سەنگەنىمىز سينديكاتتالعان نەسيە مە؟

قارجى سالاسىنىڭ مامانى ايبار ول­جاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت بۇل ماسە­لەنى اكىمشىلىك نەمەسە بۇيرىق بەرۋ ادىس­تەرىمەن شەشە المايدى. ۇكىمەتكە قاراستى قازاقستان دامۋ بانكى 2000 جىلداردان بەرگى ۋاقىتتاعى ينۆەستيتسيالىق جوبا­لاردىڭ 80 پايىزىن قار­جىلاندىرعانى بەلگىلى. ال ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانكتەر اكتسيونەرلىك كاپيتالى جاعىنان ۇكىمەتكە تاۋەلسىز, شەشىمدى دە دەربەس قابىلدايدى. دەمەك, ۇكىمەت ۇمىت­تەنىپ وتىرعان سين­دي­كاتتىق قارجى­لاندىرۋ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتىڭ (ەدب) مۇددەسىنە ءدوپ كەلسە عانا جۇزەگە اسۋى مۇمكىن.

قازاقستاندا بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بارلىق مۇمكىندىك تە, كەدەرگى دە جەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن ا.ولجاەۆ قارجىلاندىرۋعا (ەدب) مۇددەلى بولۋى كەرەكتىگىن, بانكتەر ونىڭ ءتيىمدى ەكەنىنە 100 پايىز سەنىمدى بولعان جاعدايدا عانا شەشىم قابىلدايتىنىن ەسكەرتتى. سين­ديكاتتى نەسيەنىڭ يدەولوگياسى پروۆيزيا, تابىس, تاۋەكەل قالاي بولىنەتىنىنە با­سىمدىق بەرەدى. بىزدە ماسەلەنىڭ بۇل جاعى ءالى ناقتىلانباعان. ال بانكتەر­دىڭ تاۋەكەل مەنەدجمەنتى ءارتۇرلى. «قاي بانكتىڭ ۇلەسى, تاۋەكەلى قانداي بولادى؟» دەگەن ماسەلەدە ناقتىلانباعان تۇس­تار جەتەرلىك. ال ەدب اراسىندا «ىشكى نارىق­تاعى جوبالاردىڭ تاۋەكەلى جوعارى» دەگەن پىكىر باسىم. قازاقستاننىڭ ىشكى نا­رى­عىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ شاماسى جەتەدى. بىزدە جوبالىق قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى وسى بانك ارقىلى شەشىلىپ كەلدى. بىراق ۇكىمەتتىڭ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ باعىتىندا سين­دي­كات­تىق جوبانى قاراستىرىپ وتىر­عا­نىن نا­رىق­تىڭ قاجەتتىلىگى دەپ قابىل­داپ, زاڭ­ناما جاعىن جۇيەلەپ, نارىقتى وسى باعىتقا بەيىمدەۋىمىز كەرەك» دەيدى ايبار ولجاەۆ.

ۇكىمەتتىڭ قارجى سەكتورىنان ۇمىت­تەنىپ وتىرعانىنىڭ سالماقتى سەبەبى بار. ايتالىق, حالىقارالىق اگەنتتىكتەر قار­­جى سەكتورىنىڭ پاندەميادان كەيىن­گى جاعدايىن دۇرىس دەپ باعالاپ وتىر. بىر­قاتار حالىقارالىق قارجى اگەنت­تىك­تەرى دە ءبىزدىڭ قارجى سەكتورىمىز جاي­لى كوزقاراستارىن ءبىلدىرىپتى. مىسالى, Moody’s Investors Service اگەنتتىگى قازاق­ستاننىڭ قارجى سەك­تورى جاندانىپ كەلە جاتقانىن جازىپ­تى. بۇل دەرەكتىڭ جانى بار. ءبىزدىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر پورتفەلىندەگى پايدالانباعان اكتيۆتەر قورى تۋرالى دەرەكتەر 2015 جىلدارداعى جاعدايعا قاراعاندا ءتاۋىر. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2015 جىلدارى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر دە, ونىڭ ىشىندە ءىرى بانكتەردىڭ قوردالانىپ قالعان اكتيۆتەرى قاجەتتى شەكتەن اسىپ كەتكەن بولاتىن.

ەندى اكتيۆتەر قاجەتتى تەتىككە باعىت­تالىپ, ورنىن تاۋىپ, شىعىنعا ەمەس, پاي­داعا جۇمىس ىستەي باستاعان. بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ الدىڭعى داعدارىستان ساباق الا باستاعانىن كورسەتەدى.

