بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشەلىككە قابىلدانۋ الەم كارتاسىنداعى جاڭا مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ەڭ جارقىن جانە ءسوزسىز مويىنداعانى بولىپ سانالادى. كوپشىلىككە ءمالىم, قازاقستان الەمنىڭ ىرگەلى جاھاندىق ۇيىمىنا 1991 جىلعى 2 ناۋرىزدا قابىلداندى.
بۇگىن ءبىز وسى جولداعى كوپشىلىككە بەيتانىس, بىراق وتە ماڭىزدى ءبىر تاريحي دەرەكتى ەسكە سالعىمىز كەلەدى. اڭگىمە بۇۇ حاتشىلىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وكىلىنىڭ قازاقستانعا العاشقى ساپارى تۋرالى وربىمەكشى. ول رەسپۋبليكامىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋىنان بىرنەشە اي بۇرىن بولعان ەدى.
1991 جىلدىڭ 25–30 شىلدە ارالىعىندا قازاقستانعا مەنىڭ شاقىرۋىمنىڭ نەگىزىندە بۇۇ ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار جونىندەگى ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى پيتەر حانسەن كەلگەن بولاتىن. مەن ونىمەن 1990 جىلدىڭ كۇزىندە نيۋ-يوركتەگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 45-ءشى سەسسياسىنا قازاق كسر-ءنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءارى كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تانىسقان ەدىم.
پيتەر حانسەن – دانيا ازاماتى جانە ودەنسە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (ايتپاقشى, بۇل قالادا ونىڭ الەمگە ەڭ ايگىلى وتانداسى, جازۋشى حانس-كريستيان اندەرسەن دۇنيەگە كەلگەن). 1978–1988 جىلداردا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ باعدارلامالاردى جوسپارلاۋ جانە ۇيلەستىرۋ جونىندەگى كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1985 جىلى بۇۇ ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار (تۇك) جونىندەگى ورتالىقتى باسقاردى, ال 1994 جىلى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى.
تۇك جونىندەگى ورتالىق 1974 جىلى بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىنىڭ (ECOSOC) 57-ءشى سەسسياسىنداعى قارارمەن دامۋشى ەلدەردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بۇۇ تۇك جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ كومەكشى ينستيتۋتى رەتىندە قۇرىلدى. ونىڭ باستى مىندەتى – تۇك ءۇشىن ادەپ كودەكسىن ازىرلەۋ بولدى, ول سايىپ كەلگەندە, سول كۇيى قابىلدانباي قالدى. 1993 جىلى ورتالىق تۇك حالىقارالىق قىزمەتىن باقىلاۋ جانە رەتتەۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن بۇۇ ساۋدا جانە دامۋ كونفەرەنتسياسىنىڭ (يۋنكتاد) قۇرامىنا بەرىلدى.
ساپار بارىسىندا پ.حانسەن رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىمەن تانىستى, باسشىلىعىمەن كەزدەستى جانە ءوزى باسقاراتىن ورتالىق پەن قازاقستان اراسىندا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قۇرۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ, حالىقارالىق ەكونوميكالىق قىزمەت تۋرالى زاڭنامانى ازىرلەۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
1991 جىلعى 25 شىلدەدە پ.حانسەن الماتىعا كەلگەن كەزدە قازاق كسر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ق.ت.تۇرىسوۆپەن كەزدەستى. ولاردىڭ سۇحباتىنا قازاق كسر پرەزيدەنتى جانىنداعى جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى د.ح.سەمباەۆ, كولىك ءمينيسترى ن.ق.ەسەنعارين جانە ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق ءبولىمىنىڭ باسقا دا رەسمي تۇلعالارى قاتىستى. كۇندەلىگىمدە جازعانىما قاراعاندا, كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستاندىق تاراپتى قىزىقتىراتىن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جانە رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىن دامىتۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى.
1989 جىلى ۇكىمەت تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ, سونىڭ نەگىزىندە قازاق كسر-ءنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىن دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلداعانىن ەسكەرگەن ءجون. ونىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان اۋماعىندا ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردى قۇرۋ جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بولدى, سوعان بايلانىستى ءتيىستى زاڭنامالىق نەگىزدى دايىنداۋ قاجەت ەدى. اتالعان ماسەلەگە قاتىستى بۇۇ-نىڭ بەيىندى قۇرىلىمىنىڭ ساراپتاماسى وتە ورىندى بولدى.
26-27 شىلدەدە پ.حانسەن اتالعان ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ جوسپارلانعان قاراعاندى وبلىسىنا باردى. ول قاراعاندى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ي.گ.مۋساليموۆ, كەنشىلەر ۇجىمى وكىلدەرىمەن جانە سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارعا قاتىسى بار جەرگىلىكتى باسشىلارمەن كەزدەسىپ, قارقارالى كەڭشارىندا بولدى.
29 شىلدەدە قازاق كسر سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار مينيسترلىگىنىڭ ماماندارىمەن كەزدەسۋى ۇيىمداستىرىلدى.
