگەن پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى 2018 جىلدان باستاپ ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەۋگە كوشتى. لوگيكالىق تۇرعىدا ىشكى نارىقتاعى جانارماي قۇنىن ءوز بەتىنشە قالىپتاستىرا الاتىنىمىزعا مۇمكىندىك مول. بىراق سوڭعى ەكى جىلداعى مۇناي باعا­سىن­دا­عى قۇبىلمالىلىق بەنزين باعاسىنا دا اسەرىن تيگىزدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2011 جىلدان بەرگى 10 جىلدا اي-92 بەنزينىنىڭ ورتاشا قۇنى 76%-عا, اي-95/96 بەنزينى 73,5%-عا, اي-98 بەنزينى 79%-عا, ديزەل وتىنى 131 %-عا قىمباتتاعان. شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا جۇرگىزىلگەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى باعا ودان دا قىمباتتاپ, ىشكى نارىقتا جانارمايدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بولۋى مۇمكىن. قازاقستاندا مۇناي وڭدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ ەسكىرگەنى سونشالىقتى, ءبىز 1 توننا مۇنايدان 300-350 ليتر عانا جانارماي الا الاتىنىمىزدى ساراپشىلار وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ايتقان. رەسەيدە 1 توننا مۇنايدان 600 ليتر بەنزين الىنسا, اقش-تا 800 ليتر جانارماي الادى.

ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆ بەنزين باعاسى تۋرالى ايتقاندا باعاعا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى دا ەسكەرىپ ءجۇرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ساراپ­شى­نىڭ ناقتىلاپ وتكەنىندەي, بەنزين قۇنىنا زاۋىتتاعى كوتەرمە باعادان باستاپ, جانارماي قۇيۋ ستانساسىنا دەيىنگى بارلىق شىعىن اسەر ەتەدى. سانامالاساق, رەزەرۆۋار پاركىندە ساقتاۋ, پايدالانۋ شىعىندارى, سا­لىق­تار, بانكتىك قىزمەتتەر, ققس, جالاقى بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. «باعا­دا­عى مۇنايدىڭ ۇلەسى تەك 11-14%. جا­نارماي قۇيۋ ستانسالارىنىڭ مارجاسى ليترىنە – 1-3 تەڭگە. بۇل جەردە كاسىپورىندار بەنزينگە دەگەن ىشكى نارىقتىڭ جوعارى سۇرانىسىنان پايدا تاۋىپ وتىر. دەمەك, ورتاداعى دەلدالدار باعانىڭ 30 پا­­يىز كوتەرىلۋىنە اسەر ەتىپ وتىر», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

قازىر الەمدىك نارىقتا مۇناي باعاسى ءتۇسىپ جاتقانىمەن, قازاقستانداعى جانارماي ءونىمى سول قىمبات كۇيىنشە قالىپ وتىرعانىنىڭ سەبەبى وسى. دەمەك, تەحنولوگيالىق بازامىزدى جەتىلدىرمەيىنشە, بەنزين باعاسى دا تۇراقتامايتىنى ءسوزسىز. بەنزين دايىنداۋدىڭ وزىندىك قۇنى ءوسىپ جاتىر. زاۋىتتاردى جاڭعىرتۋ, باعامدىق ايىرمانى ارتتىرۋ, لوگيستيكانىڭ قىمباتتاۋى باعاعا اسەر ەتەدى. مۇنىڭ سوڭى نارىقتاعى قىمباتشىلىقتى بىرنەشە جىلعا ۇزارتىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, بەنزين باعاسى قىمباتتاماسا, ارزاندامايدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, بەنزين قازىر – بيرجالىق ءونىم. قازاقستاننىڭ ەاەو جانە دسۇ الدىندا ىشكى نارىقتى سۋبسي­دي­يا­­لاۋدان باس تارتۋ بويىنشا مىن­دەت­تەمەلەرى دە باعاعا اسەر ەتەدى. مىسالى, اي-92 ماركىلى بەنزيندى 170 تەڭگە دەلىك. ونى باررەلمەن ەسەپتەسەك, 159 ليتر بولىپ شىعادى. مۇنى نارىقتىق باعامەن ەسەپتەگەندە, شامامەن 60 اقش دوللارىنا اينالادى.سوندىقتان نارىقتاعى دايىن ءونىمنىڭ باعاسى شامامەن 60 اقش دوللارىن قۇرايدى.

ساراپشىلار بەنزين باعاسىنىڭ مۇنىمەن توقتاپ قالمايتىنىن, ال­دا­عى ۋاقىتتا وسە بەرەتىنىن وتكەن جىلدان باستاپ ايتا باستاعان بولاتىن.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ناۋرىز ايىنىڭ باس كەزىندە ىشكى نارىقتاعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن مەملەكەت رەتتەمەيتىنىن, سۇرانىس پەن ۇسى­نىس­قا عانا باسىمدىق بەرىلەتىنىن, با­عانى دا وسى فاكتور رەتتەيتىنىن ايت­قان. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشى­سى ولجاس ءبايدىلدينوۆ بەنزين باعاسى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ وسۋىمەن بايلانىس­تى دەگەن پىكىردىڭ كۇنى وتكەنىن ايتادى. ەاەو مەن دۇ­نيە­ج­ۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى باعانى الەم­دىك باعامەن تەڭەستىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. 2020-2021 جىلدار اراسىنداعى باعانىڭ ءوسۋى (14 پايىز) – وزگە مۇ­ناي­لى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەڭ تومەنگى كورسەتكىش. سالىستىرايىق, اي-95 بەنزينىنىڭ نارىقتاعى قۇنى 205 تەڭگە شاماسىندا, رەسەيدەگى باعا – 288 تەڭگە.

ولجاس ءبايدىلدينوۆتىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, قازاقستاندىق مۇنايدى ءوندىرۋدىڭ ءوز قيىندىعى بار. ال قا­زاق­ستان ناۋرىز ايىندا بيرجالىق مە­­حانيزمگە كوشتى. ۇكىمەتتىڭ باعانى با­­قى­لاۋدا ۇستاۋى ۇزاققا سوزىلمايدى. 2022 جىلدان باستاپ تەك بەنزين عانا ەمەس, سۇيىتىلعان گاز قۇنىن دا بيرجا رەتتەيدى. ساراپشىنىڭ ويىن­­شا, حالىققا بەنزيندى بارىنشا ۇنەمدەۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراس­تى­رۋ­­دان وزگە جول جوق.