ەدب-ءنىڭ وتىمدىلىك ءپروفيلى Fitch Ratings دەرەكتەرى بويىنشا دا جاعىمدى اسەرگە يە. قارجى ساراپشىسى ەرلان يبرا­گيم بىزبەن اڭگىمەسىندە ۇلتتىق بانك­تىڭ ينفلياتسيانى تەجەۋ ساياساتى نەسيە­گە دەگەن سۇرانىستى تەجەپ, نەسيەنىڭ پا­يىزدىق مولشەرلەمەلەرىن تومەندەتە الماي وتىرعانىن ايتتى. «بانك سالاسىندا قازىر وتىمدىلىك پروبلەماسى جوق. بىراق نەسيە پايىزى جوعارى بولعاندىقتان ىشكى نارىق تاراپىنان نەسيەگە سۇرانىس از» دەيدى ساراپشى.

بۇل ەدب مۇددەلىلىك تانىتقان جاع­داي­دا عانا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اساتىن جانە رەتىمەن كەلەتىن قۇبىلىس. ينۆەست جوبالاردىڭ سالماعى ەدب-ءنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلسە, ىشكى نارىقتا, شوب-تار ارا­سىندا اشىق باسەكە ورنايدى. بۇل وز­گەرىس­تەردىڭ باسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. دەپوزيت نارىعىندا دا ءبىراز وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان ساراپشى ەدب وسىعان دەيىن اكتيۆتەرىن قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىنا, ۇلتتىق بانكتىڭ نوتالارى مەن دەپوزيتتەرىنە ساقتاپ كەلگەنىن ەسكە ءتۇسىردى. بانكتىك ەمەس قىزمەتتەر بانكتەر ءۇشىن جاڭا ۇزاق مەرزىمدى ءتيىمدى جانە تاۋەكەلسىز باعىتقا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. كەيبىر بانكتەر وسى باعىتتى دامۋعا سەبەپ بولاتىن فاكتور رەتىندە قاراستىرا باستاعانىن بايقاپ ءجۇرمىز. بۇل – قوسىمشا قارجى سالماي-اق وزىنەن ءوزى دامي بەرەتىن سالا. سەبەبى بانكتەردىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. قىتايداعى Alibaba, اقش-تاعى Amazon, ءتىپتى رەسەي­دەگى ياندەكس پەن Mail.ru ءتارىزدى جەتەككە ءىلىنىپ كەتە بەرەتىن سالالار بىزدە ازىر­گە جوق بولعاندىقتان ماركەتپلەيس نارى­عىندا عانا ءۇمىت بار. «ەگەر وسى باعىتتى قارجىلاندىرۋدى جالعاستىرسا, الداعى ۋاقىتتا ەلدە جاڭا كومپانيالار پايدا بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل فاكتوردى سينديكاتتى بانكتەردىڭ ءونىمى دەپ قابىلداۋعا بولادى», دەيدى ە.يبراگيم.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەكونومي­كا­نىڭ كەيبىر سەكتورى كەشەگى پاندەميا كەزىندە دامىماسا دا تۇرالاپ قالعان جوق. ەندى ولاردىڭ تىنىسىنا قان جۇگىرتۋ ءۇشىن قوسىمشا قارجى كەرەك. بۇل قارجىنى بولۋگە ەدب-ءنىڭ مۇمكىندىگى دە, قالتاسى دا كوتەرەدى. ەدب-ءنىڭ جاڭا باعىتىندا وزگەرىستەر بارىن بانك وكىلدەرى دە جوققا شىعارمايدى. IT مۇمكىندىگى ادامي كاپيتال مەن تەحنولوگيالىق باعىتقا بىردەي قارجى سالۋ كەرەك ەكەنىن ءسات سايىن دالەل­دەپ جاتىر. بۇل فاكتور الداعى ۋا­قىتتا ءىرى-ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى عانا ەمەس, كىشىگىرىم جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ ءباسىن ءوسىرىپ, كۆازيسەكتورداعى قارجى ينس­تيتۋتتارىن نارىقتان جويىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن. «بانك سينديكاتتارى ارا­سىن­داعى الشاقتىقتى ولاردىڭ اكتيۆ­تەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى عانا ءبىر-بىرىنە جاقىنداتۋعا بولاتىنىن ۇكىمەت تە ءتۇسى­نىپ وتىر. نارىق زامانىندا كوشباس­شى­لار دا, كوشكە ءىلىنىپ-سالىنىپ ىلەسىپ جۇر­گەن بانكتەر دە بار. ەگەر ولاردىڭ سين­ديكاتتارىن تەڭەستىرۋدى كوزدەسەك, ءبىز بۇرىنعى زامانعا قايتا ورالامىز. ەڭ دۇرىسى, بۇل نارىققا قانداي ۇلەسپەن كىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىمدى بانكتەردىڭ وزىنە قالدىرعان دۇرىس», دەپ ءسوزىن تۇ­يىن­دەدى ە.يبراگيم.