سول كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ە.م.اسانباەۆپەن كەزدەسۋ ءوتتى. تاراپتار قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق قاتىناستارعا قوسىلۋىنا بايلانىستى دايىندالعان زاڭ جوبالارىنا حالىقارالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىن, اتاپ ايتقاندا, «ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار تۋرالى», «تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تۋرالى» زاڭ جوبالارىن تالقىلادى. كەيىنىرەك ءبىز ولاردى پ.حانسەنگە جىبەرىپ, ول جوبالارعا بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ تالداۋىن ۇيىمداستىرۋعا بەلسەندى تۇردە كومەكتەستى. ناتيجەسىندە, پارلامەنت نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى وسى زاڭداردى ولاردان الىنعان قۇندى ۇسىنىستاردى ەسەپكە الا وتىرىپ قابىلدادى.
30 شىلدەدە بۇۇ وكىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالار كوميتەتىنىڭ دەپۋتاتتارىمەن كەزدەستى. سول كۇنى ونى پرەمەر-مينيستر ۇ.ق.قارامانوۆ قابىلدادى دا, سۇحبات بارىسىندا بۇۇ-نىڭ تۇك جونىندەگى ورتالىعىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى ءبىز ۇسىنعان قۇجات جەتىلدىرىلە ءتۇستى.
سودان كەيىن پ.حانسەن جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ق.ت.تۇرىسوۆ «قازاق كسر ۇكىمەتى مەن بۇۇ ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار جونىندەگى ورتالىعى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويدى. وندا حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق قاعيدالاردى ورىنداۋ ارقىلى رەسپۋبليكانىڭ كاسىپورىندارى مەن تۇك اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە قارىم-قاتىناس ورناتۋعا, قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنە جانە ونىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە ينتەگراتسياسىنا قاتىستى بۇۇ ورتالىعىنىڭ زاڭ جوبالارىنا ساراپتاما جۇرگىزۋگە جان-جاقتى كومەك كورسەتۋگە دايىندىعى اتاپ ءوتىلدى.
1 تامىزدا ساپار قورىتىندىسى بويىنشا قازتاگ-قا بەرگەن سۇحباتىندا پ.حانسەن قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرستارعا باي, ەكونوميكالىق الەۋەتى مىقتى ەل ەكەنىنە كوزى جەتكەنىن ايتىپ, رەسپۋبليكا باسشىلىعى نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋ جولىندا سەنىمدى باعىت ۇستانۋدا جانە حالىققا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا ۇمتىلۋدا دەگەن باعا بەردى.
مەن پ.حانسەننىڭ وسى ساپارى بارىسىندا مارتەبەلى قوناعىمىزدىڭ رەسپۋبليكامىزعا, ونىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىنا دەگەن شىنايى قىزىعۋشىلىعى مەن قۇرمەتىنە, نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جوسپارلارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋگە دايىن ەكەندىگىنە كۋا بولدىم. ونىڭ الماتىداعى تاۋلاردىڭ عاجايىپ كورىنىسىنە, قاراعاندى وبلىسىنداعى شەكسىز قازاق دالاسىنا جانە قارقارالى ولكەسىنىڭ كەرەمەت تابيعاتىنا سۇيسىنگەنى ەسىمدە.
بۇل وقيعانىڭ قىزىقتى جالعاسى بولدى. 1991 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بۇۇ مۇشەلىگىنە قابىلدانۋىنا دايىندىق جاساۋ ءۇشىن نيۋ-يورككە بارعانىمدا, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مەن پيتەرمەن كەزدەستىم. ول ماعان وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ۇكىمەتىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويعانىنا بايلانىستى بۇۇ حاتشىلىعىنىڭ زاڭ دەپارتامەنتى تاراپىنان قاتتى سىنعا ۇشىراعانىن ايتتى. ء«سىزدى سىناۋ ەمەس, كەرىسىنشە ماقتاۋ كەرەك ەدى», دەدىم مەن, – ويتكەنى ءسىز بۇۇ حاتشىلىعىنان ءبىرىنشى بولىپ قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولاتىندىعىن الدىن الا كورە ءبىلدىڭىز».
مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ جانىنداعى ءبىرىنشى تۇراقتى وكىلى رەتىندە نيۋ-يوركتە جۇمىس جاساعان 8 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءبىز پيتەرمەن جاقسى دوس ءارى ارىپتەس بولدىق.
وسىلايشا, 1991 جىلعى شىلدەدە بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وكىلىنىڭ قازاقستانعا العاشقى ساپارى ءىس جۇزىندە ەگەمەن رەسپۋبليكامىز بەن ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىم اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قالاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
30 جىل ىشىندە مەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى بۇۇ-نىڭ بىرەگەي تاجىريبەسىن پايدالانۋ ءتيىمدى نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋ, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جانە جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە كەشەندى كىرۋى ءۇشىن ەلىمىزدە ىرگەلى رەفورمالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋىنا ىقپال ەتكەنىنە بىرنەشە رەت كوزىم جەتتى.
اقمارال ارىستانبەكوۆا,
ء سىم ەرەكشە تاپسىرمالار
جونىندەگى ەلشىسى, 1989–1991 جج. قازاق كسر جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
سۋرەتتە: ا.ارىستانبەكوۆا, پيتەر حانسەن, قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ە.اسانباەۆ جانە قازكسر پرەزيدەنتى جانىنداعى جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى د.سەمباەۆ. 1991 جىلعى 29 شىلدە, الماتى قالاسى.