قارجىگەر عالىم قۇسايىنوۆ سين­دي­كاتتالعان نەسيەنىڭ بولاشاعى بار ەكەنىن, نەسيەلەندىرۋدىڭ بۇل فورماسى نەسيەلىك رەسۋرستاردى جيناۋعا جانە بانكتىك تا­ۋە­­كەلدەردى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بە­رە­­تىنىن ايتادى. نەسيەلەۋدىڭ سين­دي­­كات­تالعان ءتۇرىن پايدالانۋ مەملە­كەت­ارا­لىق دەڭگەيدەگى جوبالاردى قارجى­­لان­دىرۋ تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازاي­تا­­دى ەكەن. وسى تۇستا ع.قۇسايىنوۆ اتاپ وت­كەن­دەي, ءبىزدىڭ ەلدە وسى فورماعا سۇرانىستىڭ جوقتىعى ونىڭ زاڭمەن جۇيەلەنبەگەندىگىمەن بايلانىستى ەكەن. 2018 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق اكتىلەردە «تەڭ دارەجەلى كەپىل بەرۋشى» نەمەسە «تەڭ دارەجەلى مەنشىك يەسى» دەگەن تۇسىنىكتەر ايتىلماعان. باسقاشا ايتقاندا, كەپىلدىكتى بىرلەسىپ كوتەرۋ نەمەسە بىرگە نەسيە بەرۋدى زاڭداستىرۋعا زاڭدىق نەگىز بولماعان. سونداي-اق نەسيە بەرۋشىلەردىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزۋ, بەرىلگەن نەسيەلەردى ەسەپكە الۋ, سينديكات قاتىسۋشىلارى اراسىندا تولەمدەردى ەسەپكە الۋ جانە ءبولۋ, نەسيەلىك قۇجاتتامانى قالىپتاستىرۋ جانە جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى دە شەشىمىن تاپپاپتى. تەك 2020 جىلدىڭ اياعىندا عانا العاش رەت زاڭنامالىق دەڭگەيدە سينديكاتتالعان نەسيە بەرۋ شارتتارى انىقتالعان. بانك وكىلدەرى ۇكىمەتتىڭ سينديكاتتالعان نەسيە نارىعىنا نازار اۋدارۋىن ازىرگە سىرتتان باقىلاپ وتىر. ازىرگە بۇل جۇيەنىڭ نارىققا ەنۋى ءىرى كولەمدەگى نەسيەنى ۇزاق مەرزىمگە جانە تومەنگى پايىزبەن الۋعا جول اشادى دەگەن ءۇمىت باسىم. «سينديكاتتال­عان نەسيە بەرۋ بانكتەرگە تاۋەكەلدەر­دى بولۋگە جانە ءوز رەسۋرستارىن ءىرى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا تاۋەكەلدەردى بىركەلكى ءبولۋ اپريورلى مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان ەدب-دەگى قارجىلاندىرۋ جانە نەسيەلىك تالداۋ ماسەلەلەرىن قاراۋ تاسىلدەرى ءارتۇرلى. بۇل قارجىلىق قانا ەمەس, زاڭدىق تاۋەكەلدەرگە دە قاتىستى» دەيدى ع.قۇسايىنوۆ.

سينديكاتتالعان نەسيە تۋرالى ۇسىنىس ازىرگە تالقىلانۋ دەڭگەيىندە بولسا دا بانك وكىلدەرى مۇنى قۇپ الىپ وتىر. ازىر­گە ۇققانىمىز, A / B نەسيەلەۋ فورماتىندا سينديكاتتاردىڭ باستاماشى­­سى كۆازيسەكتورداعى ينستيتۋتتارى بولۋى مۇمكىن. قارجى مامانى ماقسات حالىق ايتىپ وتكەنىندەي, بانكتەر بۇل ماسەلە­نى قولداسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سينديكاتتى بانك­­تەر الدەقاشان قۇرىلاتىن ەدى. بۇل جۇيەنىڭ بىزدە جۇمىس ىستەۋى بانكتەر ءۇشىن ءتيىمدى ەمەس. «سينديكات بانكتەن نەسيە العان زاڭدى تۇلعانىڭ ءىسى جۇرمەي, نەسيەسىن قايتارا الماي قالدى دەلىك. ەندى ونىڭ قويعان مۇلكى قالاي بولىنەدى دەگەن ماسەلە كەسە-كولدەنەڭ شىعاتىنى انىق. سول كەزدە پروبلەما شىعۋى مۇمكىن. جالپى, وسى كۇنگە دەيىن ەكىنشى دەڭگەي­لى بانكتەر بيزنەستى قارجىلاندىرۋعا ىقىلاستى بولا قويعان جوق. ولارعا تابىس الىپ كەلگەن باعىت – تەك تۇتىنۋشىلار نارىعى عانا. وسى ماسەلەلەر شەگەلەنبەي, تابىس-شىعىن جانە تاۋەكەلدىك ۇلەسى ناقتىلانباي, ەدب-ءنى بۇل جوباعا تارتۋ قيىن», دەيدى م.حالىق.

وسى تۇستا ساراپشى سينديكاتتالعان بانك­تەردىڭ ارزان نەسيەگە قالاي قول جەت­كىزەدى دەگەن ماسەلەگە نازار اۋدارۋ قا­جەت­تىگىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. قازىر ارزان اق­شاعا قول جەتكىزۋ – ەدب ءۇشىن باس­تى پروب­لەما. ەگەر ارزان نەسيەگە ولار­دىڭ ءوزى قول جەتكىزە الماسا, وزگەلەر­دى قالاي جا­رىل­­قاماق, جۇرتشىلىق ايتىپ جۇرگەن 5-6 پا­يىزبەن قالاي نەسيە بەرە­دى؟! «وتكەن جىلى مەملەكەت بيزنەستى قار­جى­لاندىرۋ ءۇشىن تريلليونداعان تەڭگە قارجى ءبولدى. بانكتەردىڭ 5-6 پايىزدىق ارزان نەسيەمەن بيزنەستى قارجىلاندىرۋىنا مەملەكەت بەرگەن تريلليوندار مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. بىراق بۇل – ەكونوميكاعا جەت­كى­لىك­سىز قاراجات جانە بۇل قاراجاتتىڭ سۇ­راۋى بار. مۇنى بانكتەر جاقسى ءبىلىپ وتىر. ۇلتتىق بانك تە بازالىق پايىزدىق مول­­شەر­لە­مە­نى جوعارىلاتتى. سوندىقتان بانك­­تەر­گە بيزنەستى قارجىلاندىرعاننان ۇب دە­پو­زيتىنە نەمەسە باعالى قاعازدارعا قار­­جى سالعان ءتيىمدى. ولار شوب-تى قار­جى­­لان­دىرىپ تاپقان 10 پايىزىن سول جاق­تان دا كورىپ وتىر. بىزدە بازالىق مول­شەر­لە­مە­نىڭ جوعارى بولۋىنان-اق تابىس تاۋىپ وتىر­عان بانكتەر بار. ەگەر ينفليا­تسيا­لىق تار­گەت­تەۋ ساياساتى ناتيجەلى بولسا, ەدب ۇكىمەت ۇكى­لەپ وتىرعان سينديكاتتى نەسيەگە وز­دەرى-اق مۇددەلى بولادى», دەيدى م.حالىق.

سينديكاتتى نەسيەگە ەكونوميكا دا­يىن با دەگەن ماسەلە قاشان دا وزەكتى. ءبىزدىڭ نارىق زاڭى بۇعان ءالى دە بەيىمدەلە قويعان جوق. نارىق زاڭى اكىمشىلىك پارمەندەردى قابىلداي المايتىنىن ايتقان ساراپشىلار ماسەلەنى سينديكات بانكتەردى اشۋدان ەمەس, سونىڭ نەگىزى بولاتىن زاڭنامالىق تەتىكتەردى رەتكە كەلتىرۋدەن باستاۋ كەرەك­تىگىن ايتادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن­دەي, ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتى ۇلتتىق بانكتىڭ پارمەنىمەن ەمەس, نارىق زاڭى­مەن قالىپتاسسا, ەكى تاراپ تا سينديكات قار­جى­لاندىرۋعا, سول بويىنشا نەسيە الۋعا مۇددەلى بولارى ءسوزسىز.

الماتى